Plodari 22 Me 2026 la

 

Larel-trase-divini 80-250

Konsít Kabwatáj  Lawonn Gouvelman-peyi Oliwon-Latè

Nan 26 máws 2026 ki fini pase, Konsít Kabwatáj  Lawonn Gouvelman-peyi Oliwon-Latè vote an larel-trase-divini eti ka depenn ék dekantje pichon ninang-founang lan tankon "ka-parèt-nan-tribinal koubare moún-asou-latè ki pi depotjolè". Se gouvelman-peyi Ghana (Afrík-anba-solèy), ki te pòte fèy-trase larel-trase-divini taha ; 3 gouvelman-peyi te vote koráj-nèt (Arjantín, Etazini epi Izrayel), 52 gouvelman-peyi eti tout se peyi Ewòp-yonn-nan-yonn lan epi de peyi-afrík (Benen èk Madagaska) adan yo, pa te pran wotè vote. Lamenm-la, "ka-parèt-nan-tribinal koubare moún-asou-latè ki pi depotjolè", plís pase tilili cháy-dèhè eti y ni jik lajounen-jòdi, ja ka sonnen toút klòch lè-rive-ranmande a.

"Today, we come together in solemn solidarity to affirm truth and pursue a route to healing and reparative justice".  Larel-trase-divini eti Lawonn Gouvelman-peyi Oliwon-Latè a te vote a, ka depenn èk konprann  tre-machandáj ninang-founang janbe-lanmè-ble-atlantik la tankon "ka-parèt-nan-tribinal koubare moún-asou-latè ki pi depotjolè" LG-PO-L pa ka demòd nan depenn-konprann  li a, pou tan sa rete ka báy (400 lanne) ; pou larel-gouvelnáj èk gouvelman-peyi ki te douboút li o kare ; pou bidím kantináj moún eti y chaye ale (plís pase 15 milion moún) ;  èk pou rel báy-balata epi cháy-dèhè, longsáy-ale, sístenm taha. Larel-trase-divini LG-PO-L la ka eyalaye se gouvelman-peyi a pou yo se pran pawol asou an larel-tribinal-kalibiche ranmandè èk gade pou mete nan brann kòtòk  nan mande-padon gouvelman-peyi, nan lahan-ranmande ka-mare-lahòl la, vire-pòte matjoukann-kòtòf mès-longsáy-peyi eti mazenflen vòlè epi toút asire pa jenhen vire fè an ka konsa.

Nan 21 Me 2001, gouvelman-peyi franse a (larel-gouvelman-peyi Taubira a) te ja vote depenn bidím-djiyon ninang-founang èk tre-machandáj nèg-ginen oliwon lanmè-ble Atlantik la tankon an ka-parèt-nan-tribinal koubare moún-asou-latè men pa te liannen y epi piès progranm tòt-ranmande. Depi 26 lanne, an Konvwa pou trape tòt-ranmande ka bát lari Mátnik, sòti Sentán rive Prechè, dwe 10 jik 21 Me.

Nan Karayíb la tou, nan CARICOM epi nan University of the West Indies, an bidím leve-douboút pou tòt-ranmande te apiye asou djoubak lonyen-dekantje mapipi-èskwaya Hilary Beckles, an dekantjè-langayelè tan-nanninannan-longsáy, kabwatè-akokít UWI èk sobreka-kabwatáj CARICOM Reparations Commission, pou mete an Krèy-lonyen-kabeche asou tòt-ranmande nan chak peyi-Caricom dwe 2013, nan dekou rete-sonhe 250^enm palpa-lanne bidím gawoule ninang-founang Berbice la (nan laliman Gayana lajounen-jòdi, Fevriye 1763 pou Avril 1764), se depi Sèptanm 2013 otila CRC taha vini mete nan brann.

Nan biyonnáj larel-trase-divini LG-PO-L a, nan 10 Me 2026 taha (10 Me se Jounen gouvelman-peyi franse pou rete-sonhe tre-machandáj, pichon ninang-founang, èk dezandjokáj li), kabwatè-gouvelnáj CTM (Collectivité Territoriale de Martinique), misie Serge Letchimy, voye an lèt-gouvelnáj ba kabwatè-repiblik franse a pou gade wè mete an progranm  tòt-ranmande nan brann, pou  194 lanne (1654-1848) sístenm ninang-founang atè Mátnik. Lamenm-la, se pou se konpayel leve-douboút sosial êk politik la, se danmè-lwiloud Konvwa Pou Ranmande a, atè-Mátnik, se rive konprann sa eti mande-trape taha adan lanmen-gouvelnáj kabwatè-gouvelnáj CTM lan èk lòtbòtsáy, toút tòt-ranmande se toulong an gouvelman-peyi pou anlòt gouvelman-peyi  oben  an káwbe-gouvelnáj ; èk, pa se pe bagáy an gouvelman-peyi pou an lakou-moún oben an lawonn-moún yonn-a-lòt nan tòt-genyen yo. Kabwatè-gouvelnáj  politik se toulong an pran-lanmen-djoubak pou an tan fann èk fok se genyen an joút-politik pou sa. An kabwatè-politik se pe vini pran pawol pou an tòt-genyen nan dekou tan-gouvelnáj li, èk pèdi joút-politik dèhè oben kouche-kalbòy nan kabann-lopital, oben menm bazil pe chaye y, pou y pa jenhen mete lanmen asou sa y te bát pou y la.

Se pou se kabwatè-politik  atè-lakáy-mátnik la se konprann, dabò-pou-yonn toút mande tòt-ranmande ka fèt depi an peyi-asou-latè pou anlòt peyi-asou-latè  èk  gouvelman-peyi franse a  pa ke sa ranmande an ka-parèt-nan-tribinal koubare moún-asou-latè ki fèt nan kare-laliman-peyi y ki ta y. Se pa anni pou depareye Mátnik epi La-Frans, konprann sa eti ni an peyi-ewòp-anba-solèy, nan kontinan Azia a, asou bòdáj anlè-solèy lanmè-ble Atlantik la epi, lòtbòtsáy, nan mitan bòdáj anba-solèy menm lanmè-ble Atlantik taha, nan kontinan Amerik la, ni an tè-danme-mitan-lanmè yo ka kriye Mátnik ; se plís pou se rive konprann an sístenm mete-nan-brann tan-nanninannan-longsáy ki pa se pe menm èk pa pe ka leve le menm katel-dekantje-longsáy sosial, politik, mès-longsáy-peyi a pou liannáj epi peyi oliwon ki pa se pe menm.

Dwe isiya-la-konsa, pou peyi oliwon Karayíb la, peyi kontinan Amerik taha (depi Etazini jik Brazil), ki te anba bidím-djiyon ninang-founang lan tou, se katel-dekantje-longsáy sosial Mátnik la trape plís choús-kòtòf sosial èk tan-nanninannan-longsáy epi se peyi Karayíb/Amerik taha pase se katel-dekantje-longsáy sosial franse a. Nou-menm lan ki te pou sáv sa eti se choús-kòtòf sosial èk tan-nanninannan-longsáy la ka pe machokete mès-longsáy-peyi a, jik se leve-douboút politik la, fè yo janbe laliman-peyi (janbe laliman-peyi toulong nan menm kontinan an), ka konprann floúz lè an katel-dekantje-longsáy sosial kontel Ayiti oben Sentlisi, ka pe kouri lawonn atè Mátnik, alagadigadáw. Larel-trase-divini LG-PO-L a pa se pe pa trape piès tanbi-sonnen atè Gwadloúp, Gwiyann èk Mátnik, peyi ki pase pás pichon ninang-founang lan asou oliwon de sièk-tan èk, pou gouvelman-peyi yo pa ni pou se fè yo pran letjèt nan divini, mare toút mete-nan-brann politik yo asou  an rarate-wách-longsáy-peyi ki pa sa ladje rete-sonhe de sièk-tan anba-chenn taha, èk pou Mátnik otila se yích-dèhè kabwatè sístenm ninang-founang lan ni lanmen yo anlè ekonomi an, jik jòdi, se yích-dèhè ninang-founang lan pa fouti ladje djoubáp rás-moύn-asou-latè a pou leve an konsians peyi-natifnatal-mátník.

Ki pwa-peze vote larel-trase-divini  Lawonn Gouvelman-peyi Oliwon-Latè nan 26 Máws 2026 la ? Ki apiye-rel-rive eti larel-trase-divini LG-PO-L la epi lèt-gouvelnáj kabwatè-gouvelnáj CTM lan ke sa ba Konvwa Pou Ranmande a epi 26 lanne leve-douboút li a ? Ki fondás-apiye eti larel-trase-divinii LG-PO-L taha ke sa pòte ba rarate pichon ninang-founang lan èk, pi douvan, pou sa depareye y epi rarate-wách-longsáy-peyi a ? Nan ki rel tann èk konprann eti larel-bát-divini LG-PO-L la epi leve-douboút pou tòt-ranmande CARICOM lan (nan dekou eti Mátnik vini peyi-liannen èk CARICOM) se pe báy tankon matjoukann-kòtof politik ? Tòt-ranmande se toulong depi an peyi-asou-latè pou anlòt peyi-asou-latè èk jenhen an lawonn-moún pou koulè lapo-fidji yo, nan ki rel-pòte eti lèt-gouvelnáj kabwatè-politik CTM lan pe ka rive depareye Matnik, tankon peyi-asou-latè, epi La-Frans pou lòt peyi-asou-latè eti y ye a ?

Larel-trase-divini LG-PO-L la se pe vini an matjoukann-kòtòf politik ba an peyi san gouvelman-peyi tankon Mátnik, Gwadloúp oben Gwiyann, Monsera, tou, anni nan apiye anlè an yonn-a-lòt karayíb. Lamenm-la, pou Mátnik eti liannen epi CARICOM èk OECS tou (Monsera se an peyi-CARICOM), toút topáy politik tòt-ranmande nan mitan Anglitè epi se repiblik CARICOM lan (Báwbád, Gayana èk Trinidád-èk-Tobago) ka ladje matjoukann-kòtòf politik atè Mátnik, nan diskoupáj pianmpianm,  se pou Mátnik se ni kont pran-lanmen-djòk politik pou se rive toúmfakte yo ; menm se peyi-Commonwealth la (Sentlisi oben Dòmnik, Antigwa-èk-Báwbuda, o-pi-fè-laliman ; èk Grenada, Jamayik, Bahamás, Belize, Senvensan èk Grinadín, o-pi-lonji-lawonn), nan pòte-kole asou dezás-laliwonn, nan progranm kore wakle rel-chofe laliwonn nan se ti-peyi-mitan-lanmè a, nan gouvelnáj ekonomi èk politik Lanmè Karayíb la, tousa.

An progranm mete-nan-brann ranmande franse, nèhè lè kok ke fè dan, pa ke sa ale pi lonji-lawonn pase lonje an tjò krizokal ba tjèk káwbe-gouvelnáj oben káwbe douboút-o-kare ; anni an voye-o-piyáj eti nan tan-ka-pase ka toulong apiye rete-pri-anba-joúk politik la pase se ka ladje matjoukann-kòtòf politik nan lanmen se káwbe-gouvelnáj Mátnik la. Pa pe ni progranm tòt-ranmande anba lanmen kabwatè káwbe-djoubak yonn-tou-yonn  tankon se plodayè krèy-leve-douboút pou Ranmande Gwadloúp la ka mande tjèk betje mete lanmen pou apiye progranm tòt-ranmande nan tjèk lanmen-asou-tjè.

