Plodari 24 Sèptanm lan

 Gouvelman-peyi franse a plodaye

"Autonomie fiscale"

Toύt moύn-mátnik nan kakarel  

Nan Jedi 22 Sèptanm 1870 la, lè Ehèn Lakáy epi oliwon 300 adan se konpayel mayonmbo y la té rive nan mitan lanbouk Láwviè-Pilòt èk té mande pou mete an Repiblik nèg-ginen nan brann, tankon nan Ayiti, epi pou separe tè ba mayonmbo ki ká fouye tè, moún ka djoubake tè a, sé pou sé tann èk konprann sa eti laliwonn/tan-ka-pase Mátnik la té rive nan an rel kare-zobráy otila y té pé báy nan joút epi sístenm ekonomi èk sosial franse a. Pi douvan, sé lide an gouvelman-peyi natífnatal-mátnik ki té já lá ká depareye epi ti djendjen djoubáp nèg-ginen/betje a (moún ki anni nan miyonnen-lapo-fidji yo, oliwon míl moún dèhè Lwi Telga, nan menm 22 Sèptanm 1870 taha, nan menm lari Láwviè-Pilòt la), sé sé pianmpianm, pou rive nan an lèspri kare-zobráy ekonomi èk sosial.

Sièktan dèhè, nan dekou gouvelman-peyi franse a, anba koumandáj ekonomi-politik Ewòp-anni-yonn lan, vini báy nan an larel-divini gouvelman-peyi epi tilili laliman-peyi-gouvelnen atè-lakáy (toút se tè-danme-mitan-lanmè Meditèrane a adan an dekou politik laliman-peyi-gouvelnen atè-lakáy) piplís sobreka-politik epi moún atè-lakáy-mátnik la nan kakarel, ka kriye gangan-afrik anmwe nan lang-pale-franse yo a, lá ká èspere an tòt-ranmande franse pou sístenm ninang-founang ki té báy atè Mátnik asou 194 lanne, ka plere anlè rel-kantináj lahan-genyen-machandíz franse anlè tre betje a, tousa. Kisa, an ti lanmen-gouvèlnáj-taks eti té já ká  báy nan 1866 pou Avríl 1900 èk jik nan 1936, bidím bankoulele ekonomi èk sosial 1929 la té fini depotjole y, lè apre petaye-fizi Fevriye 1900 an, gouvelman-peyi franse a té vini rale toút ti lanmen‐gouvelnáj anlè Conseil Général  Mátnik la.  "Ayen pou ayen, de janm an masoukwel rete kole", La-Frans sé pa nepi an kapístrel pou moún atè-lakáy-mátnik sé ale konprann ké ní an manman-doudou lanmen-asou-tjè ki ké lá toulong, ká bá yo biswi epi kako-dou, san fè landji, san fè dèhè.

Lamenm-la sé pou sé lonje dwèt, stouk, anlè an konpanyi brèbrè-mouton atè-lakáy-mátnik ki lá ká kouyonnen palpa-moún-douboút natífnatal-mátnik la, epi an badjoláj kabèch-krann eti kabwatè-gouvelnáj CTM lan ká mande lanmen-gouvelnáj-peyi men pa  fouti mete an progranm chaye-a-lawoulíb nan brann. Piplís-moún atè-lakáy-mátnik  pa fouti konprann sa eti si an progranm chaye-a-lawoulíb nan an kare-bòdáj larel-tribinal franse pa ká mache atè Mátnik, sé anni plís lanmen-gouvelnáj atè-lakáy epi anba larel-tribinal natífnatal-mátnik ki sé pé rive fè y mache. Men menm sa pou pi bililik-kòtòf pase tousa, an gouvelman atè-lakáy-mátnik pa asire regle toút tjak chaye-a-lawoulíb, nan dekou an ekonomi kapitalís otila piplís moún ní kát-woúl yo (oben de-woúl yo, delè an dís-woúl pou chaye kann) adan bidím tèg-kole-tèg Mátnik la. 

Nan menm balan an, se menm moún taha lá ka plere anlè an ti 977 milion lahan-debantje nan an ekonomi-peyi oliwon 11 a 12 míl-milíon (10,1 míl-milíon Faktoráj kòtòf Peyi -Produit Intérieur Brut nan matje-franse se djòktè ekonomi èk matematik Mátnik la- nan 2023), ki pé vire bantje nan divini, ekonomi-peyi se pa nepi an katjil kare-bare ka pòte kòtok toulong, magre toút lo janjol-dekantje matematik se plodayè-dekantjè ekonomi lajounen-jòdi a. Apre, se pou se moún atè-lakáy-mátnik la ale pran La-CTM pou an gouvelman-peyi eti sé té ké anni li ki ní lanmen-ekonomi nan peyi a, plís pase gouvelman-peyi sosialís Kouba a, dènie bidím peyi sosialís ki rete anlè planèt la, "hasta la Victoria siempre, patria o muerte", foút moún atè-lakáy-mátnik pé di. 

Sé pou sá konprann sa, an katel-dekantje-longsáy ("problématique" nan pale-franse se palantjè-peyi a ki pa lé tann pale káwbe-gouvelnáj lang èk mès-peyi kreyol-mátnik la) sé toulong an tilili tjak, depi piti jik bidím, ki ká pé liannen, deliannen, vire liannen yonn-a-lòt, nan tan-ka-pase, silon rel-kantináj matjoukann-kòtòf-peyi pou regle y. Depenn-o-kare taha pou fè moún sáv sa eti se katel-dekantje-longsáy sosial la pa sé pé menm nan an peyi pou anlòt peyi (an katel-dekantje-longsáy sosial, menm tít-choús-fondòk la, atè-lakáy-mátnik pa sé pé menm epi an katel-dekantje-longsáy sosial atè-lakáy-gwadloúp oben atè-lakáy Dòmnik menm si twa peyi taha se adan menm laliwonn Karayíb la) men, plís pase sa, gouvelnáj katel-dekantje-longsáy sosial la nan tan-ka-pase ká pé vire depenn li o kare ;  katel-dekantje-longsáy chaye-a-lawoulíb, atè-lakáy-mátnik nan lanne 2026 taha pa sé pé menm epi menm katel-dekantje-longsáy chaye-a-lawoulíb taha nan  wabáp lanne 2014 la, lè piplís káwbe-gouvelnáj EPMN (Ensemble Pour Martinique Nouvelle) nan Conseil Régional la té trase bòdáj Martinique Transports oben lè GSPBCh (Gran Sanblé Pou Ba Péyi-a An Chans) té mete y nan brann, nan lanne 2017 la. Sé pa anni pou tan-ka-pase atè Mátnik epi rel-kantináj matjoukann-kòtòf-peyi (matjoukann-kòtòf moún-douboút, matjoukann-kòtòf mès-longsáy-peyi, branbrann-kòtòk, tousa) pa sé pé menm an lanne-pou-anlòt, sé pou gouvelnáj katel-dekantje-longsáy sosial douvan ki ka toulong peze kòtòk nan sá-gouvelnen an káwbe-gouvelnáj oben an gouvelman-peyi. Sé pou ké konprann sa eti Martinique Transports fondase anba lanmen èk kabèch se de bidím fanmi politik atè-lakáy-mátnik la, plodari peyi-natífnatal-mátnik la (oliwon PPM, Parti Progressiste Martiniquais, "Autonomie pour la Nation Martiniquaise", men nan kare-bòdáj Repiblik Franse a) epi plodari palantje-peyi-mátnik la (oliwon MIM, Mouvement Indépendantiste Martiniquais, ki pa sá menm rive badjole asou an palpa-moún-peyi natífnatal-mátnik èk ká ale size bò gouvelnè franse a kon an ti jezi-kretjen nan bokal, anni franse-bannann lan nan badjoláj li), yonn epi lòt pa fouti konprann gouvelnen sé pa bagáy eti moún ká pé fè san aprann, delè asou an tilili kare-láj ; sa mande an konte-dekantje mabial asou rel-kantináj se matjoukann-kòtòf-peyi a, sa mande an bidím mès-longsáy politik depi nanninannan nan toút lawonn-peyi-karayíb la jik lajounen-jòdi, sa mande an bidím sá-sáv mabíal nan ekonomi èk  nan  politik, gouvelnen pa sé pé anni pou jere, sé pou sá pran letjèt nan divini ká rive blo anlè moún èk vire anfwa anchoúste nan tan-atjòlman an, gouvelnen sé toulong pran douvan tilili toúmbiláj eti gade-wè-regle se katèl-dekantje-longsáy la ká pé leve máy-an-máy.

Pi nan fondòk, èk sé anni pije bobo a pou wè lapòstím ká sòti... tja, an káwbe-gouvelnáj-laliman-peyi franse atè-lakáy-mátnik, sé pou bare toút larel-divini wayalachi-politik (sé nèhè pou sa toút brèbrè-mouton politik já kouri leve nan síngo politik yo, vini tjoke an ních fonmi) men plís pase sa, sé ti lèspri-djendjen se moún-politik la, an palantjè-peyi ká rive fè moún konprann sé anni  chaye-a-lawoulíb ki ní adan an peyi èk nan an peyi otila près toút moún ní an machín-bát-lwiloúd (bien katjile ní moún ki pa ní machín-bát-lwiloud yo, sé sé menm an kalibanntjo)  se anni chaye-a-lawoulíb ki pou nan mete-nan-brann an káwbe-gouvelnáj.

Si gouvelnen pa sé pé, piès toubannman, pou jere èk mete an tontín lá ká joure manman moún ká trimen, 76.000 moún ki ká débát anba rel trimen-nan-lavi atè Mátnik, men sé plís pou gade pou douvan, pran letjèt nan divini epi an zie-klere asou rel-kantináj se matjoukann-kòtòf peyi a. Nan menm balan an, piplís moún nan peyi a adan an lavi-welele, brè-manje èk brè-dlo yo agogo, menm si yo ka plere asou machandíz ki two chè (nan lèspri yo sé taks anlè machandíz ki ka debatje, "octroi de mer", èk sé anni abwogát taks taha pou rive nan menm rel-peye-machandíz epi An-Frans), yo pa lé tann pale lanmen-gouvelnáj ekonomi èk sosial atè-lakáy eti gouvelman franse a lé fòse yo báy adan y lan depi toúmbiláj larel-fondás-gouvelman Máws 2003 a, èk apre Topáy Lísbòn Ewòp-anni-yonn 13 Desanm 2007 la. Sé konsa, lè kabwatè-gouvelman franse a té desann Gwadloúp  èk nan plodari Bastè y la, nan 4 Janvie 2008, té mande se kabwatè politik èk sosial Gwadloúp la pou ale èche kapital dekatonnen ekonomi an nan Karayíb la, nan kontinan Amerik la otila yo ká rete a, "je suis à la tête d'un Etat en situation de faillite sur le plan financier....", se kabwatè sosial Gwadloúp la té lonje dwèt an fidji misié, "sé rayi eti y rayi rás nèg-ginen", èk se kabwatè-politik Gwadloúp la pa té fouti mande y lanmen-gouvelnáj politik èk larel-gouvelnáj-tribinal ki ká ale epi djokte ale èche kapital nan se peyi-amerik oliwon an, ye timal fè sa brile nou. Sé pa anni Gwadloúp, lè menm kabwatè-gouvelman taha té rive atè Mátnik, de-o-twa jou dèhè, defen (anba-tè pa ní kantekantáj sosial) Nèg-fondalnatal Mátnik la té tjenbe lanmen y, eya-zanmi-konpayel, èk té di y "nous avons besoin de vous car c'est grâce à vous que nous subsistons", tousa pou sá konprann, sé pa jòdi eti gouvelman franse a lá ká tjoke lide an ti gouvelnáj atè-lakáy, sé depi larel-fondás-gouvelman-peyi 1958 la ; sé pa jòdi eti bidím piplís moún-douboút Gwadloúp èk Mátnik ká sere dèhè se kabwatè-politik palantjè-peyi epi afritjen yo a pou kore toút ti lide an gouvelman atè-lakáy, ale wè an wayalachi-politik, "give me the food and let me go" nan Burnin and lootin Bob Marley a. Lè PPM ká badjole "autonomie dans la République" oben "autonomie dans l'égalité sociale" li a, sé pa anni tankon an sèpan ká mòde latje y, sé pou rete adan lide taha eti piplís moún-nan-lari Mátnik la, menm palantjè-peyi a, menm badjolè wayalachi-politik la delè, pa lé tann pale gouvelman atè-lakáy-mátnik ; èk pi dekalozofik pase tousa, sé pou fè moún pran dlo mousách pou lèt konprann La-Frans tankon peyi-asou-latè té ké toulong rete prèmie-douvan nan kantináj ekonomi oliwon-latè, lontan eti y pa menm adan le dís prèmie ekonomi-peyi a oliwon-latè men nouvelís-ekonomi atè-lakáy-mátnik la ká toulong mete y senkienm, lá eti nouvelís-ekonomi franse a, limenm, ká mete y setjenm jik yuítjenm, delè dizienm. Plodari politik palantjè-peyi Mátnik, MIM epi konpayel politik li, ankò pi lòlòy pase ta PPM lan, an kabwatè politik ki té lá ká miyonnen lapo-fidji y, sé limenm ki té djòktè nan ekonomi èk nan matematik, men pa té fouti konprann ekonomi-peyi-o-kare ("macro-économie" nan pale-franse defen Loulou Pulvar la) pa sé pé nan menm larel-kòtòf kabwatáj epi ekonomi-anba-lakáy oben menm ekonomi-djoubaktwa, depareye ekonomi-politik epi jere an tontín oben an sousou, "ba, an krèy moún, an káwbe-mete-nan-brann, an ti lanmonne" epi ale badjole asou RLDM, "l'Etat se désengage" toút lahounen tankon an djábsoúd adan an lanmès minwi joudlan.

Si an gouvelman atè-lakáy sé anni pou an lanmen-gouvelnáj asou ekonomi èk sosial la, ki lanmen-gouvelnáj eti CTM sé pé ní anlè ekonomi Mátnik si y pa jenhen mete píès larel-tribinal nan gouvelnáj ekonomi èk/oben nan sosial nan brann ? Nan ki ekonomi-peyi esa otila kabwatè-politik la, lá anni pou jere an kantináj-lahan tankon si sé té an tontín, èk pa jenhen ní pou gade pou douvan asou lavanníz  se matjoukann-kòtòf-peyi a ? Nan ki peyi esa moún ka pé kabwate an politik chaye-a-lawoulíb epi larel-gouvelnáj ki sòti lòtbòtsáy debatje ? Kisa rive-wèl oben pa-rive-jik-boút nan politik chaye-a-lawoulíb, pé ní pou liannen epi lanmen-gouvelnáj atè-lakáy ? Mí sé sa mí, si "autonomie dans la République" tala sé té an bagáy doús, tete-douboút an kapístrel, poutji sé nan dekou otila gouvelman anbrazonnè (l'État Providence) franse a debantje kon an joko anlè an táb-sèbi, nan chingpongtong menm,  se kabwatè politik franse a pare ladje an ti lanmen-gouvelnáj ba Gwadloúp, Gwiyann èk Mátnik ?  Es an "autonomie dans la République"  tankon se krèy politik Mátnik la ká badjole a, depi PPM jik MIM, sé pa vire mete gouvelman-peyi jandám lan eti té ká liannen epi betje a pou fiziye djoubakè  nan 20^enm sièk la, depi O-Fanswa nan Fevriye 1900 jik Chalve nan Janvie-Fevriye 74 ?

Gouvelnáj ekonomi sé toulong pou gade trape an kalibích rel-pímpe-aleliwon  nan mitan an tilili djíng-ekonomi eti yonn epi lòt pa sé pé nan menm rel anchoústáj mès-longsáy-peyi a, nan menm rel dekatonn teknoloji a, nan menm rel kantináj branbrann-kòtòk la, nan menm rel malaksáy moún-douboút la, nan menm rel apiye nan djoubáp sosial la, pa sé pé nan menm londjè-chenn kouri divini an, tousa.

Pou peyi-anba-jouk eti y yé, èk pou gouvelman-peyi eti y pa ni pou ta y, sé sé an gouvelman atè-lakáy, Mátnik ká gouvelnen ekonomi atè-lakáy la anni anba larel-tribinal franse eti lá pou mete bwa-kore nan woul li, pou flouze rive-wèl ekonomi-kapitalís la eti ní betje a, tou-yonn, pou mètafè. San larel-tribinal natífnatal-mátnik èk toút larel-gouvelnáj atè-lakáy-mátnik  ki ká ale epi y la, pa sé pé ní an politik ekonomi ki ká palantje peyi a, fè y pran douvan anlè se  toúmbiláj sístenm lan, tilili bankoulele-ekonomi ki ká kouri lawonn nan sístenm kapitalís la, aleliwon-chwal-bwa.

I – Lanmen-gouvelnáj taks atè-lakáy sé pòhò menm lanmen-gouvelnáj politik atè-lakáy.

Nan 1885, lè se repiblitjen báy-douvan-pianmpianm lan té piplís nan kabwatáj Conseil Général Mátnik la,  yo té mete an progranm politik nan brann eti té ká palantje an sístenm taks atè-lakáy-mátnik pou kore báy-antre machandíz franse a atè Mátnik, nan dekou eti se makadè-banbòt franse a (Le Havre epi Dunkerque) té ká takse se machandíz-mátnik la nan menm rel epi machandíz peyi-lòtbòtsáy.  Sé pou sá konprann sa eti nan tan taha, epi lanmen-gouvelnáj taks atè-lakáy li a, Mátnik té ní tre-machandáj epi ancháy peyi kontinan laliwonn li a, Amerik, tankon Etazini, Mèksik, Pòtoriko, Venezwela, toút se peyi-amerik taha.

Sé pou sé konprann tou, dwe isiya la konsa,  lanmen-gouvelnáj taks atè-lakáy la pa sé pé an lanmen-gouvelnáj politik atè-lakáy, menm si y sé ká palantje lide eti an peyi-anba-jouk, an laliman-peyi, an lakou-yonn-a-lòt sé lá ká bát pou tòt-genyen y ki ta y, bagáy eti an piplís moún-mátnik vote kont li nan dezás politik, 10 Janvie 2010 la. Lanmen-gouvelnáj taks atè-lakáy la ká pé leve lide taha eti an peyi-anba-jouk, an laliman-peyi, an lakou-yonn-a-lòt, pa sé pé ká defann tòt-genyen y, epi larel-tribinal ki leve nan anlòt peyi, adan anlòt doukou ekonomi èk sosial.
Lamenm-la, lanmen-gouvelnáj politik atè-lakáy la sé toulong an sá-rive-fè nan gouvelnáj pou toút se matjoukann-kòtòf peyi a sé báy nan liannáj toulong-ale, san diskoupáj, pou yo sé fè tilili nan tan-divini. Nan se matjoukann-kòtòf peyi taha, sé matjoukann-kòtòf moún-douboút la epi matjoukann-kòtòf mès-longsáy-peyi a ki pi fondalnatal, matjoukann-kòtòf laliwonn fondòk-peyi a epi matjoukann-kòtòf laliwonn vire-fakte a la tankon an apiye-pa-frape pou fè djíng tan-ka-pase anba zie moún peyi a. Sé se matjoukann-kòtòf mès-longsáy-peyi ki ká pé ba moún-nan-peyi a an depenn-o-kare mabíal asou se matjoukann-kòtòf laliwonn lan èk toút larèstan matjoukann-kòtòf peyi, matjoukann-kòtòf mès-longsáy-peyi yo menm tou. Nan bidím lide taha eti matjoukann-kòtòf mès-longsáy-peyi a ká pé toúmbile aleliwon-galba, pímpe longsáy-ale, jik delè pou vire nan rel-anzandaláj douvan (revitalizing nan angle wíspitínglish se katjopín koutja after-yol Mátnik la), delalimannen peyi a, voye nan tjèk Afrik mafoudja.  

Sé sa ká fè toút depareyáj nan mitan plodari  lanmen-gouvelnáj politik atè-lakáy  Eme Sezè (1913-2008) a epi plodari lanmen-gouvelnáj taks atè-lakáy Marius Hurard (14-10-1848 pou 08-05-1902) la, nan mete matjoukann-kòtòf mès-longsáy-peyi a douvan douvan, Eme Sezè, "dapre mwen, nou-menm palpa-moún natífnatal-mátnik la, nou ni douboút-moún-asou-latè nou ki ta nou èk ki pa ní píes bak ka mennen epi  douboút-moún-asou-latè franse a, ki pa nepi douboút-moún-asou-latè afrík la men ki ta nou tou-yonn, an douboút-moún-asou-latè natífnatal-mátnik eti nou ní pou  anbrazonnen, pou ranbonni, pou dekatonnen, pou  woselele..." , lide taha eti lanmen-gouvelnáj politik la ká bát pou toúmbile tan-ka-pase a, toulong-ale, lá eti lanmen-gouvèlnáj taks atè-lakáy la, sé anni asou an tan fann eti an gouvelman franse pé síspann san kriye ago. 

Men lanmen-gouvelnáj politik atè-lakáy Eme Sezè a té ká fòse lèspri moún ; asou an bò, an peyi-natífnatal-mátnik (la "nation martiniquaise",   nan lavwa-egal PPM lan, "Autonomie pour la Nation Martiniquaise") eti si sé an peyi-natífnatal ní pou kase lo epi La-Frans ; lòtbòtsáy, an repiblik franse ki toulong yonn-tou-yonn,  jakoben anmwe le jandám, èk pa lé tann pale tilili lakou-moún, tilili mès-longsáy-peyi, menm tilili mès-nanninannan, ale wè nèg-ginen ki pase pás ninang-founang lan èk ká  mande ranmande. An peyi-natifnatal sé toulong pou rive nan rel-douboút wayalachi-politik-peyi a ; an palpa-moún-peyi sé pou y rive ká gouvelnen peyi y asou pwa kò y, epi larel-gouvelnáj eti y kabeche  èk mete nan brann.