I - Sa sa ye sa, an larel-trase-divini Lawonn Gouvelman-peyi Oliwon-Latè.

An larel-trase-divini se pa nepi an larel-gouvelnaj,  bagáy ki se ni an jou-nan-jou mete-nan-brann dèhè y. Lawonn Gouvelman-peyi Oliwon-Latè a se an bidím  káwbe-douboút-o-kare ki pa ni, bagáy-la-mele, piès lanmen-gouvelnáj pou koumande an gouvelman-peyi mete an progranm politik nan brann. Nan topáy-tribinal, larel-trase-divini an se toulong an pran-pawol, nan an káwbe-plodari oben an konsít-kabwatáj, ki pa ni djòkte an larel-tribinal oben an larel-gouvelnáj.

Lawonn Gouvelman-peyi Oliwon-Latè a, la pou káwyadole djoubáp nan mitan se gouvelman-peyi a, kanmouzaze liannáj nan mitan se peyi a nan pòte nouvel asou dezás ki ka báy èk mete nan brann pou sove lavi moún, si kouri vini. Se toulong pou y se gade trape lonhe-pal se gouvelman-peyi bidím matjoukann lan soulaje  trimináy se gouvelman-peyi tizizín matjoukann lan. Pou káwbe-gouvelnáj peyi-oliwon-latè eti y ye a, se anni pou y se kabwate an tilili progranm sosial nan peyi otila gouvelman-peyi a lòlòy, liannen o kare an pòte-kole eti an konpanyi gouvelman-peyi antra ka gade wè mete anba jouk tòt-genyen yo.
Larel-trase-divini 80-250 lan nan Lawonn Gouvelman-peyi Oliwon-Latè a eti se 123 gouvelman-peyi vote pou sa, 3 vote koráj-nèt èk 52 gouvelman-peyi pa te pran wotè vote, ka anni voye koút-zie ba se gouvelman-peyi a pou yo se gade wè mete an  larel-gouvelnáj ranmande men se pa pou ale konprann se gouvelman-peyi Ewòp la eti se prèmie mètafè nan tre-machandáj moún-asou-latè taha (Anglitè, Espagne, La-Frans, Netèwlann epi Pòtigal) ke kouri apiye progranm ranmande taha menm si an ti konpanyi peyi-ewòp, kontel Anglitè èk Netèwlann, ja fè an  mande-padon (Tony Blair, kabwatè-gouvelman angle a nan 28 Novanm 2006 ; Mark Rutte, kabwatè-gouvelman Netèwlann nan 2022) èk ja koumanse ranmande (nan 2022 gouvelman Netèwlann  te vote 200 milion ewo ba peyi-karayíb ki te anba joúk  Netèwlann, Sirinanm, Kouraso, Arouba, tousa ; nan 2023, Legliz Anglitè te mete an progranm ranmande nan brann, oliwon 100 milion  Pound Sterling -120 milion ewo- pou palantje lakou yích-dèhè moún ki pran fè nan sístenm ninang-founang lan epi èche-sáv anlè sístenm ninang-founang lan, nan 2024, yo te plodaye pou tilili lahan taha asou an rel dís, an konpanyi Káwbe-sa-sáv Anglitè ja ka mete nan brann progranm ranmande  ki nan lèspri larel-trase-divini 80-250 lan) ; an tilili ti progranm-ranmande eti anni La-Frans pòhò pe fè wòl tann.

Pi nan menyen zoko-fondás lonyen-dekantje-plodayele mwen an, larel-trase-divini LG-PO-L a  ka ba Mátnik (Gwadloúp èk Gwiyann, tou) pou peyi san gouvelman-peyi eti y ye a, tankon an pran-lanmen gouvelnáj-tribinal pou se douboút peyi-asou-latè douvan La-Frans èk pa anni vini badjole nan apiye asou larel-gouvelnáj-tribinal franse, "La-Frans pa ka rèspekte larel-fondás-gouvelman-peyi" oben "larel-gouvelnáj lèstè franse a ka di" oben "nou le menm rel-lahan-genyen-machandíz epi An-Frans", toút bláf-kouyonnád konsa ki ka pete laliman-peyi Mátnik èk ka depotjole tankon peyi asou-latè.
Lòtbòtsáy, larel-trase-divini LG-PO-L taha ka fè pou se peyi anba-joúk la (peyi san gouvelman-peyi tankon Gwadloúp, Gwiyann èk Mátnik  men peyi otila gouvelman-peyi flòkò kontel Ayiti oben toút se peyi Afrík franseopal la, tou) se rive toúmbile se rel-klòtche rete-pri-anba-swen peyi-lòtbòtsáy nan ekonomi, mès-longsáy-peyi èk  nan politik. Se pa anni pou se pran pawol asou an progranm lonhe-pal pou an dekatonn ekonomi èk sosial, se plís pou fè an tilili topáy pòte-kole simèwje.

II - Venn-sís lanne Konvwa pou Ranmande.
Chak lanne, depi 10 pou 21 Me, an krèy moún ka mache depi Sentán rive Prechè, an tilili twel-flatje-peyi (menm peyi otila leve-douboút pou ranmande a pa ka báy) èk bann-twel, tanbou, ti-bwa bèlè a, mizik-bonm èk doúmbegedoúm, lavwa-egal èk lavwa-pitjan, konsít pòte-nouvel èk konsít kouri-nouvel, size-koze èk rarate pás eti gangan ninang-founang pase, machann-bò-lari èk toút machandè yo  ; apre venn-sís lanne  Konvwa pou Ranmande, djoubáp rás-moún-asou-latè a vini pi flang  atè Mátnik.
Lamenm-la, nan menm balan eti djoubáp rás-moύn-asou-latè  (betje/nèg-ginen) taha eti ka kouri nan tan-nanninannan-longsáy Mátnik  depi oliwon  lanne 1654, te ka vire leve pi djòk, djoubáp sosial la, limenm, te ka rete pri nan tè-sèk pou rive pa ka kantinen piès konsians sosial dabò-pou-yonn èk, lòtbòtsáy, pou sáv nou foút sáv se konsians sosial la ki ka wouvè chimen konsians politik la, piès koút-zie-klere asou rel-kantináj se matjoukann-kòtòf peyi a, rive leve lide gouvelnáj natífnatal-mátnik yo, apiye tjèk lè-a-rive pou an gouvelman-peyi atè-lakáy-mátnik.
Konvwa pou Ranmande taha ka rale an konpanyi, si se pa piplís, adan se mande-trape sosial lakou-peyi a ; matje-sa-anfwa, se mande-trape branbrann-kòtok la eti yo menm ja ka fè moún fèmen zie asou vire-nèfte, toulong-ale, liannáj sosial la ki pou ni adan toút leve-douboút sosial, nan toút peyi, oliwon-latè. Se pou se konprann sa konsa, nan an peyi otila pa ni an gouvelman-peyi, se se an gouvelman-peyi atè-lakáy, pou se konte èk  dekantje se matjoukann-kòtòf la, leve-douboút sosial la ka toulong mete an lèspri palpa-moún-peyi douvan, an toút-moún-liannen eti se mande-trape branbrann-kòtok la ka denèfle.
Venn-sís lanne Konvwa pou Ranmande, se toulong anni an dís oben wonz jou bát-lari epi toút kantináj-kòtòf sosial, mès-longsáy-peyi èk menm ekonomi yonn-a-lòt nanninannan-mátnik la eti ka debòde nan jou dèhe pou liannáj sosial ki pe ka leve nan mitan moún konvwa taha, nan pran-nouvel èk nan matje-nouvel, tousa. Men nan menm balan an, pou anchoúste eti y ka anchoúste djoubáp rás-moύn-asou-latè a, djoubáp betje/nèg-ginen an, se pou y toulong ladje laliman Mátnik-Karayíb la, ladje laliman Karayíb-Amerik la, pou leve an plodari gangan-afrík ki ka fèmen toút  kontinan Afrík taha adan an tan-nanninannan-longsáy ninang-founang eti ka depotjole fondokte plís pase swasant lanne wayalachi-politik kòtòf, plís pase swasant lanne gouvelman-peyi afrík eti menm si y pa se rive náwfláw (se plís nan peyi-afrik ki te anba jouk La-Frans otila wayalachi-politik taha pa rive pri), ka wouvè chimen an konte-dekantje se matjoukann-kòtòf-peyi  a nan kare-zobráy liannáj krache-dife epi dòt peyi-asou-latè, Lahín, Láwsi, Lezenn toupre a, Brazil, tousa.

Si larel-trase-divini Lawonn Gouvelman-peyi Oliwon-latè a eti se pa nepi an larel-gouvelnáj pou ale fòse lanmen piès gouvelman-peyi, ka ba 26 lanne Konvwa Pou Ranmande a an balan politik, divini se ta moún ka bát pou sa, lèt-gouvelnáj kabwatè-politik CTM lan ka vire fèmen 26 lanne leve-douboút taha anni adan mande-trape branbrann-kòtok li. Se pa anni pou lèt-gouvelnáj taha ki pa ka mande trape piès lanmen-gouvelnáj politik, se se pou kabeche an progranm jou-nan-jou, se pou depareye eti y pa ka depareye progranm ranmande taha epi progranm sosial atè-lakáy-mátnik.

III - Rarate-wách-longsáy-peyi Mátnik la asou sístenm ninang-founang lan.

Nan rarate-wách-longsáy-peyi Mátnik la, se anni 22 Me 1848 ki ka konte èk menm la konsa, wách-dèhè  sosial èk politik la pa ka peze se se pwa an fèy-banbou anlè zo-kabèch an makak, se anni tan-bím jou 22 Me a ki pòte nan tan-nanninannan-longsáy peyi-mátnik la èk chenn eti y te pete, menm si piplís moún-douboút atè-lakáy-mátnik la te já san-chenn depi apre gawoule ninang-founang Lanbouk-Káwbe a nan Òktòb 1822 a. Se pou se konprann tou, si nan 9 Jwen 1815, nan konsít Vièn lan (lanbouk-gouvelman Republik Österreich, lajounen-jòdi) se peyi Ewòp la te sispann tre-machandáj ninang-founang lan ; se pou tonnfaktáj palpa-moún-douboút ninang-founang lan nan an bidím kantináj djoubakè-lizín èk ti sobreka káwbe-bitako, tousa eti ka pe fè moún ki trape an  lèspri-dekantje sáv sa eti, menm si tre-machandáj ninang-founang lan te pe rive ka bát, anba fèy, jik oliwon 1831 (se nan  1831 eti banbòt Ameli te ankaye Djaman epi 245 ninang-founang afrík, ibo pou piplís, abò),  dabò-pou-yonn toúmbiláj sosial taha te ja nan brann depi ancháy tan, èk lòtbòtsáy, palpa-nèg-ginen ki te ka wouvè zie atè Mátnik te piplís pase palpa nèg-ginen ki te  ka debatje tankon ninang-founang-afrík, toút janjol-dekantje ki te ka apiye an kare-zobráy sosial atè-lakáy-mátnik dwe mitan 18^enm sièk la ; owala ni an kare-zobráy sosial, ni an fè-kakol politik, mès-longsáy-peyi èk menm ekonomi ki ka pe leve, menm si se te ke bagáy anni nan se lakou nèg-mawon an.

Men nan toút rarate-wách-longsáy-peyi taha, nan toút gloriye 22 Me taha ("Pi bel dát 22 Me" Djo Dézormo a), nan toút tímbile, báy kalinda, bèlè kalennda taha, moún Mátnik, kabwatè-politik tankon tjeko-lari a, pawol-rapòte moún-mátnik, 22 Me taha pèdi toút ti lèspri ranboulzáy la eti y te ka chaye a, se plís larel-gouvelnáj-desitire Wòstolan an, nan 23 Me 1848 la a 2-hè apre-midi, ki pran lanmen. Lamenm-la se pou se konprann sa kòdjòm, pa ni an peyi-mátnik dèhè jou-gloriye tan-nanninannan-longsáy taha, se plís an wách sosial/douboút-krann-nèg-ginen pase tjèk wakle an konsians sosial, ale wè an konsians tan-nanninannan-longsáy-peyi.

Man te ja dekantje èk plodaye sa eti  nan peyi anba-jouk, peyi san gouvelman atè-lakáy, se plís nan rete-sonhe, nan memwa, se bidím dezás-laliwonn lan otila an kanman-kòtóf sosial ka leve, pase se adan wách-kòtok tan-nanninannan-longsáy la. Se pa anni pou se konprann sa eti dezás-laliwonn lan ka pe depotjole èk vire leve, nan menm balan an, an tilili matjoukann-kòtòf nan peyi a (matjoukann-kòtòf moún-douboút, matjoukann-kòtòf branbrann-kòtok, matjoukann-kòtòf mès-longsáy-peyi èk matjoukann-kòtòf politik plís pase toút larèstan) se pou sa rive jete an zie-klere gláw anlè an konsíans sosial ki pa se pe ka rive pran letjèt nan divini san toút se matjoukann-kòtòf taha. 

IV - Larel-trase-divini LG-PO-L pou matjoukann-kòtòf politik.

Nan an peyi san, se se an gouvelman-peyi atè-lakáy, nan peyi anba-joúk, tòt-ranmande a pa se pe menm epi nan peyi otila ni an gouvelman-peyi. Se pou sa konprann sa kòdjòm, Konsít-kabwatáj Lawonn Gouvelman-peyi Oliwon-latè  ka mande pou se gouvelman-peyi a se pran pawol yonn-epi-lòt pou gade wè ranmande. Owala ni an pran-pawol, se pou, yonn mete an jou-nan-jou nan brann ; èk de, se pou an tilili sitjèt-depenn-mizire leve nan liannáj la limenm ; konprann sa konsa, an pran-pawol ranmande nan mitan gouvelman-peyi Anglitè  epi Repiblik Báwbad la pa se pe nan menm rel politik epi an pran-pawol nan mitan menm gouvelman-peyi Anglitè taha epi Commonwealth Sentlisi a oben Commonwealth Jamayik la. Lòtbòtsáy si Gwadloúp èk Mátnik  se pe rete pri adan vie badjoláj rans yo a "menm biten, menm bagáy", Gwiyann otila ni sís lakou palpa-moún-nanninannan, ki te ja la avan franse debatje, pa se pe adan menm toúmbele pran-pawol epi La-Frans epi Mátnik oben Gwadloúp.

Pi nan fondòk dekantje politik taha, si nan piplís se peyi Karayíb-Amerik la se pou pòte kole  nan progranm sosial èk chaye sa-sáv tèknoloji vini pou se ranbonni wách-lavi-toulejou moún se peyi taha ; atè Gwadloúp, Gwiyann èk Mátnik, se plís pou ladje matjoukann-kòtòf politik èk larel-gouvelnáj-tribinal nan lanmen se peyi taha pou yo se rive tjenbe matjoukann-kòtòf se peyi a nan de lanmen yo, pi douvan pou yich-dèhè, nan gare yo se gare nan wakle-boulín teknoloji ki ka báy oliwon-latè.

Se Ghana, an peyi Afrík-anba-solèy, ki kabeche larel-trase-divini taha èk se pou tann èk konprann peyi Afrík anba-solèy tankon peyi ki pèdi ancháy adan palpa-moún-douboút nan tjè-senyen ninang-founang lan ke ni pou pran an pawol-ranmande epi se peyi-ewòp la ki te  mete siístenm lan nan brann. Lamenm-la, an peyi-afrík (anni peyi Afrik-anba-solèy èk sístenm ninang-founang  aráb pa se pe zafè moún atè-lakáy-mátnik) pa pe ka mande menm rel-kantináj ni menm progranm tòt-ranmande epi an peyi Karayíb-Amerik, la-pou-la, se pou pa se rive nan an pran-pawol epi se menm pawol-rapòte-rans lan asou sístenm ninang-foinang lan.

Nan tilili sitjèt-depenn-mizire a, rel-kantináj palpa-moún-douboút  lajounen-jòdi a  prèmie douvan, an gouvelman-peyi ki ka konte 12,10 milion moún (Ayiti owonzonnáj nan 2026) pa se pe nan menm rel-peze doúm-apiye epi an gouvelman-peyi 2,835 milion moún (Jamaica 2026 estimate) oben an gouvelman-peyi 281.998 moún (Barbados 2023 estimate), toút moún se moún. Dwe isiya la konsa, toút palpa-moún-douboút  nan se peyi Karayíb-Amerik la se pa toulong moún eti gangan yo te ninang-founang èk delè menm se moún-afrik (kongo - kikongo) ki rive nan 1856 a 58, lè sístenm ninang-founang lan te ja djigilòp  nèt.

V - Mande tòt-ranmande ni pou depareye Mátnik epi  La-Frans, blo.
Nan lèt Sèy Lètchimi an ni de lèspri ranmande èk anni sa ja ka déraye lide depareye Mátnik (peyi-karayíb ki rete a 194 lanne anba jouk sístenm ninang-founang lan) epi La-Frans (gouvelman-repiblik oben gouvelman-kasik,  peyi-ewòp ki te mete sístenm ninang-founang taha nan brann atè Mátnik) ;  yonn,  se lide taha eti se an ti palpa lanmen-asou-tjè La-Frans ni pou fè  ba se peyi a eti y te mete anba jouk li a (èk toút moún ki pa fouti depareye Mátnik, peyi-karayíb  epi se peyi-afrik la adan menm ti-lèspri taha), epi lòt la, pi anba-fèy èk pi patatè, eti gouvelman-repiblik franse pa te ke menm epi gouvelman-kasík franse a nan politik mete peyi-lòtbòtsáy anba jouk li.
Se ti-lèspri lòlòy taha eti gouvelman-repiblik franse a te ke pi lanmen-asou-tjè epi nèg-ginen an pase gouvelman-kasik la, ki te fè Eme Sezè (1913-2008) ale ladje pawol lòlòy taha eti an kadje-larel-tribinal konsa pa se bagáy yo pe ranmande douvan tribinal, èk pou te vini lavwa-egal PPM èk apre pou menm Sèy Lètchimi limenm, te ka palantje y. Se menm ti-lèspri taha ki ka fè an plodayè-politik Gwadloúp ale mande pou gouvelman franse se abwogát larel-kòtòf-tribinal nwè a pase yo se djigilòp li. Adan prèmie a pa ni ranmande, adan dezienm lan, owala ni djigilòp, ni ranmande.
Gouvelman-kasik Anglitè a, gouvelman-kasik Neterland lan ja koumanse ranmande, se se pianmpianm, gouvelman-repiblik franse a pa jenhen fè an wòl epi sa, ès se pou konprann sístenm ninang-founang angle a te pi nan pran ninang-founang afrik la pou moún-asou-latè eti yo te ye a, menm si yo te ke nan rel moún-asou-latè anba, krèy sosial anba-joúk. Nan sístenm franse a, ninang-founang afrik la pa se pe an moún-asou-latè, se te an sitjèt-kòtòf nan laliwonn-djoubak la, menm si dwe mitan 18enm siek la, koút-zie-asou-lavi (weltanschaung alman an) taha te vini toúmbile máy-an-máy epi antipiláj palpa-moún-douboút nèg-mawon an (gouvelnè franse te konte oliwon 700 a 800 nèg-mawon nan lanne 1756 la) epi antipiláj palpa-moún-douboút san-chenn lan asou se káwbe-bitako a (djoubakè janbe-laliman-bitako, djoubakè-nan-lanbouk, ninang-founang san-chenn nan savann, toút se moún taha)  epi toúmbiláj sístenm ki te pe ka leve nan sístenm ninang-founang angle oben panyol, oben netèrlande, oben pòtidje èk vini kouri lawonn nan sístenm franse a.
Nan se sístenm angle, neterlande èk menm panyol èk pòtidje a, ninang-founang afrik la te ka leve adan an lakou moùn-asou-latè yonn-tou-yonn (kontel Yorouba a ki te ka kriye Ọlọrun - yo ka kriye y Olódùmarè tou - ki te kabeche èk mete laliwonn siel la men pa te mete lavi asou latè anfwa,  pa se pe nan menm mès-longsáy sosial, nan menm mès-kriye-dja epi Igbo a ki te ja ka kriye an Chukwu ki trape toút djòkte èk mete lavi asou latè eti moún pa se pe trase pòtre y ; nan menm rel sa-sáv teknoloji epi kontel se lakou-moún Akan an ki te ka wè Dja dèhè a toút bagáy menm an bagáy lòlòy tankon an fèy-yanm-jòn sèk ki tòwblíp, tousa bagáy) èk anni ti lide lakou-moún taha rive palantje an lèspri dekatonn politik ki pou ka depareye epi dekatonn sosial la, nan pran letjèt, djouboúm, nan divini.
Atè Mátnik, peyi otila moún ka báy kalínda, bèlè danmie kalennda asou (tanbou) djouba yorouba a, lide lakou-moún an vini ka kouri lawonn peyi a, anni nan kannaval apre se lanne 1856-58 la (Kongo èk Kikongo rive atè Mátnik, èk Gwadloúp, dwe lanne 1854 pou 1865, se oliwon 20.000 moún) men se anni anba kreyon-matje Edwa Glisan an eti y vini tonnfakte nan peyi, nan wabáp se lanne 1950 lan. Se pou se konprann sa eti si ni an lide peyi-mátnik ki ka kouri lawonn depi 1956-59 èk ki te fetaye nan se lanne 1965-1980 an, se pou y te gare chimen, vire towblíp nan lakou-moún (anni nan an lakou nèg-ginen pou se pran seráj lakou betje a) dwe lanne 1981-82 a , nan konprann tankon nan Mâws 1946, gouvelman franse a ke sa pran ba nèg-ginen Mátnik la douvan betje y la.

           Se pa anni tan-nanninannan-longsáy la ki ka fè an palpa-moún-peyi, ni menm ka kare zobráy an lakou-peyi. Isiya-la-konsa, se toúmbiláj laliwonn lan, toulong nan rarate tan-ka-pase a fondalnatal.

Se pou se konprann tou, tan-nanninannan-longsáy la se pa anni an memwa, an rete-sonhe, se plís an rarate-wách-longsáy-peyi eti ka fè memwa taha trase an divini-peyi. Fouyaya aleliwon, pa nepi ni an peyi-mátnik (epi toút sansle-pa-bizwen-wè ki pou ni nan lide peyi a) tankon an trase-divini eti Konvwa Pou Ranmande taha se ka palantje ; anni an gloriye-gangan-afrík eti yo menm se gangan-afrík taha pa menm ni se se an rarate-wách-longsáy-peyi, ale wè an peyi dèhè yo.

An kontinan se toulong an tilili peyi eti liannáj pòte-kole oben mare-anba-jouk nan mitan yonn epi lòt, ka pe leve se peyi taha nan fè-kontinan yo. Peyi a se dabò-pou-yonn an rarate-wách-longsáy-peyi ki ka toúmbile toulong-ale nan fè-kontinan taha.