            I-1. Taks janbe-lanmè a, an kouto-de-lanm. Pi machandíz ka debatje, pi moύn atè Mátnik ká genyen bagáy ki sòti lòtbòtsáy debatje, se nannan-rans kranmkranm tja a, pi se lanbouk Mátnik la, pit ikon bidím, Makouba tankon Lamanten, Anndale tankon Láwviè-Sale ka trape lahan pou koupe zèb-djinen an bò chimen an, voye se tjanmáy-piti a nan káwbe-veye-tjanmáy, peye an tonbe-leve voye se gran-moύn lan benyen láwviè.

Sé CTM ki ká vote rel katjile taks-janbe-lanmè taha eti rapòte an ti  224 milíon éwo nan 2024, sé 37% lahan mete-nan-brann nan gouvelnáj sé lanbouk la epi sé twa kare-lanbouk la. Nan an peyi ki ka rive kouvè rel-kantináj machandíz ka debatje epi machandíz voye-vann-lòtbòtsáy a anni 10 jik 20% silon konte faktoráj SARA adan, taks-janbe-lanmè taha ka pé ba káwbe-gouvelnáj li tankon an lanmen-djòk nan ekonomi a men nan menm balan an ka plonbe a-la-deviran, faktoráj atè-lakáy la.

II – Gouvelman-peyi anbrazonnè, gouvelman-peyi jandám-a-chouval.

Gouvelman-peyi anbrazonnè la ká bát asou dènie won chouval bwa y An-Frans depi 2002, sé toulong an sístenm-gouvelnáj otila gouvelman-peyi a ká mete an lanmen djòk adan mete-nan-brann ekonomi èk sosial la pou palantje an ale-doús, an douboút-wel, palpa-moún nan peyi a èk pou kore bím-kratjak lavi-toulehou anlè moún. Isiya-la-konsa, gouvelman-peyi a lá pou kare an sístenm taks kalibiche pou se toulong vire lonhe pal ba moún ká trimen, moún eti sístenm kapitalís la depotjole èk se ti djoubaktwa a tou..
Lamenm-lá, gouvelman-peyi jandám-a-chouval la se toulong an dekou otila gouvelman-peyi a ká mete nan brann anni nan kare-djoubak-gouvelnáj an gouvelman-peyi ("les fonctions régaliennes de l'Etat" nan pale franse Maslen Nado a) eti se liannáj epi peyi-lòtbòtsáy, sístenm-tribinal,  zelonn-djòk-kolbòkò epi zelonn-mástokè-peyi. Nan gouvelman-peyi jandam-a-chouval la, se djoubaktwa a sé poto-mitan lavi ekonomi èk sosial èk moún ka djoubake tou-touni anlè de píe yo douvan fant-e-frak lavi toulejou.
Nan se peyi-anba-joúk la ; pou gouvelman-peyi eti y pa ní pou ta y, Mátnik sé an peyi-anba-joúk, sé toulong gouvelman-peyi jandám-a-chouval la ki té ká báy (sé anni nan dekou 1981 a 1985 oliwon epi Jwen 1997 a Me 2002 otila gouvelman-peyi franse té fè an koút gouvelman-peyi anbrazonnè atè Gwadloúp, Gwiyann èk Mátnik) èk, nan tan-nanninannan-longsáy Mátnik  la, O-Fanswa nan fevriye 1900 jik Chalve Janvie-Fevriye 1974, pase nan Basiyak Fevriye 1923 oben Káwbe  Máws 1948, oben Chassin 1052 oben Lanmanten 1961, zelonn-mástok-peyi franse a te lanmen-nan-lanmen epi se betje a pou fè koút-fizi yo anlè djoubakè ki té ka mande an palpa  2 a 3 sou, lahan peye an jounen djoubak.

Si tjèk sousèkè oben brèbrè-mouton atè-lakáy-mátnik sé lé kriye sa gouvelman-peyi anbrazonnè, lanmen-asou-tjè, sa sé kò y. Lòtbòtsáy, makandáj klòdekòn, parakwát, djeldín, tousa, ká mare Mátnik, tankon peyi-asou-latè, anba swèl gouvelman-peyi franse a menm si an konpanyi fanm sé ká genhen lajan fanm-tou-yonn-lakáy. An-Frans menm, gouvelman-peyi anbrazonnè a sé an lèspwa-mal-papáy nan sa eti adan an sístenm kapitalís otila gouvelman-peyi a ní pou káwyadole nan mitan an tilili tòt-genyen depareye, se pa anlè se krèy sosial defaroze a eti gouvelman-peyi a ké ale apiye pou dekatonnen alagadigadáw. 

Nan dekou wakle-boulín teknoloji a oliwon-latè, epi bidím joùt ekonomi èk sosial eti y ká chaye, nou sé pé menm depenn li tankon an semeda ekonomi èk sosial, gouvelman-peyi jandám-a-chouval la vini  djing gouvelman-peyi, èk nan kontinan laliwonn nou a, Nuestra América José Martí a,  menm atè Kouba já ní an kare-ekonomi kapitalís ki lá ká pran seráj sosial la. Sé pou ké sá konprann, man tou djòsol ba moún Gwadloúp, Gwiyann èk Mátnik, an ti káwbe-gouvelnáj táks, san piès djokte pou vote larel-gouvelnáj sosial pé ké sá kore, ale wè gouvelnen tousa katel-dekantje-longsáy ekonomi èk sosial ki ké towblíp anlè yo, nan dekou gouvelman-peyi franse a lá ka tounen gouvelman-peyi jandám-a-chouval.

            II-1. Atè Mátnik, gouvelman-peyi sé An-Frans. Si nan lèspri piplís adan palpa-moún-douboút franse a ní de bagáy eti yonn sé Gouvelman-peyi a ki la ka káwyadole (tankon an káwyadolè ka káwyadole an mátch foútbol) djoubáp sosial la nan mitan se djoubaktwa a epi se djoubakè a ; atè Mátnik, gouvelman-peyi franse a sé, plís pase djoubaktwa yonn-tou-yonn lan, sé kabwatè kalibích tan-ka-pase a.

Sé pa anni rel-koút-zíe mafoudja èk desèvle, anchoukaj sosial Ernest Deproge epi se konpayel-repiblik 1886 li a, oben Eme Sezè epi se konpayel-kominís 1946 li a, gouvelman-peyi franse a ké sá pare kou  ba se djoubakè atè-lakáy-mátnik la, tjenbe lanmen kravachè se betje a, jik ranmande pou gangan ki té pase pás pichon-ninang-founang lan, sé pou an gouvelman-peyi franse ki menntò lavi-asou-latè, jik dèhè-lanmè nan toút kontinan oliwon-latè, Les Outremers.

III - Gouvelman-peyi jandám-a-chouval la ká apiye, jik dekatonnen, rete-pri-anba-swen an.

Yonn adan depareyáj-yonn-tou-yonn rete-pri-anba-swen atè-lakáy-mátnik la, atè-lakáy-gwadloúp la tou, pou tè-danme-mitan-lanmè eti yo ye a (Gwiyann sé pa an tè danme-mitan-lanmè), sé pou  ekonomi-vivri-nanninannan an ki toulong asou laliman ekonomi kapitalís la, sé konsa eti mayonmbo atè-lakáy-mátnik rive simen klòdekòn lan nan jaden-bokodji y la, nan jaden-patát li a, nan dachín-kankloúm lan, nan láwviè panie-basen an, jik nan filèt pwason-neye-gwo-bouden an, "pwason-filèt-gwo-bouden" Ehèn Mona a, tousa.

Man já depenn-dekantje rete-pri-anba-swen an atè Mátnik, nan an tilili plodari 24 Sèptanm oben plodari 22 Me douvan, depi lanne 2006 otila se depenn-dekantje dijital taha koumanse, men isiya-la-konsa, sé pou sé tann èk konprann de sitjèt-kòtòf nan rete-pri-anba-swen atè-lakáy-mátnik eti yonn sé pou menm krèy moún ki ká djoubake anlè yonn kon lòt, mayonmbo nan se mòn Mátnik la, sé moún ki ka djoubake asou káwbe-bitako kann lan oben anba bannann lan, nan chan-zannanna a, tousa. Toút la-pou-la ki ka flouze tonnfaktáj teknoloji nan dezienm depareyáj-yonn-tou-yonn.

Pi nan fondòk depenn-dekantje sosial la, sé pou yonn-a-lòt eti ekonomi-vivri a ká kare zobráy li depi nanninannan, ale kouri lawonn ekonomi kapitalís la, anba-bannann lan, nan trás-kann lan, gade wè kore mès-djenm ekonomi kapitalís la, èk pou gouvelman-peyi lòtbòtsáy la parèt delè tankon gouvelman-peyi anbrazonnè. Nan toút peyi eti nan doukou anba-swen anlòt peyi, kare-ekonomi vivri a, ekonomi nanninannan an, ká fè kakòl douvan ekonomi kapitalís la pou tèknoloji a ki pa menm, èk pou kantináj moún-douboút ki pa sé pé nan menm rel aprann-lekol la, delè pa nan menm lang-pale èk mès-longsáy-peyi.
Nan an peyi san gouvelman-peyi atè-lakáy, nan dekou an gouvelman-peyi jandám-a-chouval,  kare-ekonomi kapitalís ká banboure aleliwon-galba asou kare-ekonomi nanninannan an, jik pou sé voye y nan laliman tè-grennen, san dlo ni brazonn ; nan dekou an gouvelman-peyi anbrazonnè sé toulong pou chaye toút fondás mès-longsáy-peyi anlè palpa-moún-douboút peyi-natífnatal la, neye y adan an  toút-oliwon-latè desèvlè.

Atè Mátnik otila ekonomi kapitalís la, ekonomi anni-faktore a eti gouvelman-peyi franse a ká palantje aleliwon-chwal-bwa, rive depotjole ekonomi vivri a, ekonomi jaden-karayíb la, oben jaden-kreyol, pou gouvelman-peyi eti Mátnik pa ni pou ta y pou sé ba ekonomi taha an choús-kòtóf larel-tribinal (nan pale-franse kabwatè-konsít CTM lan, nou té ké matje, "identité juridique", man sé pè),  toút se lawonn yonn-a-lòt nanninannan an (lang-pale kreyol la, koύdmen an -koút-senn, lasotè, láwviè-leza, lèskáp-, mès rimèd-razie a, tontín lan, ti-kanno a, taksi-mawon an, swen-ti-kochon-a-de a, lawonn-bèlè a,) ká dekati, si sé pa djigilòp, anni lawonn-bèlè a ki ká báy men pou lang-pale franse ki já nan tontenn-mitonn li (andewò lavwa-douvan èk lavwa-dèhè, toύt pran-pawol nan an konsít bèlè ká báy nan pale franse)  sé pou gouvelman franse a ki sèk sosial atè-lakáy-mátnik la epi toút ti lahan-kòd kore trimináy li a, "yo lé tire ta nou pou yo mete ta yo, kisa ka rete nou pou ba mwen lanmou a".

            III-1. Mayonmbo a se menm moún epi djoubakè káwbe-bitako a. Lamenm-lá, se pa anni pou sé konprann an gwo kantináj djoubakè káwbe-bitako ki pa ní djoubak, ni menm lahan nan pòch yo lè asou sís mwa ekonomi kann lan oben bannann lan nan voye-flèch-kann oben nan voye-ríchton, sé pou sá wè an djoubáp  káwbe-bitako èk jaden kreyòl ki pa ká báy toulong-ale ; èk anni dekare-toulong-ale taha ka fè an ekonomi-peyi anba-swen-lòtbòtsáy, san djíng-kòtok pou sé vire kalibiche, vire larel lè banbann ekonomi èk sosial ka digidi peyi lòtbòtsáy la.
Lòtbòtsáy, lè mayonmbo èk djoubakè-bitako se menm moún lan, sé pou tèknoloji janbe laliman aleliwon, plís depi káwbe-bitako a jik jaden-mayonmbo a, èk se pa anni pou toút bel pát tinen sé monte mòn vini mi pát makandja, sé pou dezèban káwbe-bitako a rive simen nan jaden-mayonmbo a, tjwe toút rimèd-razie, anfwa.

IV - "Autonomie dans la République" la sé pou vire mete Mátnik nan doukou politik 1866-1900 an.
Nan plodari Atrium lan, nan Fevriye 2008, kabwatè-repiblik franse a té rive di ba se sobreka-politik Mátnik la, "le statut quo n'est plus possible", sa ka sanm yo pa té konprann hak nan sa, èk sé plís se konpayel Les Républicains franse a atè Mátnik, kabwatè-djoubaktwa epi sa, ki pi rete pri adan "départementalisation" taha, sé pa anni pou mès-longsáy politik franse a ki flòkò lakáy se " franse dèhè-lanmè" taha. Sé an ti lèspri mafoudja ki pa ká rive chape anlè 18 èk 19enm sièk ekonomi-anlè-makadè a.
Isiya-la-konsa sé pa anni pou an sístenm-ekonomi fondase anlè kantináj machandíz ki ká debatje oben ki ká dekòste nan makadè-banbòt Foyal la (oben  nan makadè-avion Lanmanten an), bagáy ki fè pa djè ní kouri-lawonn peyi avan machandíz dekòste pou sé pran an choús-kòtòf-peyi,  sé plís pou toúmbiláj sosial la ki pa ká báy, pa ni joút ekonomi pou gouvelman-peyi lòtbòtsáy la ki já ní moún yo, èk pou laliwonn sosial la ki pa fouti ladje djoubáp rás moún-asou-latè a, tou.
Nan an dekou konsa, menm si káwbe-gouvelnáj atè-lakáy la sé ká leve taks anlè bidím kantináj machandíz ki ká debatje (octroi de mer), faktoráj machandíz pou káwbe-tre atè-lakáy la toulong pi flòkò (piplís faktorel atè-lakáy fèt epi machandíz yo debatje anlè makadè, sa ki fè yo pa ní an choús-kòtòf natífnatal-mátnik djòk pou se vini faktorel bidím palpa-woselele Loulou Pulvar la, rive vann yo asou káwbe-tre lòtbótsáy) èk menm faktoráj atè-lakáy taha ka fèt o-plís epi tèknoloji peyi-lòtbòtsay.
Nan dekou an gouvelman atè-lakáy nan kantekantáj sosial franse a, "Autonomie dans l'égalité sociale" Sèy Lètchimi an, èk pou sáv nou foút sáv gouvelman-peyi anbrazonnè a, gouvelman-peyi lanmen-asou-tjè a pa ké sá vire pran lanmen An-Frans, longsáy-ale, sé pou an gouvelman-peyi jandám-a-chouval franse sé vini apiye ekonomi-anlè-makadè a, fè táks asou kantináj machandiz ka debatje djigilòp anfwa èk pou gwotjáp machandè a ("bourgeoisie compradore") vire pran lanmen pi rèd.
Nan dekou wakle-boulín sosial la eti ní toulong de poto-douboút, yonn  sé wakle-boulín teknoloji a èk lòt la sé wakle-boulín se toúmbele wách-lavi-toulejou a, bagáy ki ká mete tan-ka-pase a fondalnatal, "an ti moman douboút la, nonm lan pran loto monte Makouba", an gouvelnáj atè-lakáy san piès larel-tribinal atè-lakáy pou sé gouvelnen sosial la, pa ké sá veye o gren asou lavanníz se matjoukann-kòtòf peyi a, ale wè mete yo nan liannáj pou yo sé ká dekatonnen, fè plís matjoukann-kòtòf.

            IV-1. Lang Kreyol-mátnik  la trape an káwbe-gouvelnáj, man sé pè. Sé kamenm an konpanyi palantjè-peyi MIM lan èk kominís-pòpòf Jounal-Justice ki ká vini badjole ba moún-mátnik sa eti CTM debantje èk nan menm balan an kabwatè-gouvelná-politik la ká mete an káwbe-gouvelnáj Lang Kreyol-mátnik nan brann. Pás pou kominís-pòpòf la eti té palantje larel-gouvelman 19 Máws 1946 la  ki té neye Mátnik nan kaka kantekantáj sosial la, "la départementalisation," yo pa jenhen té lé tann pale lang-kreyol  (lè nan 1981-1982, defen Edwa Glisan eti té kabwatè krèy-matje Courrier de L’UNESCO, té bát lawonn pou matje jounal taha nan kreyol tou, prèmie moún ki té kouri matje lèt ba gouvelman franse kont sa, sé té sobreka-kabwatáj PCM lan) men moún  ki ká badjole yo se palantjè-peyi pou sáv plís pase pèsonn sé anni dwel-ekonomi otila lang-pale-mátnik la ká báy ki ká faktore nan peyi, sé anni mayonmbo a, moún ká voye lak nan lanmè, moún ká fè  èk kwenyen djouba a, moún ekonomi rimèd-razie a, ki ká faktore nan peyi a. 

Se djòktè-ekonomi, djòktè-matematik la té pou sáv sa. Pi lang-pale-mátnik taha sé dekatonnen, pi Mátnik sé báy tankon peyi-asou-latè èk pi an faktoráj-ekonomi-mátnik se vini ká vidjoze, wakle pou douboút djòk èk dwèt-pitjèt douvan ekonomi-anni-machandíz-debatje a.

V – Gouvelnen an peyi se pa nepi fè an tontín oben an ti kanno.                   
Dabò-pou-yonn, sobreka politik  la ká leve larel-gouvelnáj epi nouvel-pòte (nouvel ekonomi,  apiye-blo sosial, djoubáp politik, rel-kantináj matjoukann-kòtòf,  tousa) eti y sé ní anba lanmen y èk menm ká kare mete-nan-brann lan máy-an-máy nouvel-pòte ká rive anlè y. Gouvelnáj ekonomi sé toulong pou gade trape an kalibích rel-pímpe-aleliwon  nan mitan an tilili dwèl-ekonomi eti yonn epi lòt pa sé pé nan menm rel anchoústáj mès-longsáy-peyi a, nan menm rel dekatonn teknoloji a, nan menm rel kantináj matjoukann-kòtòk la, nan menm rel malaksáy moún-douboút la, nan menm rel apiye nan djoubáp sosial la, tousa.         
Nan an peyi-anba-jouk ekonomi, peyi anba-swen an peyi-lòtbòtsáy,  piplís ekonomi an nan lanmen gouvelman-peyi lòtbòtsáy la (makadè-banbòt, makadè-avion, toút zobráy-fondás-peyi, tousa) oben an krèy kabwatè-djoubaktwa eti se moún ki leve nan peyi-lòtbòtsáy oben ká woule ba y. Káwbe-gouvelnáj peyi-anba-jouk la, lá anni pou jere sosial la èk zobráy-fondás-peyi tankon lwiloúd la èk ti chimen anba-bwa. An gouvelman atè-lakáy kontel Amapá nan Brazil oben Chihuahua nan Mèksik oben Misisipi nan Etazini, pou ní makadè-banbòt la èk makadè-avion an anba lanmen y, sé pou sé konprann sa eti gouvelman atè-lakáy la trape lanmen-gouvelnáj pou leve táks makadè pou dekatonnen zobráy-fondás-laliman anba gouvelnáj li.          
Pou peyi-anba-jouk eti y ye, èk pou gouvelman-peyi eti y pa ni pou ta y, sé sé an gouvelman atè-lakáy, Mátnik ká gouvelnen ekonomi atè-lakáy la anni anba larel-tribinal franse eti pa sé pé té fèt pou kore, ale wè regle, katel-dekantje-longsáy sosial atè-lakáy-mátnik. Sé pou sá konprann sa eti, nan an sístenm-ekonomi, larel-tribinal la ní pou ká toúmbile floύz, toulong-ale ; máy-an-máy se katel-dekantje-longsáy sosial la ká pé vire trase anba tèknoloji krache-dife ki ká debatje, máy-an-máy rel-kantináj matjoukann-kòtòf peyi a ká pé dekati oben antipile, matjoukann-kòtòf moún-douboút la plís pase toύt larèstan, si pa ní moύn-douboύt pa pé ní ekonomi. San larel-tribinal natífnatal-mátnik èk toút larel-gouvelnáj atè-lakáy-mátnik  ki ká ale epi y la, pa sé pé ní an politik ekonomi ki ká palantje peyi a. 

Nan wabáp se lanne swasant lan pou zoko-rèch se lanne swasann-dís la a pipirít se lanne kát-ven an, an bidím larel lonyen-dekantje té leve oliwon Amerik-Latín èk Karayíb la asou dekatonn ekonomi èk sosial eti lide-fondòk sé té sere-nan-djigilòp kantináj-machandíz-debatje a ; sé F-H Cardoso epi E. Faletto ki té voye lide taha douvan menm si A.  Gunder Frank, Emmanuel Arghiri,  Samir Amin, toút se dekantjè-ekonomi taha té adan an ních kare-kabeche-plodaye a, dekate-palpa ekonomi anba-swen-peyi-lòtbòtsáy, lide taha eti, epi lahan an peyi-nan-dekatonn-ekonomi ka genyen, nan vann bannann, petròl,  bòksít, ekonomi drivayáj la, tousa, sé pou dekatonnen ekonomi nanninannan an, èk tizi anlè kantináj-machandíz-debatje a.       

Sé pou sé rive tann èk konprann sa eti menm si toút se dekantjè ekonomi taha té pé adan an menm ních kare-kabeche-plodaye, mete-nan-brann lan pa sé pé menm nan tjèk peyi Amerik-Latín èk Karayíb epi tjèk peyi Afrik, nan mitan de peyi Amerik-Latín yonn-pou-lòt, nan mitan de peyi-afrík yonn-a-lòt, pou fondòk eti mès-longsáy-peyi a fondòk nan an trase-welto-rive ekonomi. Matjoukann-kòtòf peyi a fondòk nan ekonomi, matjoukann-kòtòf  palpa-moún-douboút la plís pase toút, an peyi 12 milíon moún pa sé pé nan menm rel mete-nan-brann ekonomi epi an peyi 350 míl moún ; apre ní an tilili janjol-dekantje ekonomi èk sosial ki ka toúmpakte nan an liannáj toulong vire-pímpe, si sé pas vire-gliminen.