Tousa pou se rive tann èk konprann, tann se yonn, tann èk konprann se de, mande-trape tòt-ranmande nan Karayíb-Amerik la pa se pe nan menm rel branbrann-kòtok èk matjoukann-kòtòf politik, matjoukann-kòtòf larel-tribinal-kalibiche, tousa, nan mitan peyi Afrik-anba-solèy epi peyi Karayìb-Amerik ; èk menm nan Karayíb-Amerik nou an, peyi anba-joúk  franse ki pa ni gouvelman-peyi pou ta yo epi peyi anba-joúk angle ki ni gouvelman-peyi, se se gouvelman-atè-lakáy nan Commonwealth angle a.

Lamenm-la pou larel-trase-divini Lawonn Gouvelman-Peyi a ki ka bát anni nan liannáj douboút-djòk peyi-douvan-peyi, se peyi san gouvelman-peyi a (Mátnik, Gwadloúp èk Gwiyann tou) pa pe sa rive nan sorte prèmie boút-chimen an eti se pou trape matjoukann-kòtòf politik.

Simao moún Wanakera....

 

Nan dekou rete-sonhe rel-sann-a-kouri 08 Me 1902 a

 Rarate-wách-longsáy-peyi mátnik la

 

Nan rarate-wách-longsáy-peyi eti moún atè-lakáy-mátnik ka leve anlè deblozonn-volkan 23 Avril 1902 pou 5 Òktòb 1905 lan, se plís an rete-sonhe nan chak palpa-lanne jou-gloriye tan-nanninannan-longsáy 08 Me 1902 a, se pou leve an tjè-senyen asou an kantináj 28.000 moún oliwon ki te brile atè Senpiè. Se anni dezás anlè palpa-moún-douboút la eti rarate-wách-longsáy-peyi mátnik taha ka wè èk, delè konsa, an ti konpanyi plodayè-dekantjè tan-nanninannan-longsáy la te ka pe jete an zie fouyaya asou branbrann-kòtok, ekonomi Senpiè, lanbouk-gouvelnáj-ekonomi Mátnik, douvan deblozonn-volkan an.

Lamenm-la, se te ke pou konprann deblozonn-volkan 23 Avril 1902 pou 5 Òktòb 1905 lan anni tankon an bidím dezás-laliwonn, an dekou otila tan-ka-pase a te sispann pase, wabáp an divini-peyi atè Mátnik. Nan rarate-wách-longsáy-peyi taha, pa ni matjoukann-kòtok laliwonn-fondòk-peyi, pa ni matjoukann-kòtok laliwonn-vire-fakte tou, kontel nan rarate-wách-longsáy-peyi mátnik la, yo pa ka konte dlo a tankon an matjoukann-kòtok laliwonn, tou-vènan anba Pon Prechè tankon an matjoukann-kòtok laliwonn fondò-peyi, tousa. Mi se sa mi, toút deblozonn magma ni toulong an deblozonn dlo-cho douvan y (deblozonn dlo-cho 30 Avríl 1902 a èk lavalás-matjak dèhè, nan Lawviè Lawòkselán èk Láwviè Sèk), men katjile sa kòdjòm eti toút deblozonn dlo-cho pa toulong ni an deblozonn magma dèhè yo, kontel se ta 1792 la èk  5 Dawou 1851 an,  jík 1854 ; èk toút deblozonn-magma ka vire trase se kannal-koule láwviè a, se djòkte-koule lasoús la, oliwon volkan an. Rarate-wách-longsáy-peyi taha pa ka depenn an vire-douboút apre deblozonn-volkan an èk pa jenhen te ni koút-zie gláw asou wách-dèhè sosial èk politik apre deblozonn-volkan taha, ni menm asou se toúmbiláj-kòtòf laliwonn lan nan se mòn oliwon volkan an, nan se láwviè a, nan se gran koule a, bèt-anba-bwa oben bèt-láwviè eti disparèt pran yo ; menm si tan-ka-pase, tankon nan toút peyi oliwon-latè, ka pe fè se trás deblozonn-volkan an djigilòp, máy-an-máy.

Nan rarate-wách-longsáy-peyi Mátnik taha, se anni 22 Me 1848 ki ka konte èk menm la konsa, wách-dèhè  sosial èk politik la pa ka peze se se pwa an fèy-banbou anlè zo-kabèch an makak, se anni tan-bím jou 22 Me a ki pòte nan tan-pase èk chenn eti y te pete, menm si piplís moún-douboút atè-lakáy-mátnik la te já san-chenn depi oliwon se lanne 1820 an, pou se konprann si nan 9 Jwen 1815, nan konsít Vièn lan (lanbouk-gouvelman Republik Österreich, lajounen-jòdi) se peyi Ewòp la te sispann tre-machandáj ninang-founang lan ; se pou tonnfaktáj palpa-moún-douboút ninang-founang lan nan an bidím kantináj djoubakè-lizín, tousa eti ka pe fè moún ki trape lèspri-dekantje a sáv sa eti, menm si tre-machandáj ninang-founang lan te pe rive ka bát, anba fèy, jik oliwon 1830, dabò-pou-yonn toúmbiláj sosial taha te ja nan brann depi ancháy tan, èk lòtbòtsáy, palpa-nèg-ginen ki te ka wouvè zie atè Mátnik te piplís pase palpa nèg-ginen ki te  ka debatje tankon ninang-founang-afrík, toút janjol-dekantje ki te ka apiye an kare-zobráy sosial atè-lakáy-mátnik dwe mitan 18enm sièk la ; owala ni an kare-zobráy sosial, ni an fè-kakol politik, mès-longsáy-peyi èk menm ekonomi ki ka pe leve, menm si se te ke bagáy anni nan se lakou nèg-mawon an.

Se pou se konprann sa eti rarate-wách-longsáy-peyi a se pa anni an badjoláj chaje epi falfrèt, rete-sonhe èk plenyen asou gangan ki pase pás, ale konprann nan an sístenm kòtok, se anni kare-zobráy sístenm taha ka báy, pa te ke ni kare-zobráy kore-sístenm (jaden nèg-mawon an) oben kare-zobráy dekare-sístenm, vire-kare sístenm (jaden nèg-ginen san-chenn lan), tousa ; rete la ka miyonnen lapo-fidji, ale piaye gangan nan savann-sáb-afrík la nan lang-pale-franse djòl nan tjou-poul la ; rete la ka gobe an tòt-ranmande franse ki toulong nan chimen ka vini, tousa. Rarate-wách-longsáy-peyi se an plodari-tirád sosial, toulong pi kabeche kòdjòm, toulong pi langayele, toulong pi kalibiche, ki pou ka leve epi an tilili choús-kòtòf lawonn-moún-asou-latè èk djing-kòtok nan laliwonn/tan-ka-pase a, eti se anni lang-peyi a ki sa fè yo kouri lawonn. Rarate-wách-longsáy peyi-mátnik la pa se pe ka báy nan an lang-peyi lòtbòtsáy, se pa anni pou apiye eti y ka apiye asou an konsians kare-bare laliwonn lan èk tan-ka-pase a, se pa anni pou gangan ki pa se ka pale an lang ki te ka foute yo koút balata-bel-bwa èk mès-longsáy-peyi eti y te ka fè kouri lawonn lan te mete chenn an pie yo, se pou lang-peyi a, limenm, ki ka leve an konsians sosial we-nou-rive (oben we-nou-pran-yo èk wè nou rive la pou te rive), èk ka pe mete moún douboút-pare pou mete an yonn-a-lòt nan brann, anfwa.

Rarate deblozonn-volkan 23 Avril 1902 pou 5 Òktòb 1905 lan, nan lang-an-frans lan, pa se pe ka ale pi douvan pase an dezás-laliwonn, an jou-apre-jou avan deblozonn lan, an badjoláj blòfè asou rel-sann-a-kouri a ki brile 28.000 moún-tjè-senyen epi Odjís Siparís ki te mare lahòl ki rive pase nan máy, se anni sièk-tan apre eti rarate lòlòy nan lang franse a te rive konte an ti konpanyi moún ki te ja chape kò yo nan jou douvan 08 Me 1902 taha (dwe 5 Me 1902 apre lavalás-matjak cho te depotjole Lizín-Geren èk chaye 23 moún ba bazil),  rive sáv Léon "Lehann" Konpè (1874-1936) ki te ka rete nan an ti káy nan bòdáj atè-solèy/anni-solèy/atè-solèy Senpiè epi Havivra Da Ifrile, an kapístrel ki te rete sere adan an tou-tè bò-lanmè,  te rive pase wel, tou. Ayen asou chenn yonn-a-lòt ki báy dèhè, nan peyi a menm, bagáy ki te pou ka leve y tankon peyi-asou-latè ; ayen asou bawoúf se betje a te fè asou lahan-lonhe-pal eti káwbe-gouvelnáj Mátnik te vote ba moún ki te san-kote-rete, bawoúf eti senatè Mátnik, Amedée Alexis Augustin Knight (1852-1916), te lonje dwèt anlè y nan káwbe-larel-gouvelman franse a ; ayen asou peyi-karayíb lantouráj li ki te pe anba rel-sann-a-kouri (Sentlisi, Dòmnik, Senvensan, Gwadloúp, Báwbád, tousa), nan dekou taha, se se nan gade siel la oliwon.
Ayen asou peyi oliwon-latè ki lonhe pal, káwbe-gouvelman-peyi Etazini pou piplís èk prèmie douvan men gouvelman-wangan Anglitè, gouvelman-wangan Larisi, gouvelman-wangan Netèwlann, gouvelman Mèksik, gouvelman Itali, tousa. Ayen asou kantináj moún-mátnik ki te ale rete Ayiti, Dòmnik, Etazini, Gwadloúp, Gwiyann, Sentlisi, Trinidád, Venezwela, tousa. Ayen asou rás bèt-anba-bwa kontel jako-mátnik la, rás bèt-láwviè kontel makouba a, oben choús-boujonnen ki djigilóp, láwviè ki sispann koule, ale wè lasoús-dlo ki vini ka koule pi djòk oben pi flòkò. Ayen asou rel-sann-a-kouri 30 Dawou 1902 a ki te pi dri pase ta 08 Me 1902 a, ki te alelouya an míl-epi moún nan 22.000 moún se lanbouk laliwonn volkan an, ki te ale rete Foyal m'en eti gouvelnè franse a te fuse yo vire bò káy yo,  tousa.  Rarate-wách-peyi asou deblozonn-volkan  23 Avril 1902 pou 5 Òktòb 1905 lan  pa nepi rive kantinen lang-peyi-mátnik la, ba y plís laliman kouri lawonn, ba y plís tít-langayele gouvelnáj dezás, gouvelnáj peyi, ale wè gouvelman-peyi.

Ki rarate-wách-longsáy-peyi esa, lè lang-gouvelman-peyi a pa nan lèspri piplís moún nan palpa-moún-douboút nan peyi a èk se anni pou yo badjole pawol-initil-plát oben pawol-rapòte sòti An-Frans debatje ? Ki rarate-wách-peyi esa nan lang-franse, lè rel matje lang-franse taha (An-Frans) ka toulong krache anlè se zouti  kare-zobráy rarate-wách-peyi mátnik la ? Ki pwa-peze an deblozonn-volkan (bagáy an ti pwenyen sigond menm si y te voye 28 a 34.000 moún káy-aboláy), nan an rarate-wách-peyi otila piplís nan palpa-moún-douboút la te rete 194 lanne, 1654-1848, anba sistenm-gouvelnáj ninang-founang lan, chenn nan pie yo, chenn nan kabèch yo ? Ki rarate-wách-longsáy-peyi esa lè palpa-moún-peyi-natífnatal la pa ka djè matje oben pa ka matje, piès toubannman, lang-peyi a ? Se rel-sann-a-kouri 8 Me 1902 a ki fè si Mátnik bát dèhè tankon peyi-asou-latè èk pèd lakát politik nan chòkòy politik gouvelnáj franse a, nan Máws 1946,  ki trase-divini an rarate-wách-longsáy-peyi otila pa ni an gouvelman-peyi natífnatal  ?