            V-1. Mátnik pa ní gouvelman-peyi men ní an Faktoráj Kòtòf Peyi.  Piplís gouvelman-peyi oliwon-latè debantje (sé gouvelman-peyi Japon ki pi debantje epi an dèt 237 a 260% FKP nan 2026, lanne a pòhò fini), nan dekou franse a, sé plís djoubaktwa peyi-lòtbòtsáy eti gouvelman-peyi franse a ka dwe pase se djoubaktwa franse. Gouvelman-peyi Japon an debantje men piplís djoubaktwa yo ka dwe sé djoubaktwa-Japon. Dèt gouvelman-peyi franse a sé 3.536,1 míl-milíon ewo nan twazienm twa-mwa lanne 2026 taha, se 117,5% anlè FKP a. Tòt-genyen anlè dèt  La-Frans se 74 míl-milion nan 2026, sé té 67 mil-milíon nan 2025, se pou di w Etazini sé 40.050 míl-milíon dola èk 125% FKP a) se pou moún Mátnik sé sispann fè moún ri yo epi matje franse-bannann yo a. 
FKP Mátnik sé té 10,1 mil-milíon ewo nan 2023 (28.600€ per capita) èk se anni dwel-ekonomi drivayaj la ki ka pé fè piplís lajan rantre a. Pa ale prà dlo-mousách pou lèt, CTM  sé pa nepi an gouvelman-peyi,  se pa mém an káwbe-gouvelman pou sé ka kabwate ekonomi an, bagáy pou leve an táks asou toút machandíz ka debatje asou makadè a èk palantje ekonomi-vrivri a, ekonomi sé mòn lan, ekonomi lanmè a epi y. 977 milíon ewó kouri-dèt CTM lan eti kantináj-lahan-woule se 1,100 a 1,200 mil-milion ewó, nan an ekonomi-peyi oliwon 12 míl-milíon ewó, èk tousa moún ja ka plere, ale badjole, matje nouvel tankon si toút kráb la te ke já mò an bari a.

            Nan 24 Sèptanm 1870 taha, lè L-Ch. Yoút, Madlenn Klèm epi se tjenz konpayel gawoulè yo a té pitje Kode, èk apre, lè toút  se konpayel-gawoulè Lwi Telga a té vini douboút anlè laliman-tè Ehèn Lakáy la, sé pou té tann èk konprann sa eti laliwonn/tan-ka-pase Mátnik taha té ká ladje djoubáp rás-moún an nan chimen pou rive adan djoubáp sosial pou prèmie blo èk apre djoubáp politik la nan divini blo.

Pou gouvelnen an peyi eti pa sé pé nan menm rel epi leve an tontín oben ba tjèk krèy-douboύt-o-kare an "ti lanmonne mete an pòch li", lanmen-gouvèlnáj taks atè-lakáy eti gouvelman-peyi franse a ká ladje pianmpianm lan, san jenhen ba se peyi an djòkte gouvelnáj-tribinal pou rive tjenbe y, ká pít kaka, se pou vire pran an sístenm gouvelman-peyi jandám-a-chouval ki ka ladje chenn ba kabwatè ekonomi an eti pare pou senyen djoubakè jik griji zo a.      

Plodari 24 Sèptanm lan, pou politik eti y ye a ká toulong gade wè depenn èk dekantje pímpe-longsáy sosial Mátnik la epi an tilili janjol-dekantje atè-lakáy oben karayíb eti yo menm ká pé vire depenn o kare, toulong-ale, toút se katel-dekantje-longsáy sosial atè-lakáy-mátnik la. 

Nan dekou wakle-boulín sosial la epi toύt tèknoloji krache-dife ki ka apiye y, san frape y, "Autonomie pour la Nation Martiniquaise"  la anba an gouvelman-peyi jandám-a-chouval franse a pa ké sá tjenbe an ti lanne gouvelnáj, RNDP (République Nationale Démocratique et Populaire)  FRONALIMA, Guy Cabort-Masson èk Frantz Agasta epi se konpayel yo a tou, èk pou pa rete pri nan tè-sèk, se anni an pòte-kole karayíb (nan CARICOM, OECS oben ACS) ki sé pé rive lonhe pal pou Mátnik tankon peyi-asou-latè sé rive vire larel. 

Nan dekou wakle-boulín sosial la otila nouvel-pòte a ka kouri lawonn toulong pi towtow èk anni pou divini ka rive zoύp anlè moύn (“nou sòti nan divini ka rive” mapipi-èskwaya Edwa Glisan, èk sé ba nou lè pou nou pase epi sa), se anni an gouvelman-peyi natífnatal-mátnik nan líannáj gouvelman kalibiche epi toύt gouvelman-peyi karayíb èk amerik-anni-solèy ki sé pé vire mete se matjoukann-kòtòf peyi-mátnik la nan líannáj dekatonnan, an "autonomie dans la république" se toulong pou rete pri nan djoubáp rás-moύn-asou-latè a, nèg-ginen/betje ; pou nèg-ginen an se rete la ka plere asou gangan ki pase pás sístenm ninang-founang èk pa fouti pran an letjèt nan divini.

Simao moun Wanakera

Latè-tranble Kolonmbia a

 

7.4 kouri-rel

 

San José del Palmar, Colombia : Apre de latè-tranble pete-masonn-káy Venezwela a, 7.5 asou zandal-wouvè Richtè a eti trape trape dís rel-mizire, se atè Kolonmbía otila an latè-tranble 7.4 kouri-rel (nan 4.903 anlè líy Ekwatè èk 76.189 anba-solèy líy Greenwich la) te debaba an tilili káy-rete, chimen-lwiloύd, kare-zobráy nan lanbouk kontel Cali, Quibdó, Manizales, Pereira èk  Armenia otila an ago-dezás woύj ka báy toulong.

Laboukann-fondòk latè-tranble 7.4 kouri-rel taha te nan laliman San José del Palmar nan kare-lanbouk  Chocό èk nan 103 kilomèt fondòk-latè anba kapách-tè Nasca a. Se pa menm epi latè-tranble La Guaira Venezwela a eti te fèt anlè kapách-tè Karayíb la, menm si moύn atè Mátnik te pe santi latè-tranble taha. Lòtbòtsáy, latè-tranble Venezwela a te nan 10 kilomèt fondòk-latè pou 7.5 lan èk 21 kilomèt fondòk-latè pou prèmie a, 7.2 kouri-rel. Nou ja matje sa eti pi latè-tranble a toupre anlè zekal-do latè, pi ni dezás anlè laliwonn lan, pi fondás la ka fè lanm èk pi masonn-káy ka pete.

An tilili douk-dèhè ja soukre laliman Cali jik oliwon Bogota (lanbouk-gouvelman peyi a) eti yonn adan yo te mizire 6.6 kouri-rel asou zandal-wouvè Richtè a èk vire debaba kare-zobráy ki te fele anba latè-tranble 7.4 la.

Nan dekou nou la ka matje nouvel-pòte taha, gouvelman Kolonmbía kouri nouvel asou 181 moύn ki alelouya-zakasía (95 adan yo se moύn Cali), 1.310 moύn ki flandje fondòk-latè. Latè-tranble 7.4 taha rive nan dekou an gouvelman pete-ren-malere ka pran lanmen nan Bogota.

Ale li nan Tele Sur èk Prensa Latina   

Latè tranble Venezwela, de kou yonn-dèhè-lòt

7.2 èk 7.5 kouri-rel

 

Karakás, Venezwela : Se 6 adan 24 laliman-peyi-gouvelnen Venezwela a ki pran fè nan se latè-tranble taha eti moύn santi jík Puerto Rico otila an ago Razmare te kouri lawonn. Laboukann latè-tranble 7.2 kouri-rel la te nan 26 kilomèt lanbouk San Felipe nan laliman-peyi-gouvelnen Yaracuy èk laboukann latè-tranble 7.5 lan te nan 30 kilomèt lanbouk Vargás nan laliman-peyi-gouvelnen La Guaira, anni 39 sigond dèhè. Nan se 6 laliman-peyi-gouvelnen an ni La Guaira èk Yaracuy men ni Aragua (lanbouk Maracay), Carabobo (lanbouk Valencia), ni Distrito Capital (lanbouk-gouvelman-peyi Karakás la) epi ni  laliman-peyi-gouvelnen Falcon lan, 902.427 moύn, eti gran-lanbouk la se Coro. Tousa pou konprann sa eti toύt laliman-peyi-gouvelnen taha pa ka jere an bidím latè-tranble konsa epi se menm matjoukann-kòtòf la.

Se nan Estado La Guaira, oliwon 400.000 moύn otila ni plís  moύn ki djigilòp anba masonn ki degrenngole. Asou toύt Venezwela, yo ja ka konte 1.400 epi moύn  ki alelouya-zakasia èk plís pase 50.000 moύn ki djigilòp. Se nan laliman-peyi-gouvelnen La Guaira, adan se lanbouk Caraballeda epi Playa Grande otila ni plís káy epi káwbe ki kraze.

Aragua eti ni 2,4 million moύn pa se pe nan menm rel epi Distrito Capital de Caracas (Baruto Chacao El Hatillo, Libertador, Sucre toύt se lanbouk taha adan) pa se pe ka konte moύn tankon Yaracuy 600.852 moύn nan 2011, ka konte. Se pou konprann an latè-tranble pa ka ni menm wách-dèhè a anlè kantináj moύn an laliman-peyi-gouvelnen pou anlòt. Lòtbòtsáy, silon fondokte latè-tranble a èk silon fondás la, tè-anni-sáb, tè-anni-wòch oben tè-tíf, pa ka kraze káy epi menm djokte a.  

Ale li TeleSur èk Prensa Latina

Plodari 22 Me 2026 la

 

Larel-trase-divini 80-250

Konsít Kabwatáj  Lawonn Gouvelman-peyi Oliwon-Latè

Nan 26 máws 2026 ki fini pase, Konsít Kabwatáj  Lawonn Gouvelman-peyi Oliwon-Latè vote an larel-trase-divini eti ka depenn ék dekantje pichon ninang-founang lan tankon "ka-parèt-nan-tribinal koubare moún-asou-latè ki pi depotjolè". Se gouvelman-peyi Ghana (Afrík-anba-solèy), ki te pòte fèy-trase larel-trase-divini taha ; 3 gouvelman-peyi te vote koráj-nèt (Arjantín, Etazini epi Izrayel), 52 gouvelman-peyi eti tout se peyi Ewòp-yonn-nan-yonn lan epi de peyi-afrík (Benen èk Madagaska) adan yo, pa te pran wotè vote. Lamenm-la, "ka-parèt-nan-tribinal koubare moún-asou-latè ki pi depotjolè", plís pase tilili cháy-dèhè eti y ni jik lajounen-jòdi, ja ka sonnen toút klòch lè-rive-ranmande a.

"Today, we come together in solemn solidarity to affirm truth and pursue a route to healing and reparative justice".  Larel-trase-divini eti Lawonn Gouvelman-peyi Oliwon-Latè a te vote a, ka depenn èk konprann  tre-machandáj ninang-founang janbe-lanmè-ble-atlantik la tankon "ka-parèt-nan-tribinal koubare moún-asou-latè ki pi depotjolè" LG-PO-L pa ka demòd nan depenn-konprann  li a, pou tan sa rete ka báy (400 lanne) ; pou larel-gouvelnáj èk gouvelman-peyi ki te douboút li o kare ; pou bidím kantináj moún eti y chaye ale (plís pase 15 milion moún) ;  èk pou rel báy-balata epi cháy-dèhè, longsáy-ale, sístenm taha. Larel-trase-divini LG-PO-L la ka eyalaye se gouvelman-peyi a pou yo se pran pawol asou an larel-tribinal-kalibiche ranmandè èk gade pou mete nan brann kòtòk  nan mande-padon gouvelman-peyi, nan lahan-ranmande ka-mare-lahòl la, vire-pòte matjoukann-kòtòf mès-longsáy-peyi eti mazenflen vòlè epi toút asire pa jenhen vire fè an ka konsa.

Nan 21 Me 2001, gouvelman-peyi franse a (larel-gouvelman-peyi Taubira a) te ja vote depenn bidím-djiyon ninang-founang èk tre-machandáj nèg-ginen oliwon lanmè-ble Atlantik la tankon an ka-parèt-nan-tribinal koubare moún-asou-latè men pa te liannen y epi piès progranm tòt-ranmande. Depi 26 lanne, an Konvwa pou trape tòt-ranmande ka bát lari Mátnik, sòti Sentán rive Prechè, dwe 10 jik 21 Me.

Nan Karayíb la tou, nan CARICOM epi nan University of the West Indies, an bidím leve-douboút pou tòt-ranmande te apiye asou djoubak lonyen-dekantje mapipi-èskwaya Hilary Beckles, an dekantjè-langayelè tan-nanninannan-longsáy, kabwatè-akokít UWI èk sobreka-kabwatáj CARICOM Reparations Commission, pou mete an Krèy-lonyen-kabeche asou tòt-ranmande nan chak peyi-Caricom dwe 2013, nan dekou rete-sonhe 250^enm palpa-lanne bidím gawoule ninang-founang Berbice la (nan laliman Gayana lajounen-jòdi, Fevriye 1763 pou Avril 1764), se depi Sèptanm 2013 otila CRC taha vini mete nan brann.

Nan biyonnáj larel-trase-divini LG-PO-L a, nan 10 Me 2026 taha (10 Me se Jounen gouvelman-peyi franse pou rete-sonhe tre-machandáj, pichon ninang-founang, èk dezandjokáj li), kabwatè-gouvelnáj CTM (Collectivité Territoriale de Martinique), misie Serge Letchimy, voye an lèt-gouvelnáj ba kabwatè-repiblik franse a pou gade wè mete an progranm  tòt-ranmande nan brann, pou  194 lanne (1654-1848) sístenm ninang-founang atè Mátnik. Lamenm-la, se pou se konpayel leve-douboút sosial êk politik la, se danmè-lwiloud Konvwa Pou Ranmande a, atè-Mátnik, se rive konprann sa eti mande-trape taha adan lanmen-gouvelnáj kabwatè-gouvelnáj CTM lan èk lòtbòtsáy, toút tòt-ranmande se toulong an gouvelman-peyi pou anlòt gouvelman-peyi  oben  an káwbe-gouvelnáj ; èk, pa se pe bagáy an gouvelman-peyi pou an lakou-moún oben an lawonn-moún yonn-a-lòt nan tòt-genyen yo. Kabwatè-gouvelnáj  politik se toulong an pran-lanmen-djoubak pou an tan fann èk fok se genyen an joút-politik pou sa. An kabwatè-politik se pe vini pran pawol pou an tòt-genyen nan dekou tan-gouvelnáj li, èk pèdi joút-politik dèhè oben kouche-kalbòy nan kabann-lopital, oben menm bazil pe chaye y, pou y pa jenhen mete lanmen asou sa y te bát pou y la.

Se pou se kabwatè-politik  atè-lakáy-mátnik la se konprann, dabò-pou-yonn toút mande tòt-ranmande ka fèt depi an peyi-asou-latè pou anlòt peyi-asou-latè  èk  gouvelman-peyi franse a  pa ke sa ranmande an ka-parèt-nan-tribinal koubare moún-asou-latè ki fèt nan kare-laliman-peyi y ki ta y. Se pa anni pou depareye Mátnik epi La-Frans, konprann sa eti ni an peyi-ewòp-anba-solèy, nan kontinan Azia a, asou bòdáj anlè-solèy lanmè-ble Atlantik la epi, lòtbòtsáy, nan mitan bòdáj anba-solèy menm lanmè-ble Atlantik taha, nan kontinan Amerik la, ni an tè-danme-mitan-lanmè yo ka kriye Mátnik ; se plís pou se rive konprann an sístenm mete-nan-brann tan-nanninannan-longsáy ki pa se pe menm èk pa pe ka leve le menm katel-dekantje-longsáy sosial, politik, mès-longsáy-peyi a pou liannáj epi peyi oliwon ki pa se pe menm.

Dwe isiya-la-konsa, pou peyi oliwon Karayíb la, peyi kontinan Amerik taha (depi Etazini jik Brazil), ki te anba bidím-djiyon ninang-founang lan tou, se katel-dekantje-longsáy sosial Mátnik la trape plís choús-kòtòf sosial èk tan-nanninannan-longsáy epi se peyi Karayíb/Amerik taha pase se katel-dekantje-longsáy sosial franse a. Nou-menm lan ki te pou sáv sa eti se choús-kòtòf sosial èk tan-nanninannan-longsáy la ka pe machokete mès-longsáy-peyi a, jik se leve-douboút politik la, fè yo janbe laliman-peyi (janbe laliman-peyi toulong nan menm kontinan an), ka konprann floúz lè an katel-dekantje-longsáy sosial kontel Ayiti oben Sentlisi, ka pe kouri lawonn atè Mátnik, alagadigadáw. Larel-trase-divini LG-PO-L a pa se pe pa trape piès tanbi-sonnen atè Gwadloúp, Gwiyann èk Mátnik, peyi ki pase pás pichon ninang-founang lan asou oliwon de sièk-tan èk, pou gouvelman-peyi yo pa ni pou se fè yo pran letjèt nan divini, mare toút mete-nan-brann politik yo asou  an rarate-wách-longsáy-peyi ki pa sa ladje rete-sonhe de sièk-tan anba-chenn taha, èk pou Mátnik otila se yích-dèhè kabwatè sístenm ninang-founang lan ni lanmen yo anlè ekonomi an, jik jòdi, se yích-dèhè ninang-founang lan pa fouti ladje djoubáp rás-moύn-asou-latè a pou leve an konsians peyi-natifnatal-mátník.

Ki pwa-peze vote larel-trase-divini  Lawonn Gouvelman-peyi Oliwon-Latè nan 26 Máws 2026 la ? Ki apiye-rel-rive eti larel-trase-divini LG-PO-L la epi lèt-gouvelnáj kabwatè-gouvelnáj CTM lan ke sa ba Konvwa Pou Ranmande a epi 26 lanne leve-douboút li a ? Ki fondás-apiye eti larel-trase-divinii LG-PO-L taha ke sa pòte ba rarate pichon ninang-founang lan èk, pi douvan, pou sa depareye y epi rarate-wách-longsáy-peyi a ? Nan ki rel tann èk konprann eti larel-bát-divini LG-PO-L la epi leve-douboút pou tòt-ranmande CARICOM lan (nan dekou eti Mátnik vini peyi-liannen èk CARICOM) se pe báy tankon matjoukann-kòtof politik ? Tòt-ranmande se toulong depi an peyi-asou-latè pou anlòt peyi-asou-latè èk jenhen an lawonn-moún pou koulè lapo-fidji yo, nan ki rel-pòte eti lèt-gouvelnáj kabwatè-politik CTM lan pe ka rive depareye Matnik, tankon peyi-asou-latè, epi La-Frans pou lòt peyi-asou-latè eti y ye a ?

Larel-trase-divini LG-PO-L la se pe vini an matjoukann-kòtòf politik ba an peyi san gouvelman-peyi tankon Mátnik, Gwadloúp oben Gwiyann, Monsera, tou, anni nan apiye anlè an yonn-a-lòt karayíb. Lamenm-la, pou Mátnik eti liannen epi CARICOM èk OECS tou (Monsera se an peyi-CARICOM), toút topáy politik tòt-ranmande nan mitan Anglitè epi se repiblik CARICOM lan (Báwbád, Gayana èk Trinidád-èk-Tobago) ka ladje matjoukann-kòtòf politik atè Mátnik, nan diskoupáj pianmpianm,  se pou Mátnik se ni kont pran-lanmen-djòk politik pou se rive toúmfakte yo ; menm se peyi-Commonwealth la (Sentlisi oben Dòmnik, Antigwa-èk-Báwbuda, o-pi-fè-laliman ; èk Grenada, Jamayik, Bahamás, Belize, Senvensan èk Grinadín, o-pi-lonji-lawonn), nan pòte-kole asou dezás-laliwonn, nan progranm kore wakle rel-chofe laliwonn nan se ti-peyi-mitan-lanmè a, nan gouvelnáj ekonomi èk politik Lanmè Karayíb la, tousa.

An progranm mete-nan-brann ranmande franse, nèhè lè kok ke fè dan, pa ke sa ale pi lonji-lawonn pase lonje an tjò krizokal ba tjèk káwbe-gouvelnáj oben káwbe douboút-o-kare ; anni an voye-o-piyáj eti nan tan-ka-pase ka toulong apiye rete-pri-anba-joúk politik la pase se ka ladje matjoukann-kòtòf politik nan lanmen se káwbe-gouvelnáj Mátnik la. Pa pe ni progranm tòt-ranmande anba lanmen kabwatè káwbe-djoubak yonn-tou-yonn  tankon se plodayè krèy-leve-douboút pou Ranmande Gwadloúp la ka mande tjèk betje mete lanmen pou apiye progranm tòt-ranmande nan tjèk lanmen-asou-tjè.

I - Sa sa ye sa, an larel-trase-divini Lawonn Gouvelman-peyi Oliwon-Latè.

An larel-trase-divini se pa nepi an larel-gouvelnaj,  bagáy ki se ni an jou-nan-jou mete-nan-brann dèhè y. Lawonn Gouvelman-peyi Oliwon-Latè a se an bidím  káwbe-douboút-o-kare ki pa ni, bagáy-la-mele, piès lanmen-gouvelnáj pou koumande an gouvelman-peyi mete an progranm politik nan brann. Nan topáy-tribinal, larel-trase-divini an se toulong an pran-pawol, nan an káwbe-plodari oben an konsít-kabwatáj, ki pa ni djòkte an larel-tribinal oben an larel-gouvelnáj.