Se pa jòdi man ka matje sa eti si dekantjè tan-nanninannan-longsáy ni pou fè moún  wè an trase-dekantje-langayele (èk ankò an kou, lang lan ni pou mete djing-lang li nan toút lonyen-dekantje), an krèy janjol-dekantje, an krèy nouvel-matje nanninannan eti moún pe ale li, koute oben jete zie anlè yo, tousa ; rarate-wách-longsáy-peyi a se toulong an leve-fondás máy-an-máy eti ka pe toúmbile nan tan-ka-pase, toulong plís sa-sáv, plís liannáj epi peyi-oliwon (laliwonn Karayíb la pou ka bloublou rarate-wách-longsáy-peyi Mátnik la èk menm tan-nanninannan-longsáy la), plís liannáj epi lawonn-moún-douboút oliwon-latè (Afrík-anba-solèy, Kerala nan Lezenn, Azia-Ewòp anva-solèy, Azia-atè-solèy pou piplís), pi nou ka báy douvan nan tan-ka-pase, pi lang-matje a ka dekatonnen èk chaye tít-langayele lòtbòtsáy jík pou ladje se papie-stanmpe gouvelman-peyi anjoukè nan chimen. 

Rarate-wách-longsáy-peyi mátnik la pa ka depenn anpil, se anni pou y konte branbrann-kòtok atè Mátnik oben menm delè, branbrann-kòtòk ki pa ni; èk pou depenn eti y pa ka djè depenn taha, se pou y pa ka jenhen dekantje. Se pou y apiye asou an tilili zouti kontel kont, sonnen-mizik,  kouri-nouvel, zagala, lavwa-egal, titím-bwa-sèch  eti lang an-frans lan pa se pe ka konprann menm nan dekou  vini lonhe dwèt anlè kanman kantináj palpa-moún franse-blan nan peyi a, nan pale-franse-bannann lan. Se pou se konprann sa kòdjòm, nan rarate-wách-longsáy-peyi  a ni toulong an dwel pa-dèhè-klète, an pencheng eti moún pa pe wè nan de koko-zie yo, ni menm ladje kòtok nan lèspri se yích-dèhè, an bagay ki ka volvote nan tan-ka-pase a eti moún, yo menm, ka pe sansle anlè y silon rel konsians sosial yo, si se pa rel konsians politik yo. Lamenm-la, konsians sosial epi konsians politik se toulong-ale nan an liannáy yonn-a-lòt nan an laliwonn/tan-ka-pase, bagáy ki pa ka jenhen janbe laliman an peyi.

I- Lang-peyi a, lang an rarate-wách-longsáy-peyi.

Nan peyi otila pa ni gouvelman-peyi, se se an gouvelman atè-lakáy, peyi-anba-jouk, se anni lang-peyi a, lang peyi-natífnatal la, ki ka pe fè an liannáj sosial èk an mès-longsáy-peyi kouri lawonn. Lamenm-la, se pou se depareye liannáj sosial la (toút kouri-lawonn yonn-a-lòt la nan peyi a, nan an laliman kare-bare, nan an doukou fann) epi toút progranm sosial eti an gouvelman-peyi lòtbòtsáy (oben menm an káwbe-gouvelnáj atè-lakáy, kontel progranm sosial CTM lan) se mete nan brann, ki la anni pou lonje pal ba moún yonn-tou-yonn. Liannáj sosial la, se toulong pou pran letjèt nan divini, nan apiye asou se yonn-a-lòt tan-nanninannan-longsáy la, toút bagáy ka mande jete an zie-klere gláw asou se matjoukann-peyi a. Progranm sosial la, se anni pou kore, la-pou-la èk lamenm-la, an delala, an matjilpa sosial, cháy-dèhè an dezás-laliwonn oben tjèk bidím-blo lavi-toulehou. Progranm sosial taha fouben tan-ka-pase èk pa ni pou peze anlè rarate-wách-longsáy-peyi a.

Mès-longsáy-peyi a, se toulong nan an owonzonnáj, toulong-ale èk aleliwon, kare-bare près-oben-kòtòk, asou kantináj matjoukann-kòtòf peyi a. Isiya la konsa, se pa anni matjoukann-kòtòf mès-longsáy-peyi ("ressources culturelles", nan pale anni-franse se gangan-afrík Mátnik la), se matjoukann-kòtòf laliwonn-fondòk-peyi ("ressources naturelles non renouvelables" nan pale-franse djol-pwenti nan tjou-poul se kreyolís Mátnik la), se matjoukann-kòtòf laliwonn-vire-fakte, se matjoukann-kòtòf palpa-moún-douboút ("ressources humaines" nan pale-franse se jandám kreyolize a), se matjoukann-kòtòf branbrann-kòtok epi matjoukann-kòtòf lèspri-ladje-laliwonn eti toulong nan vire-lang epi y la ; atè Mátnik, pou gouvelman-peyi nou pa ni, nou pòhò pe rive ni matjoukann-kòtòf gouvelnáj-larel-tribinal pou ta nou.

Rarate rel-sann-a-kouri 08 Me 1902 a, nan an pale-franse káwbe-gouvelnáj oben pale-franse bannann lan (oben menm pale-kreyol dòmi-dewò a), se pou toulong fèmen zie asou toút se liannáj sosial la ki se pe báy apre an dezás konsa, dekalibiche yo nan tan-ka-pase oben nan laliman an peyi. Toulong nan lèspri kare-bare taha eti liannáj sosial la ni pou kabeche anlè toút se matjoukann-kòtòf la. Pi lang-pale franse a se ka kare zobráy rarate-wách-longsáy-peyi mátnik la, pi matjoukann-kòtòf peyi-mátnik la ka desann nan rel-anzandaláj sosial la, èk ka janbe laliman floúz, pou kantináj matjoukann-kòtòf peyi a ki pa se pe menm epi ta An-Frans èk pou katel-dekantje-longsáy atè-lakáy-mátnik la ki pou ka fè anlòt tan-ka-pase kouri lawonn. 

Nan an peyi otila ni an gouvelman-peyi, se se an gouvelman atè-lakáy (kontel Amapá oben Para nan Brazil, Alabama oben Oklahoma nan Etazini, Aguascalentes oben Chihuahua nan Mèksik, Anzoátegui oben Miranda nan Venezwela, tousa), se matjoukann-kòtòf gouvelnáj-larel-tribinal la ka pe toulong, nan tan-ka-pase, anbrazonnen oben palantje, anzandalonnen/dezandalonnen lezòt matjoukann-kòtòf la, jík yo menm. Nan dekou an dezás-laliwonn (deblozonn-volkan, douk-latè, gren-vante, láwviè-debòde, solèy-dangpantang...), se matjoukann-kòtòf gouvelnáj-larel-tribinal ka pe flouze rel-anzandale krache-dife a, toúmbile se progranm-mete-nan-brann lan. Se pou se konprann sa lamenm, nan peyi anba-jouk, peyi san gouvelman-peyi, liannáj sosial la se pa anni yonn-a-lòt la, an lanmen-asou-tjè, eti se pe kouri lawonn nan an dekou èk sispann anfwa pou an pawol fann-tjè oben tjè-senhen ki se kouri, zagala.

II - Sitjèt-kòtòf rarate-wách-longsáy-peyi a.

Nan kare-zobráy rarate-wách-longsáy-peyi-mátnik la  ni an tilili lavwa-egal, pawol-pale, ti-pawol, pawol-sonnen-mizik, pawol-sonnen-lang, kont èk majoláy, tirád èk poenm, tousa eti se pa anni an toúmbele yo ka ba rarate-wách-longsáy-peyi a, se klere yo ka pe klere dwel tjòbol la ki pou ni adan toút rarate-wách-longsáy-peyi. Atè Mátnik otila piplís moún pa le tann lang-pale lavi-toulejou a tankon an lang-peyi men anni tankon an pale-kreyol, toulong nan liannáj-dekante epi lang-pale franse a (kabwatè-politik la ka koumanse an plodari nan pale-franse, voye de-o-twa pawol djenm kankan-kreyol la epi fini nan franse-bannann epi an "mèsi anpil mèsi anchay" ́nan wabáp la), lang-peyi a pa ka jenhen depenn se matjoukann-kòtòf peyi a, se anni pou nonmen yo nan pawol molpi yo, matjoukann-kòtòf-peyi se toulong lòt-bòdáj lanmè-ble Atlantik.

Nan rarate-wách-longsáy-peyi nan lang franse a, atè Mátnik, ni anni an lang-matje eti piplís moún-mátnik pa pe sa matje kòdjòm, èk nou pou sáv sa eti liannáj lang-pale/lang-matje a ka toulong apiye nan kalibích èk rete-yonn mès-longsáy-peyi a, pale-franse anni pawol-rapòte taha, pa se pe ka faroze ni menm dekatonnen rarate-wách-longsáy-peyi a. Se pou sa konprann sa eti lang-pale a ni pou fè an mès-longsáy-peyi kouri lawonn alagadigadáw, san tjansáy, san begeye ("begeye pèd", nan se ti pawol-pale lang peyi-mátnik la) èk owala an rarate-wách-longsáy-peyi ka bát nan an lang-peyi-lòtbòtsáy, peyi an-tjou-man-deviran, se pou y diskoupe kouri-lawonn mès-longsáy-peyi a èk pou rive adan an rarate debiele, ki pa ni peyi dèhè y, èk ka pèd lakát adan an rarate-wách-lavi ("récit de vie" nan pale-franse se kamít Mátnik la) moún-yonn-tou-yonn ki la anni pou miyonnen lapo fidji yo, "Preto é lindo" oben tjèk "we-feeling black" ki pa fouti depenn èk kabeche tòt-genyen an lakou-yonn-a-lòt.

Rarate deblozonn-volkan  23 Avril 1902 pou 5 Òktòb 1905 lan nan pale-franse, se dabò-pou-yonn  pou fèmen y anni adan rel-sann-a-kouri 08 Me 1902 a pou pa rive depenn èk konte toút matjoukann-kòtòf eti y te chaye ale èk, nan menm balan an, te pòte vini ; epi lòtbòtsáy, pou pa jenhen kabeche èk dekatonnen mès-longsáy dezás-laliwonn ki te pou vini pi kare-bare èk leve an lèspri vire-douboút-pímpe dèhè. Nan de tít-langayele-matje, katawoute tan-ka-pase Mátnik la epi an tilili larel-gouvelnáj-tribinal èk larel-kòtòf sosial an-frans eti ka elèktrize lakou-peyi Mátnik la, se pa anni nan lèspri wakle-boulín sosial la.