Lawonn Gouvelman-peyi Oliwon-Latè a, la pou káwyadole djoubáp nan mitan se gouvelman-peyi a, kanmouzaze liannáj nan mitan se peyi a nan pòte nouvel asou dezás ki ka báy èk mete nan brann pou sove lavi moún, si kouri vini. Se toulong pou y se gade trape lonhe-pal se gouvelman-peyi bidím matjoukann lan soulaje  trimináy se gouvelman-peyi tizizín matjoukann lan. Pou káwbe-gouvelnáj peyi-oliwon-latè eti y ye a, se anni pou y se kabwate an tilili progranm sosial nan peyi otila gouvelman-peyi a lòlòy, liannen o kare an pòte-kole eti an konpanyi gouvelman-peyi antra ka gade wè mete anba jouk tòt-genyen yo.
Larel-trase-divini 80-250 lan nan Lawonn Gouvelman-peyi Oliwon-Latè a eti se 123 gouvelman-peyi vote pou sa, 3 vote koráj-nèt èk 52 gouvelman-peyi pa te pran wotè vote, ka anni voye koút-zie ba se gouvelman-peyi a pou yo se gade wè mete an  larel-gouvelnáj ranmande men se pa pou ale konprann se gouvelman-peyi Ewòp la eti se prèmie mètafè nan tre-machandáj moún-asou-latè taha (Anglitè, Espagne, La-Frans, Netèwlann epi Pòtigal) ke kouri apiye progranm ranmande taha menm si an ti konpanyi peyi-ewòp, kontel Anglitè èk Netèwlann, ja fè an  mande-padon (Tony Blair, kabwatè-gouvelman angle a nan 28 Novanm 2006 ; Mark Rutte, kabwatè-gouvelman Netèwlann nan 2022) èk ja koumanse ranmande (nan 2022 gouvelman Netèwlann  te vote 200 milion ewo ba peyi-karayíb ki te anba joúk  Netèwlann, Sirinanm, Kouraso, Arouba, tousa ; nan 2023, Legliz Anglitè te mete an progranm ranmande nan brann, oliwon 100 milion  Pound Sterling -120 milion ewo- pou palantje lakou yích-dèhè moún ki pran fè nan sístenm ninang-founang lan epi èche-sáv anlè sístenm ninang-founang lan, nan 2024, yo te plodaye pou tilili lahan taha asou an rel dís, an konpanyi Káwbe-sa-sáv Anglitè ja ka mete nan brann progranm ranmande  ki nan lèspri larel-trase-divini 80-250 lan) ; an tilili ti progranm-ranmande eti anni La-Frans pòhò pe fè wòl tann.

Pi nan menyen zoko-fondás lonyen-dekantje-plodayele mwen an, larel-trase-divini LG-PO-L a  ka ba Mátnik (Gwadloúp èk Gwiyann, tou) pou peyi san gouvelman-peyi eti y ye a, tankon an pran-lanmen gouvelnáj-tribinal pou se douboút peyi-asou-latè douvan La-Frans èk pa anni vini badjole nan apiye asou larel-gouvelnáj-tribinal franse, "La-Frans pa ka rèspekte larel-fondás-gouvelman-peyi" oben "larel-gouvelnáj lèstè franse a ka di" oben "nou le menm rel-lahan-genyen-machandíz epi An-Frans", toút bláf-kouyonnád konsa ki ka pete laliman-peyi Mátnik èk ka depotjole tankon peyi asou-latè.
Lòtbòtsáy, larel-trase-divini LG-PO-L taha ka fè pou se peyi anba-joúk la (peyi san gouvelman-peyi tankon Gwadloúp, Gwiyann èk Mátnik  men peyi otila gouvelman-peyi flòkò kontel Ayiti oben toút se peyi Afrík franseopal la, tou) se rive toúmbile se rel-klòtche rete-pri-anba-swen peyi-lòtbòtsáy nan ekonomi, mès-longsáy-peyi èk  nan politik. Se pa anni pou se pran pawol asou an progranm lonhe-pal pou an dekatonn ekonomi èk sosial, se plís pou fè an tilili topáy pòte-kole simèwje.

            I-1. An sístenm malfentè eti an konpanyi gouvelman-peyi Ewòp te douboút-o-kare. Se douboút-o-kare gouvelman-peyi taha ki te peze pi doúm-apiye nan larel-trase-divini Lawonn Gouvelman-peyi Oliwon-Latè a nan depenn an "ka-parèt-nan-tribinal koubare moún-asou-latè ki pi depotjolè" , se pou se konprann djokte an gouvelman-peyi pou kouri lawonn tan-ka-pase a, se pa anni pou ale tjoke tan-nanninannan an voye tjèk rel-klète asou trás tjèk gangan ki pase pás, se dabò-pou-yonn pou gade wè mete nan brann nan divini.

Se pou se tann èk konprann tou, se  anni an gouvelman-peyi ki pe sa mete larel-tribinal-kalibiche ranmandè a nan brann. Pou jou-nan-jou politik eti toút mete-nan-brann ranmande se ka mande, an káwbe-douboút-o-kare sosial, an krèy-leve-douboút politík,  an lakou-moún-douboút, pa ke sa gade pou douvan èk trase larel nan divini.

                     I-2. Se pa anni douboút-o-kare gouvelman-peyi Ewòp la ki ka fè zoko-kòtòf sístenm ninang-founang ewòp-atlantik la. Dabò-pou-yonn se Afrík-anba-solèy ki te laliman bawoúf-chaye-moún-ale sístenm ninang-founang taha. Lòtbòtsáy, se kontinan Amerik-Karayíb la ki te laliman debatje ninang-founang lan ; apre te rete sís a sèt míl kilomèt janbe-lanmè, "n ap desann anba dlo" lang-peyi Ayiti a. Se pa anni an kote pou anlòt kote, se an laliwonn/tan-ka-pase depareye, aleliwon-galba.

Plís pase an laliwonn/tan-ka-pase se kát sièk-tan gare chimen Afrík-anba-solèy, kát sièk-tan rete-zonbi, se ninang-founang la. Toút dekou ki ka fè jik jòdi, yich-dèhè se moún taha pa fouti leve an  konsians yonn-a-lòt pímpe-longsáy pou pran letjèt nan divini, leve an lèspri peyi-asou-latè ; nan peyi anba jouk La-Frans kanmenm plís pase nan peyi ki te anba jouk Anglitè, Èspany oben Netèwlann. 

II - Venn-sís lanne Konvwa pou Ranmande.
Chak lanne, depi 10 pou 21 Me, an krèy moún ka mache depi Sentán rive Prechè, an tilili twel-flatje-peyi (menm peyi otila leve-douboút pou ranmande a pa ka báy) èk bann-twel, tanbou, ti-bwa bèlè a, mizik-bonm èk doúmbegedoúm, lavwa-egal èk lavwa-pitjan, konsít pòte-nouvel èk konsít kouri-nouvel, size-koze èk rarate pás eti gangan ninang-founang pase, machann-bò-lari èk toút machandè yo  ; apre venn-sís lanne  Konvwa pou Ranmande, djoubáp rás-moún-asou-latè a vini pi flang  atè Mátnik.
Lamenm-la, nan menm balan eti djoubáp rás-moύn-asou-latè  (betje/nèg-ginen) taha eti ka kouri nan tan-nanninannan-longsáy Mátnik  depi oliwon  lanne 1654, te ka vire leve pi djòk, djoubáp sosial la, limenm, te ka rete pri nan tè-sèk pou rive pa ka kantinen piès konsians sosial dabò-pou-yonn èk, lòtbòtsáy, pou sáv nou foút sáv se konsians sosial la ki ka wouvè chimen konsians politik la, piès koút-zie-klere asou rel-kantináj se matjoukann-kòtòf peyi a, rive leve lide gouvelnáj natífnatal-mátnik yo, apiye tjèk lè-a-rive pou an gouvelman-peyi atè-lakáy-mátnik.
Konvwa pou Ranmande taha ka rale an konpanyi, si se pa piplís, adan se mande-trape sosial lakou-peyi a ; matje-sa-anfwa, se mande-trape branbrann-kòtok la eti yo menm ja ka fè moún fèmen zie asou vire-nèfte, toulong-ale, liannáj sosial la ki pou ni adan toút leve-douboút sosial, nan toút peyi, oliwon-latè. Se pou se konprann sa konsa, nan an peyi otila pa ni an gouvelman-peyi, se se an gouvelman-peyi atè-lakáy, pou se konte èk  dekantje se matjoukann-kòtòf la, leve-douboút sosial la ka toulong mete an lèspri palpa-moún-peyi douvan, an toút-moún-liannen eti se mande-trape branbrann-kòtok la ka denèfle.
Venn-sís lanne Konvwa pou Ranmande, se toulong anni an dís oben wonz jou bát-lari epi toút kantináj-kòtòf sosial, mès-longsáy-peyi èk menm ekonomi yonn-a-lòt nanninannan-mátnik la eti ka debòde nan jou dèhe pou liannáj sosial ki pe ka leve nan mitan moún konvwa taha, nan pran-nouvel èk nan matje-nouvel, tousa. Men nan menm balan an, pou anchoúste eti y ka anchoúste djoubáp rás-moύn-asou-latè a, djoubáp betje/nèg-ginen an, se pou y toulong ladje laliman Mátnik-Karayíb la, ladje laliman Karayíb-Amerik la, pou leve an plodari gangan-afrík ki ka fèmen toút  kontinan Afrík taha adan an tan-nanninannan-longsáy ninang-founang eti ka depotjole fondokte plís pase swasant lanne wayalachi-politik kòtòf, plís pase swasant lanne gouvelman-peyi afrík eti menm si y pa se rive náwfláw (se plís nan peyi-afrik ki te anba jouk La-Frans otila wayalachi-politik taha pa rive pri), ka wouvè chimen an konte-dekantje se matjoukann-kòtòf-peyi  a nan kare-zobráy liannáj krache-dife epi dòt peyi-asou-latè, Lahín, Láwsi, Lezenn toupre a, Brazil, tousa.
Si larel-trase-divini Lawonn Gouvelman-peyi Oliwon-latè a eti se pa nepi an larel-gouvelnáj pou ale fòse lanmen piès gouvelman-peyi, ka ba 26 lanne Konvwa Pou Ranmande a an balan politik, divini se ta moún ka bát pou sa, lèt-gouvelnáj kabwatè-politik CTM lan ka vire fèmen 26 lanne leve-douboút taha anni adan mande-trape branbrann-kòtok li. Se pa anni pou lèt-gouvelnáj taha ki pa ka mande trape piès lanmen-gouvelnáj politik, se se pou kabeche an progranm jou-nan-jou, se pou depareye eti y pa ka depareye progranm ranmande taha epi progranm sosial atè-lakáy-mátnik.

            II-1. Djoubáp rás-moύn-asou-latè taha ka gare toút progranm politik nan chimen. Atè Mátnik, peyi otila yích-dèhè se mètafè sístenm ninang-founang lan ka gouvelnen ekonomi an lajounen-jòdi epi an lanmen gwo-ponyèt, djoubáp rás-moύn-asou-latè  taha se o-plís an djoubáp betje/nèg-ginen (se pa menm epi an djoubáp rás-moún-asou-latè, kokazian-ewòp epi nèg-kongo afrík) ka malelive toút se leve-douboút sosial la, mete yo djol-koule douvan mèt-jwás franse a, kore yo anfwa, nan tonnfaktáy politik máy-an-máy ki pou ni nan toút kare-zobráy moún-asou-latè.

Lè tonnfaktáy politik taha pa ka fèt, se se pianmpianm, leve-douboút sosial la ka rete pri adan an mande-trape-branbrann-kòtok, "on veut les mêmes prix que la métropole", èk pi tenmbolizè a, ka fè djigilòp pran toút lide an jou-nan-jou sosial eti fondalnatal nan toút gade-pou-regle sosial (régulation sociale) epi lide taha eti katel-dekantje-longsáy sosial ka kouri lawonn epi se progranm sosial la (gouvelnáj politik yo) se anni pou tonnfakte yo, pran seráj yo nan tà-ka-pase.