Nan an peyi otila pa ni gouvelman-peyi, pa ni an larel-gouvenáj-tribinal-peyi, larel-kòtòf sosial la eti la pou kare zobráy liannáj sosial la, se pa anni pou leve yonn-a-lòt nan mitan moún men pou fè y kouri nan divini-peyi, ka toulong sere anba an tilili chèlèlè, mès-soubawou, sístenm-vie-fanm ki pa fouti fè yo pran letjèt nan divini, leve an mès-longsáy-peyi dezás-laliwonn eti mande an memwa pou sa. An gouvelman-peyi ewòp eti pa jenhen pèd se se an fèy-tol nan an hourakán rel 1, pa pe sa ale tjoke memwa taha pou fè an fondás djòk, kare zobráy an mès-longsáy-peyi dezás-laliwonn eti se toulong plís pase an mès-longsáy bím-kratjak.

III - Pwa-peze an dezás-laliwonn nan kole-bò an leve-douboút sosial oben politik.

Nan peyi otila pa ni an gouvelman-peyi, se se an gouvelman atè-lakáy, memwa sosial oben politik la flòkò, dabò-pou-yonn pou matjoukann-kòtòf politik la ki pa ka vire fakte aleliwon èk pou tan-naninannan-longsáy peyi a eti moún pa ka djè li nan lív, ale wè matje y. Nan plodari dekantje-langayele douvan, man te já matje sa eti an peyi, an lakou-peyi, an lawonn-moún douboút pou tòt-genyen y, pa se pe ka faktore  matjoukann-kòtòf politik, si pa ni an matje kare-bare asou tan-nanninannan-longsáy la. Se matje kare-bare taha ki ka pe depareye memwa-rarate epi tan-naninannan-longsáy la.

Dezás-laliwonn lan, limenm, se pa anni an djíng-kòtok tan-ka-pase a, an jou-rete-sonhe tan-nanninannan-longsáy,  an trase-matje nan lív tan-nanninannan-longsáy oben lív dekantje-laliman-peyi ; sa mande toulong an progranm politik, sosial èk mès-longsáy-peyi pou gouvelnen dezás-laliwonn nan tan-dèhè, nan divini-peyi. Plís pase an blo-tjè-sote, an dezás-laliwonn se toulong an djíng-matje tan-ka-pase a ki ni an doukou-douvan èk an doukou-dèhè eti moún ka mizire nan matjoukann-kòtòf ki djigilòp oben vini ka báy, oben vire vini, tou.
La-pou-la, se pou se tann an mès-longsáy dezás-laliwonn ki pou ka kouri lawonn an peyi, èk pi douvan, pou ka leve progranm politik  pou si-kouri-vini, toút progranm ki pou ka faktore, vire faktore matjoukann-kòtòf politik. Owala an mès-longsáy dezás-laliwonn ka kouri lawonn nan an peyi, se pou sístenm aprann-lekol la, èk menm sístenm aprann-sa-sáv lavi a, ka anchoúste lide an peyi-asou-latè, yonn-tou-yonn nan lawonn peyi-asou-latè a (deblozonn-volkan atè Mátnik pa se pe menm epi deblozonn-volkan Soufriyè Senvensan ; èk se pou sa leve toút liannáj-peyi nan mitan Mátnik  epi Senvensan), epi lòtbòtsáy ka treleye lide fondòkte, si se pa rel-prèmie-douvan, se matjoukann-kòtòf politik la, èk nan wabáp, lide eti toúmbilãj sosial la ka báy kòdjòm, èk pi bitjoumakwenn, wakle-boulín sosial la ki pe rive blo anlè moún nan peyi a, toudi yo epi teknoloji krache-dife.

Lamenm-la, se pa anni progranm sosial apre rel-sann-a-kouri 08 Me 1902 a ki te flòkò pou gouvelman natífnatal-mátnik ki pa te ni, se matjoukann-kòtòf politik èk matjoukann-kòtòf gouvelnáj-tribinal ki pa te ni pou te mete an jou-konte-jou sosial nan brann, bagay ki jete peyi a nan djiyon politik 19 Máws 1946 la. Gouvelnáj politik Marius Hurard epi krèy-leve-douboút politik Républicains Progressistes la, nan 1886, te leve lide an gouvelman atè-lakáy-mátnik men te rete pri adan gouvelnáj ekonomi èk sístenm taks, wè gouvelman-peyi franse rale toút ti pran-lanmen ekonomi èk sosial taha anlè y, nan larel-gouvelnáj vire-boutje káwbe-gouvelnáj Avril 1900 an.

            III-1. Rel-sann-a-kouri  Jedi 08 Me 1902 a. Nan pipirít-solèy-leve, 08 hè epi 02 minít, an toumblow te flandje siel klè Mátnik la, epi an bidím rel-sann-a-kouri deboule nan mòn lan pou rive asou Senpiè nan 01 minít èk 40 sigond, èk brile toύt káy douboύt epi toύt moύn ki te rete nan lanbouk la magre ancháy sinás douvan. Ancháy moύn ti-lanbouk oliwon ki te vini pare lapli-sann atè Senpiè, ancháy fouyaya ki te sòti Foyal vini wè volkan nan kavalád, sa eti ki fè palpa-moύn-douboύt Senpiè eti se te owonzon 28.000 moύn te gonfle epi owonzon 5 jik 7.000 moύn.

Nan pipirít 08 Me 1902 taha, de bidím rel-sann-a-kouri eti moύn te pe wè nan 100 kilomèt oliwon  te ka kouri anlè laliman volkan an, nan an karetel anlè-solèy/atè-solèy pou anni-solèy/anba-solèy, dekantjè deblozonn-volkan te konte boulín yo asou 670 km-pou-an-hè. Deblozonn-volkan, se toulong an dezás-laliwonn (lapli-sann, lavalás-matjak-cho, lavalás-matjak-frèt, demantibiláj èk toumbiláj toύt laliwonn dlo a, lasoύs èk láwviè, degra kouvè epi sann, lapli-chaje-soύf, rel-sann-a-kouri, tousa), an bidím dezás-laliwonn eti ka toύmbile rel-kantináj matjoukann-kòtòf nan an peyi.

IV - Tan-nanninannan-longsáy la se anni nan an lang-matje èk rarate-wách-longsáy-peyi se pou toulong gare lang-matje nan kouri-lawonn li.

Rive isiya lá konsa, se pou se depareye, kare-bare, tan-nanninannan-longsáy la eti pa se pe anni pou blablate, pou badjole, asou tan-ki-pase nan an peyi, epi lòtbòtsáy, rarate-wách-longsáy-peyi a eti, limenm, ni pou vire kabeche karetel èk kouri-lawonn tan-nanninannan-longsáy la toulong-ale. Se pa anni pou  konte èk depenn rel-flòkò an kare-zobráy tan-nanninannan-longsáy ki pa jenhen pe ale pi nòlfòk pase  fèy-stanmpe gouvelman èk/oben larel-gouvelnáj-tribinal nan an dekou tan-ka-pase a ; se pa nepi pou an wách-kòtok peyi-lòtbòtsáy, peyi anlòt kontinan, ki  pa se pe rive anchouke nan an peyi otila tan pa ka pase nan menm boulín pase a, se pou apiye eti rarate-wách-lonjgsáy-peyi a ka apiye asou an tilili lawonn èk blo pòte-nouvel, delè menm kouri-nouvel, atè-lakáy, ki toulong pi nan toύmbele tan-ka-pase a.

Owala nou se matje depareyáj nan mitan tan-nanninannan-longsáy èk rarate-wách-longsáy-peyi, se pou kabeche èk dekantje an tilili liannáj nan mitan yo de, toulong depareye nan dekantje-langayele men, nan menm balan an, kole nan lavi-toulehou, epi lide taha eti toύt kole ka chaye an dekole pou rive nan an kole/dekole/vire-kole, se vire-kole a ki pi bililik. Kontel, si tan-nanninannan-longsáy Mátnik la eti se plís katel politik èk sosial gouvelman-peyi franse pase tjek matjoukann-kòtòf politik ba se krèy-leve-douboύt politik Mátnik la, ka bát anni nan lang-pale franse epi an líy-nan-líy desèvlan, èk nan menm peyi-Mátnik taha a, an rarate-wách-longsáy-peyi se ka bát anni nan an lang-pale kreyol-mátnik ki ja pi nan ladje líy-nan-líy desèvlan an, ni an tilili pás-liannáj otila yo ka kole, dekole, vire kole èk se nèhè sa ki ka leve pale-kreyol dòmi-dewò taha eti ka fè djigilòp èk landòmi pran peyi a.

Nan dekou tan-ka-pase a ka pe pran balan nan pase y la, nan dekou teknoloji krache-dife ka debatje aleliwon-galba, ni toulong an peyi ka fè choύs èk se pou, longsáy-ale, mete toύt toύmbiláj-blo taha kwaka. Tan-nanninannan-longsáy nan lang-matje franse a, tan-nanninannan-longsáy-mátnik eti Awman Nikola (1925-2022) te ka matje nan lang-peyi franse a, ka toulong depotjole Mátnik tankon peyi-asou-latè èk fèmen y adan an djoubáp rás-moύn-asou-latè, an liannáj ninang-founang nèg-ginen, "dènie jenerasion apre krapo", epi betje-zawa, rayi-rás-nèg-ginan, bagáy ki ka wouvè chimen ba an plodari yích-gangan-afrík, toulong nan menm lang-franse taha epi lòtbòtsáy fè toύt ti tou-kaka-foule franse-kokazian ki ka debatje atè Mátnik ale pran kò yo pou tròp yích-man-bans betje vini fè gòj anlè tjèk brèbrè-mouton afrík-nwè, anni koulè lapo-fidji, san lang-peyi, san mès-longsáy-peyi, san tan-nanninannan-longsáy-peyi si se pa bawoύf ninang-founang ewòp la.

 Rarate-wách-longsáy-peyi  nan lang-peyi-mátnik la, menm an pale-kreyol djol-nan-tjou-poul, ka vire mete Mátnik peyi-asou-latè èk nan menm balan an, moύn-mátnik tankon moύn-asou-latè eti yo ye a, moύn ki ni an divini moún-douboút pou rete yo pa rete pri adan an líy-nan-líy lang-pale-franse a eti owala moύn se fèmen gangan-afrik yo a adan, se pou yo pa jenhen rive pete chenn lan.

Vini ka matje tan-nanninannan-longsáy-mátnik taha nan an lang-peyi-mátnik se te ke, dabò-pou-yonn fè moún li, nan de koko-zie yo, an tan-nanninannan-longsáy sosial natífnatal-mátnik èk, lòtbòtsáy, pran toút se dekou fè-kakol la epi y pou se rive trase lide-fondòk an konsians sosial eti limenm ka wouvè lawonn ba an konsians politik natífnatal-mátnik. La eti konsians politik natífnatal-mátnik taha se ka kouri lawonn, se pou blo-djenm won-nan-won an ("violence circulaire" nan matje-franse Franz Fanon an) se ka dekati máy-an-máy jík djigilòp ; se pou divini Mátnik, pou peyi-asou-latè eti y ye a, se vini liannen epi ta dòt peyi oliwon Karayíb-Amerik, kontinan-nanninannan y èk kontinan-divini y, yonn-tou-yonn.

V - Rarate-wách-longsáy-peyi nan dekou wakle-boulín sosial la.

Dabò-pou-yonn, se pou depenn èk kabeche wakle-boulín sosial la epi de tít-choús-fondòk eti, yonn se dekatonn towtow teknoloji a epi lòt la, liannen kole-kole epi prèmie a, toúmbiláj fáp-fáp se toúmbele lavi-toulejou a. Yonn tankon lòt toulong anba jouk janjol-dekantje tan-ka-pase a eti pa se pe menm ba toút moún-asou-latè nan an menm lakou-peyi (moún-lanbouk/moún-bitako, rel rive-nan-lekol, rel konsians-politik, krèy-djoubak sosial, rel kouri-lawonn nan lang èk mès-longsáy-peyi natífnatal-mátnik la, rel desèvláj anba lang èk mès-longsáy-peyi franse a, wách-lavi-sere-kòtòf, tousa), nan an laliwonn mès-longsáy-peyi pou anlòt, nan an doukou politik pou anlòt, nan an kontinan pou anlòt kontinan, patiti patalòt.

Atè Mátnik, peyi-anba-joúk, peyi san-gouvelman-peyi, peyi otila pa te jenhen ni an konte-dekantje asou se matjoukann-kòtòf peyi a, se se matjoukann-kòtòf palpa-moún-douboút la, wakle-boulín sosial la ka toulong sòti lòtbòtsáy debatje, se anni an tilili larel-gouvelnáj-peyi La-Fráns oben larel-gouvelnáj-tribinal franse ki pa trape an lanmen-djòk, peze, mizire, konte, ale wè konprann se katel-dekantje-longsáy atè-lakáy-mátnik la ("problématiques martiniquaises" nan pale-franse djol-koule se gran-moún Mátnik la) pou se konte èk dekantje tonnfaktáj krache-dife ki se báy. Lamenm-la, se pou se konprann sa eti se katel-dekantje-longsáy atè-lakáy-mátnik taha ka leve ek kouri lawonn nan tan-ka-pase, tonnfakte nan dòt katel-dekantje-longsáy pi file oben pi flòkò, ka dekati men pa ka jenhen djigilòp anfwa.

An larel-gouvelnáj, li tou-yonn, pa pe rive kore an katel-dekantje-longsáy menm lè se an gouvelman-peyi ki se kabeche y, se anni pou, nan an dekou fann, rive natifnatalize y, sáv asou ki matjoukann-kòtòf pou apiye pou leve tonnfaktáj san kavaláj taha, trape an zie-klere anlè y pou pa se ale ba yích-dèhè brè an chokola cho. Nan dekou  bankoulele sosial ki ka báy dèhè an dezás-laliwonn (deblozonn-volkan, hourakán oben latè-tranble, tousa) se pou se katel-dekantje-longsáy sosial la se fè siwawa. Wakle-boulín sosial la, epi boul tèknoloji krache-dife peyi-lòtbòtsáy eti y ka chaye a, se plís katel-dekantje-longsáy mès-longsáy-peyi ki ka fè tilili èk ka detenn anlè koút-zie-klere asou se matjoukann-kòtòf politik la, ka pe fè moún ale plenyen, "on veut les mêmes prix que la métropole", toút se desèvláj ventjenm-sièk taha.

Rarate-wách-longsáy-peyi a pa se pe an lapriyè, an vide-dlo-nan-kwi mafoudja, ni menm an resite-asou-moún, toút tjenbwa lòlòy ki pa ke sa mete mètjwás franse a nan kakarel ; bagáy-sik ki pa sa menm fè an teknoloji jan-lontan vire fè choús nan peyi a, èk kouri lawonn. Se plís an plodari rale-mennen-vini afrík-nanninannan ki ka mare (se an danma) toút an kontinan nan  "tirád-piaye soubawou lanmen-asou-tjè" Jean-Jacques Rousseau a.

Pou teknoloji krache-dife eti y ka mennen vini, toulong fáp fáp san, se se, an ti tan sosializáy, wakle-boulín sosial la ka denatífnatalize rarate-wách-longsáy-peyi a, malakse y epi an tilili tanbi-rezonnen rarate-wách-longsáy-peyi lòtbòtsáy (toulong nan an plodari dezanzobráyte/vire anzobráyte, pou sòti lòtbòtsáy rive isiya) eti delè se anni de-o-twa dwel  tan-nanninannan yonn, de mil-lanne-pase se peyi-lòtbòtsáy taha, vini badjole asou Ejíp an tan se farahon te ka tere toút an lawonn-moún epi yo nan fondás piramíd yo a,  se pa menm pou se vini blablate asou Wòch-stanmpe Tè-patát la, atè Makouba.

                Rarate-wách-longsáy-peyi a ka pe toúmbile, aleliwon-galba nan tan-ka-pase, silon rel konsians moún-peyi asou tan-nanninannan-longsáy la, blo mande-trape sosial, silon rel leve-douboύt pou trape branbrann-kòtok, silon rel matjoukann-kòtòf politik, silon tan-nanninannan-longsáy sosial èk politik la limenm, silon tilili janjol-dekantje lavi sosial, politik èk mès-longsáy-peyi, silon teknoloji krache-dife ki ka debatje blo nan dekou latè-wonn ekonomi èk mès-longsáy-peyi a.

Deblozonn-volkan  23 Avril 1902 pou 5 Òktòb 1905 lan, epi bidím rel-sann-a-kouri 08 Me 1902  a, te pòte an toύmblow, an tanbi-sonnen oliwon-latè ba Mátnik, te mete y nan rel peyi-asou-latè taha eti plodari debiele gangan-afrik nan lang-franse a ka èche depotjole, toulong nan konfiolo epi plodari dekatjè La-Frans toulong-ale a, nan reponn tak-an-tak kanman-kòtòf-peyi franse a.

Rarate-wách-longsáy-peyi se pa anni matje men matje a ka toulong apiye rarate a nan tan-ka-pase èk se menm pou y se ka rive kanmouzaze se wakle-boulín tan-ka-pase a, se toύt peyi a eti y pa pe tonnfakte, ba y anlòt douboύt-kòdjòm pou se pran letjèt nan divini. Si pa ni matje, pa ni antipilonn sosial taha èk se pou lakou-peyi a se brile matjoukann-kòtòf mès-longsáy-peyi plís pase kantináj yo ka faktore èk pou ale prete aleliwon nan dòt peyi oliwon, oben dòt lawonn-moύn-douboύt nan janbe-lanmè-ble, an tjou-man-deviran, nan twa-mil-lanne Ejípt la, peyi ki pa nan menm kontinan epi Mátnik.

Rarate-wách-longsáy deblozonn-volkan 23 Avríl 1902 pou 05 Òktòb 1905 lan epi rel-san-a-kouri 08 Me 1902 a, te ba Mátnik an rel-douboύt tankon peyi-asou-latè, se pa anni pou ale badjole sa eti Mátnik se pa, kontel Gwadloύp oben Senvensan nan Karayíb la, nan mitan kontinan-Amerik la ; pi nolfok, se pa nepi an peyi kontinan-Afrík, an koulè lapo-fidji men an laliwonn/tan-ka-pase yonn-tou-yonn eti ka dekatonnen asou pwa kò y.

Se pou konprann sa eti rarate-wách-longsáy-peyi a  ka toulong depenn-dekantje se peyi a nan yonn-tou-yonn yo, men plís pase sa ka wouvè lawonn pou liannáj-peyi toulong pi nan kare-zobráy peyi, fè yonn epi tan-ki-pase a, èk lòtbòtsáy wouvè an tilili chimen-divini-peyi.

 

Simao moun Wanakera

Joύt-politik franse atè Mátnik, dezienm wonn lan

 

An ti flichonnen-toύmbile

 

Dezienm wonn taha fè nou vire lang men nou pa ka depale pou sa, dabò-pou-yonn ni yonn-de toύmbiláj epi kabwatè-gouvelnáj-lanboύk  ki te douvan nan prèmie wonn lan èk ki pran fè, rive de lanmen balan, kaláw. Nou te ale pran sa pou an wách-kòtòk eti joutè ki te ke ni tèt-chouval li douvan nan prèmie wonn lan ka pase floύz nan dezienm lan (se sa ki rive kontel atè Robè otila Felís Merín pase epi 65,50 feyèt-vote a, atè Gwomòn tou otila Jilbè Koutirie 54,82% feyèt-vote men se pa sa ki rive atè Senpiè  otila Lύdmila Larád-Èstách genyen epi 53,25% feyèt-vote oben atè Mònwouj otila Odrea Mozòl pran 58,74% se feyèt-vote) pou mès-longsáy politik ki flòkò atè Mátnik, se kanman-kòtòf sosial la tou.

Lòtbòtsáy, pou menm mès-longsáy politik taha ki flòkò èk menm pou mès-longsáy sosial Mátník la ki pa fouti  apiye an janjòl-dekantje tan-ka-pase a, katèl-dekantje-longsáy toύmbiláj politík la èk menm toύmbiláj sosial la ka toulong báy anni nan dekou gran dezás-laliwonn (an hourakán, an deblozonn-vòlkan, an latè-tranble, tousa) oben gran bidím-blo kontel krách-avion West Caribbean lan nan 16 Awoύt 2005, oben tjèk toύmbiláj larel-gouvèlnáj An-Frans. Pa ni ayen ki ka toύmbile nan politik, apre an mete-nan-brann lakou-peyi a asou pwa kò y, se pou se tann èk konprann, dwe isiya la konsa, se pa an kabwatè-gouvelnáj-lanboύk ki ke sa pòte an toύmbiláj politik oben menm sosial adan peyi taha.

Mès-longsáy politik taha flòkò jík pou  piplís se joutè-politik la ka pe vini la san piès krèy-leve-douboύt politik oben menm tjèk lawonn-leve-douboύt sosial dèhè yo, se pou konprann san progranm politik, san an jou-konte-jou politík èk sosial, san an douboύt-pare pou se pran lang epi dòt krèy-leve-douboύt politik oben sosial. Lamenm-la se pou se kabeche anlè sa eti se fè-yonn dezienm wonn lan pa ka pòte nan joύt-politík Mátnik. Atè Fòdfrans, sa pa mache piès jík pou lawonn-leve-douboύt  politík la ki te ni an progranm lan èk te fè yonn nan mitan de wonn lan rive fini twazienm. Lamenm-la, an progranm sosial, o-pi-lanmen-asou-tjè eti y te ke ye a, pa se pe vini an progranm politik, pa ke sa báy antre adan an jou-konte-jou politik, an progranm sosial se toulong la-pou-la, isiya epi atjòlman-la. an progranm politik ni toulong pou se leve an konte-dekantje asou se matjoukann-kòtòk peyi a ; èk lamenm-la, kabwatè-gouvelnáj-lanbouk la te ke ni pou leve konte-dekantje taha nan laliman lanbouk li a, matjoukann-kòtòk moύn-douboύt plís pase toύt larèstan matjoukann-kòtòk peyi a,  

La-pou-la, se pou se kabeche sa eti se krèy-leve-douboύt politik Mátnik la nan banbann, PPM (Parti Progressiste Martiniquais, 22 Máws 1958) eti se pi vie káwbe-gouvelnáj politik atè Mátnik rete anni Fòdfrans èk Sentlís pou lanbouk anba gouvèlnáj politik li depi kon Natali Grát, 58,32% pran Twazile anlè yo ; MIM (Mouvement Indépendantiste Martiniquais, 1 Jwiye 1978) pa rete piès lanbouk anba gouvelnáj li èk se anni PEYI-A (Dikòs, Láwviè-Pilòt, Marigo, Prechè) ki ka tjenbe douboύt. Si ni an krèy-leve-douboύt politik ki genyen an bagáy nan joύt-politik kabwate-gouvelnáj-lanbouk 2026 franse taha se plís PEYI-A pase anlòt ; se pa anni pou Síntia Yero ki genyen atè Marigo epi 59,6% feyèt-vote oben Gilèn Jozèf-Anjelik ki genyen Prechè epi 50,85% feyèt-vote, se pou Oreli Nèla ki pase, dwe prèmie wonn lan epi 84,46% feyèt-vote nan an lanbouk otila ni 13.811 moύn ka vote.

Nan se trann-kát kabwatè-gouvelnáj-lanbouk Mátnik la ni, anni nèf fanm (Matnik se yonn adan peyi otila ni piplís fanm pase nonm, nan 2021, se te an rèl-konte 85,4 nonm pou 100 fanm, Gwadloύp se te 82,7 nonm pou 100 fanm èk kontel Ayiti se te 98,2 nonm pou 100 fanm ; Senvensan-epi-Grinadín se te 104,1 nonm pou 100 fanm), se  plís pase anni yonn ki te ni avan joύt-politik 2020 an. Nan 2020 pou 2024, 17 lanbouk te toύmbile kabwatè-gouvelnáj eti 2 adan yo te vini trape an gouvelnè-fanm, Latrínte epi Mònvè ; se pou konte se 5 fanm ki vini pran lanmen nan dekou joύt-politik gouvelnáj-lanbouk 2026 taha ; se Natali Grát atè Twazile, Gilèn Jozèf-Anjelik atè Prechè, Lύdmila Larád-Estách atè Senpiè, Odrea Mozol atè Mònwoύj epi  Síntia Yero atè Marigo. 

Owala nou se tjoke janjòl-dekantje tan-ka-pase a se pou leve an tilili liannáj epi dòt janjòl-dekantje dèhè eti prèmie adan yo toύt se kòporans se lanbouk la, atè Foyal epi 59.761 moύn ka vote pa se pe menm epi atè Wobè epi 18.488 moύn ka vote oben atè Marigo epi anni 3.114 moύn ka vote. Se pa pou se ale konprann kabwatè-gouvelnáj Foyal la te ke ni plís djòkte politik pase kabwatè-gouvelnáj Makouba a, Jan-Chal Virakavouden oben kabwatè-gouvelnáj Káwbe a eti se Jera Monsten ; pou larel-gouvelnáj ki ni nan sístenm politik franse a lajounen-jòdi otila se anni jere moύn ka jere lanbouk la, se plís kabwatè káwbe-jere-katel la ki ka pran se gran lide-trase tèknik la èk se plís nan an chenn-liannáj-lanbouk (CACEM, Espace Sud, CAP Nord) otila se gran lide-trase tèknik taha ka leve. Kabwatè-gouvelnáj-lanbouk Matnik la pa pe ni pwa-peze politik eti an Jòy Grasian oben an Eme Sezè (se plís Dk. Piè Alikè ki te ka mennen Fòdfrans, E. Sezè te plodayè-politik An-Frans) te trape a, se katel sosial tan taha pa se pe menm epi se mande-trape sosial lajounen-jòdi a, "on veut les mêmes prix que la métropole". Se pou se kabeche sa eti an joutè-politik ki te ke vini nan joύt kabwate-gouvelnáj-lanbouk anni epi mande-trape sosial pa ke sa tjenbe nan an sís-lanne-gouvelnáj-lanbouk, si se pa pou debloze lamenm nan prèmie konsít-gouvelnáj la.

Lajounen-jòdi kabwatè-gouvelnáj-lanbouk la ni plís pou fè moύn atè-lakáy la konprann, si se pa topaye epi sa, politik laliman-peyi eti gouvelman franse a ka mete nan brann, èk pou sáv nou menm sáv sa eti se katel-dekantje-longsáy politik èk sosial Mátnik la, epi menm se katel-dekantje-longsáy mès-longsáy-peyi a, pa se pe menm epi se ta franse, se an djoubak pete-tèt èk pete-fíel eti se kabwatè-gouvelnáj-lanbouk taha ka mete anlè kont yo. Kabwatè-gouvelnáj-lanbouk an-frans lan pa ni ayen ka bare chimen-divini y, se anni wouvè laliman lanbouk li a ba mete-nan-brann ekonomi eti se larel-gouvelnáj ja ka flouze rive yo. Atè Mátnik eti se an peyi lòtbòtsáy La-Frans, an peyi anba-jouk, an peyi san mès-longsáy ekonomi èk politik nan lèspri-konprann kare-bare a, se larel-gouvelnáj franse a anni la pou palantje dekatonn se sobreka gouvelman-peyi franse a, nou adan an ekonomi anba-jouk, an ekonomi eti pa ni káwbe-tre atè-lakáy pou ta y, wách-kòtòk ki ka fè piès larel-gouvelnáj sosial pa fouti fè lawonn-moύn-peyi a pran letjèt nan divini men anni pou moύn yonn-tou-yonn se rive kore an ti konpanyi lanvi blèz kò yo, la-pou-la...

Simao moun Wanakera

Joút-politik kabwatè-gouvelnáj-lanboúk

 "Ou ja la ou ke rete"

Tan ka pase atè Mátnik tankon nan toút peyi oliwon-latè men nan mès-longsáy politik Mátnik la ayen pa ka toúmbile  nan fondòk, "Edít pe ale vire" tankon lavwa-egal Barèl Kopèt la ka di ; 20 asou 34 lanboúk vire vite ba menm kabwatè progranm-gouvelnáj-lanboúk la dwe prèmie wonn lan, anni tjwe toút size-koze politik anfwa, "se  pa lapenn pale" oben "pa bizwen pale", mèkèkè, atè Láwviè-Sale ou se di se an mapíanm politik. Politik se dabò-pou-yonn pou fè an palpa-moún-douboút pran letjèt nan divini, ès moún Lawviè-Sale se konprann se epi André Lèsiè yo ke pe pran letjèt ́an divini ? 

Se moún politik Mátnik la ka vini epi an trase-divini ("projet" nan pale-franse se mètafè Péyi-a) men jenhen an progranm politik eti pa se pe ka fè an progranm, bagáy ka leve lide an jou-konte-jou politik  ("calendrier politique", lè man fini manhe ya, man ke manhe ya), lide an tan-ka-pase, èk pi douvan se anni krèy-leve-douboút politik ki se pe leve an progranm politik. Se pou konprann twa tan-kòtòk adan progranm politik la, yonn se lonyen èk depenn se katel-dekantje-longsáy atè-lakáy la oben natífnatal la ; dezienm lan se pou konte-dekantje se matjoukann-kòtòk-peyi a ; twazienm lan ki toulong  pi bililik-kòtòf, se pou se kabeche kantináj matjoukann-kòtòk-peyi a mete nan brannpou regle an katèl-dekantje-longsáy nan tan-ka-pase.  Lòtbòtsáy, an progranm politik nan an lanboúk 18.000 moún ka vote kontel Wobè, se pa anni pou konte konmen yòl ki ke bát lanmè nan koùs-yòl lawonn-mátnik 2026 oben 2027. Se pou se konprann, progranm politik an bidím lanbouk toulong nan liannaj mete-nan-brann epi ti lanbouk oliwon. Bagáy pou plodaye sa eti an kabwatè-gouvelnáj an bidím lanboúk pa se pe rive la san an krèy-leve-douboút politik dèhè y, ki zafè "san màk-politik" esa san an wkoút-zie-klere asou peyi a.

Sa eti ka tenmbolize nou isiya la konsa se pa anni pou 20 kabwatè-gouvelnáj-lanboúk ka pase depi prèmie wonn lan èk pou Man Oreli Nèla ki fè 84,46% vwa (mwen menm ki mwen menm ka kriye woulo wèl pasáy ba y) men se pou konprann sa eti se an size-koze politik ki pa fèt èk se nan size-koze politik tou-yonn eti an koút-zie asou divini ka báy èk/oben ka bát ; lòtbòtsáy se  nan koút-zie asou divini taha otila an peyi ka pe leve tankon peyi-asou-latè. Annou pa ale pran dlo-mousách pou lèt, jere an lanboúk nan sístenm franse a se plís djoubak an sobreka-kabwatáj pase an kabwatè-gouvelnáj-lanboúk. Men se anni kabwatè politik la ke sa rive fè moún konprann sa eti an matjoukann-kòtòk te ke ni plís rèl-pòte pase anlòt matjoukann-kòtòk ; an matjoukann-kòtòk mès-longsáy-peyi te ke ni plís fondòkte pase an matjoukann-kòtòk  laliwonn-fondòk-peyi, tousa.

Nan dekou prèmie wonn joút-politik kabwatè-gouvelnáj-lanboúk taha, se pou nou dekantje an degrenngolád, an dekati, tenmbolizè mès-longsáy politik Mátnik la, se pa anni pou se joutè politik la ki pa ni progranm politik men anni an tjò trase-divini, se pou krèy-leve-douboút politík natífnatal-mátník ki djigilòp èk pou káwbe-gouvelnáj politík èk mès-longsáy-peyi eti yo ye a (se anni yo ki pe sa trase èk dekantje se katel-dekantje-longsáy atè-lakáy-mátnik la), se yo tou-yonn ki trape an sa-sáv-longsáy-lavi sosial èk politik pou ale tjoke an divini atè-lakáy-mátnik, ale wè natífnatal-mátnik. Mí lajounen-jòdi se anni PPM (Parti Progressiste Martiniquais, 22 Máws 1958) ki rete douboút tankon krèy-leve-douboút politik atè-lakáy-mátnik men epi an progranm politik flòkò pou pase eti y pase lanne epi lanne nan liannáj gouvelnáj epi an krèy-leve-douboút politik franse, Parti Socialiste. MIM (Mouvement "Indépendantiste" Martiniquais) pa ka rive pase rèl 20% vwa (1.027 vwa, 18,21%) atè Láwviè-Pilòt eti se te laliman-djòk li, ni an ti tjénz lanne. Peyi-A eti ka fè 84,46% (5.397 feyèt-vote) atè Dikòs, ka rete titák twòp nan liannáj-anba-joúk epi LFI (La France Insoumise, krèy-leve-douboút politik ki pi "jakoben" An-Fráns) pou nou se depenn-dekantje tjèk katel-dekantje-longsáy natífnatal-mátnik lakáy yo. Rete se konpayel wayalachi-politik-mátnik  la (PKLS, CNCP Jik An Boút, tousa) pou fè an mès-longsáy politik natífnatal-mátnik kouri lawonn nan peyi a men yo pa ka ale nan joút-politík franse atè-lakáy-mátnik.

Nan dekou politik taha otila pa ni progranm politik won-ladje-won, ni menm  an krèy-leve-douboút politík dèhè se joutè a, nan doukou an mès-longsáy politik lòlòy, se pou toút moún an vini badjole anlè ranbonni-lavi branbrann-kòtòk yo ke sa fè ba moún, tankon si yo menm te ke gwo págna nan laliwonn ekonomi èk sosial flòkò Mátnik la. Nan an doukou politik konsa, kabwatè-gouvelnáj lanbouk douvan ka toulong pati epi an gabel, an pwenhen djòkte douvan ; plís pase sa,.nan dezienm wonn lan, sa pi floúz pou yo ale èche an palpa vwa nan kantináj feyèt-vote joutè a ki fini twazienm lan èk/oben katriyenm lan. Se pou nou se plodaye pou an fonn-fè-yonn se fèy-stanmpe a, plís pase an ladje-la-konsa. Kontel, nou te ke pi simie wè fèy-stanmpe Jeremi Fèrdinan an fonn fè yonn epi ta Man Bélon Cabit la pase anni ladje la konsa tankon an fèy-stanmpe ki kaye. Nan fonn-fè-yonn lan, ni toulong an pran-pawol politik, nan ladje-la-konsa a se pou rete kwaka, mi wách-lavi politik la ka bát longsáy-ale apre joút-politik franse a atè-lakáy-mátnik.