            II-2. Nan dekou djoubáp rás-moύn-asou-latè taha,  se katel-dekantje-longsáy sosial la ka vire vini toulong epi se menm larel-kòtòf la. Se pa anni pou gouvelman-peyi, se se an gouvelman-peyi atè-lakáy, eti Mátnik pa ni pou ta y ki fè si pa ni piès gade-pou-regle sosial, se pou an djoubáp rás-moύn-asou-latè ki ka bát longsáy-ale, tou ; èk eti gouvelman-peyi franse a ka pouse bwa anba dife, nan soutire se betje a tankon krèy-palantjè ekonomi. Nan toút ekonomi-anni-kapital oliwon-latè, gouvelman-peyi a ka pòte kole, o-pi-zie-fèmen èk o-pi-soutirè, epi se krèy-palantjè ekonomi an.

Se pou nou se konprann sa konsa, nan peyi otila ni an gouvelman-peyi, trase-líy  se katel-dekantje-longsáy sosial la anba lanmen gouvelman an, se krèy palantjè-ekonomi an, se krèy-leve-douboút sosial la epi ancháy káwbe mete-nan-brann peyi a eti yo toút trape menm koút-zie-klere asou se matjoukann-kòtòf peyi a. Atè Mátnik, peyi otila pa ni gouvelman-peyi èk otila an bidím djoubáp rás-moύn-asou-latè ka kouri kawonn, se krèy palantjè-ekonomi èk se krèy leve-douboút sosial la pa ni menm koút-zie-klere asou se matjoukann-kòtòf peyi a, yo pa menm ni menm koút-zie-asou-wách-lavi a.

 

III - Rarate-wách-longsáy-peyi Mátnik la asou sístenm ninang-founang lan.

Nan rarate-wách-longsáy-peyi Mátnik la, se anni 22 Me 1848 ki ka konte èk menm la konsa, wách-dèhè  sosial èk politik la pa ka peze se se pwa an fèy-banbou anlè zo-kabèch an makak, se anni tan-bím jou 22 Me a ki pòte nan tan-nanninannan-longsáy peyi-mátnik la èk chenn eti y te pete, menm si piplís moún-douboút atè-lakáy-mátnik la te já san-chenn depi apre gawoule ninang-founang Lanbouk-Káwbe a nan Òktòb 1822 a. Se pou se konprann tou, si nan 9 Jwen 1815, nan konsít Vièn lan (lanbouk-gouvelman Republik Österreich, lajounen-jòdi) se peyi Ewòp la te sispann tre-machandáj ninang-founang lan ; se pou tonnfaktáj palpa-moún-douboút ninang-founang lan nan an bidím kantináj djoubakè-lizín èk ti sobreka káwbe-bitako, tousa eti ka pe fè moún ki trape an  lèspri-dekantje sáv sa eti, menm si tre-machandáj ninang-founang lan te pe rive ka bát, anba fèy, jik oliwon 1831 (se nan  1831 eti banbòt Ameli te ankaye Djaman epi 245 ninang-founang afrík, ibo pou piplís, abò),  dabò-pou-yonn toúmbiláj sosial taha te ja nan brann depi ancháy tan, èk lòtbòtsáy, palpa-nèg-ginen ki te ka wouvè zie atè Mátnik te piplís pase palpa nèg-ginen ki te  ka debatje tankon ninang-founang-afrík, toút janjol-dekantje ki te ka apiye an kare-zobráy sosial atè-lakáy-mátnik dwe mitan 18^enm sièk la ; owala ni an kare-zobráy sosial, ni an fè-kakol politik, mès-longsáy-peyi èk menm ekonomi ki ka pe leve, menm si se te ke bagáy anni nan se lakou nèg-mawon an.

Men nan toút rarate-wách-longsáy-peyi taha, nan toút gloriye 22 Me taha ("Pi bel dát 22 Me" Djo Dézormo a), nan toút tímbile, báy kalinda, bèlè kalennda taha, moún Mátnik, kabwatè-politik tankon tjeko-lari a, pawol-rapòte moún-mátnik, 22 Me taha pèdi toút ti lèspri ranboulzáy la eti y te ka chaye a, se plís larel-gouvelnáj-desitire Wòstolan an, nan 23 Me 1848 la a 2-hè apre-midi, ki pran lanmen. Lamenm-la se pou se konprann sa kòdjòm, pa ni an peyi-mátnik dèhè jou-gloriye tan-nanninannan-longsáy taha, se plís an wách sosial/douboút-krann-nèg-ginen pase tjèk wakle an konsians sosial, ale wè an konsians tan-nanninannan-longsáy-peyi.

Man te ja dekantje èk plodaye sa eti  nan peyi anba-jouk, peyi san gouvelman atè-lakáy, se plís nan rete-sonhe, nan memwa, se bidím dezás-laliwonn lan otila an kanman-kòtóf sosial ka leve, pase se adan wách-kòtok tan-nanninannan-longsáy la. Se pa anni pou se konprann sa eti dezás-laliwonn lan ka pe depotjole èk vire leve, nan menm balan an, an tilili matjoukann-kòtòf nan peyi a (matjoukann-kòtòf moún-douboút, matjoukann-kòtòf branbrann-kòtok, matjoukann-kòtòf mès-longsáy-peyi èk matjoukann-kòtòf politik plís pase toút larèstan) se pou sa rive jete an zie-klere gláw anlè an konsíans sosial ki pa se pe ka rive pran letjèt nan divini san toút se matjoukann-kòtòf taha.

Se anni nan wabáp se lanne 1970 la (nan lanne 1976 pi wèt-wèt, lè Guy Cabort-Masson epi se konpayel li a te ale kase an konsít gloriye Viktò Chelchè eti se kabwatè-politik PPM, PCM èk FSM te ka fè nan lakou tribinal franse a atè Fòdfrans, nan lanne 1980 an, lè se konpayel sosial CSTM lan, dèhè Marc Pulvar, te bát lari Fòdfrans pou fè gran-magazen fèmen lapòt) otila Mátnik te vini ka gloriye 22 Me èk se anni nan lanne 1982 otila y vini an jou-gloriye tan-nanninannan-longsáy la. Nan peyi anba-jouk, peyi san an gouvelman-peyi-natífnatal, tan-nanninannan-longsáy la se anni an rarate-wách-peyi, plodari sosial la toulong nan dekantáj epi plodari politik la jik pou janbe laliman peyi a, ale èche matjoukann-kòtòk mès-longsáy epi sitjèt-kòtòf kanman-kòtòf sosial nan peyi-lòtbòtsáy,  isiya-la-konsa nan tjèk peyi-afrík san an lang-peyi dèhè y.

Atè Mátnik otila krèy nèg-mawon, depi zelonn nèg-mawon Fransísk Fabile a oliwon lanne 1965 lan jík lakou nèg-mawon Bwa-Leza a oliwon 1841 a 1788, te ka fè siwawa ; epi apre an tilili gawoule ninang-founang ki fèt dwe wabáp 18enm siek la, nan dekou se leve-douboút politik la pou wayalachi-politik-peyi nan toút kontinan Amerik la, rarate-wách-longsáy sistenm ninang-founang lan pa pe ka bát anni nan an liannáj kalibiche epi La-Frans ; anni an blo zie-dou soutirè La-repiblik.

            III-1. Nan rarate-wách-longsáy-peyi Mátnik la, ni an djoubáp rás-moύn-asou-latè ki ka simèwje anlè djoubáp krèy-sosial  la. Se pa nepi pou ale konprann nan ti-lèspri se moún atè-lakáy-mátnik la, toút  betje te ke gwotjáp (menm betje-griyáv la oben lapen-chode a) ; toút nèg-ginen te ke ka trimen djol-flòbòp, san an bakwa an tèt yo anba solèy wonz-hè a ; èk toút moún chive-kouli te ke milát pou sa, menm kouli-teson Trou-tè a, atè Wobè. Toút se larel-kòtòf rás-moύn-asou-latè taha nan liannáj sosial kare zobráy/dekare zobráy/vire kare zobráy.

Pi bililík-longsáy pase toút wách sosial oliwon-latè, pou gouvelman-peyi ki pa ni, se larel-kòtòf sosial la pa ka vire-pímpe menm lè djoubáp sosial se ka toúmbile nan dekou tjèk  larel-gouvelnáj oben larel-tribinal franse ka debatje, ranbonni epi tjèk NAO, toút bagáy konsa pou betje a vini fè koύt nèg-soubawou y douvan moύn.

            III-2. Kare-zobráy sosial dwe mitan 18^enm sièk la leve an tilili larel-kòtòf sosial natífnatal-mátnik eti rarate-wách-longsáy pichon ninang-founang lajounen-jòdi a la ka depotjole. Dabò-pou-yonn, fòk se mete an fè-kakol douvan-douvan nan kare-zobráy sosial taha, men mi anvwala, rarate-wách-longsáy pichon ninang-founang lajounen-jòdi a  fè toút trás  nèg-mawon djigilòp epi plodari lòlòy gangan-afrík epi vire janbe-lanmè-ble-atlantik, vire-rete-nan-afrik li a. Fè-kakol se toulong an rel-pímpe-longsáy leve laliman an peyi (ou pa se pe ka fè-kakol nan an peyi eti ou pa jenhen danme èk se pou sa gangan an pa ka janbe lanmè) epi lonyen èk kabeche an divini longsáy-ale.

Rarate-wách-longsáy-peyi Mátnik  la pa se pe ka bát san mete fè-kakol nèg-mawon an douvan-douvan pou pòte eti y ka pòte, memwa èk ladje ba yích-dèhè, fè-kakol Kalinago a. Fè-kakol se toulong fè an sa-sáv kouri lawonn nan an laliman fann, èk nan kouri-lawonn taha se pou trase laliman an peyi. Se larel-kòtòf sosial Mátnik taha pou ka báy anni nan lang-peyi natífnatal-mátnik la èk pa se pe ka rive janbe laliman-peyi Mátnik.

IV - Larel-trase-divini LG-PO-L pou matjoukann-kòtòf politik.

Nan an peyi san, se se an gouvelman-peyi atè-lakáy, nan peyi anba-joúk, tòt-ranmande a pa se pe menm epi nan peyi otila ni an gouvelman-peyi. Se pou sa konprann sa kòdjòm, Konsít-kabwatáj Lawonn Gouvelman-peyi Oliwon-latè  ka mande pou se gouvelman-peyi a se pran pawol yonn-epi-lòt pou gade wè ranmande. Owala ni an pran-pawol, se pou, yonn mete an jou-nan-jou nan brann ; èk de, se pou an tilili sitjèt-depenn-mizire leve nan liannáj la limenm ; konprann sa konsa, an pran-pawol ranmande nan mitan gouvelman-peyi Anglitè  epi Repiblik Báwbad la pa se pe nan menm rel politik epi an pran-pawol nan mitan menm gouvelman-peyi Anglitè taha epi Commonwealth Sentlisi a oben Commonwealth Jamayik la. Lòtbòtsáy si Gwadloúp èk Mátnik  se pe rete pri adan vie badjoláj rans yo a "menm biten, menm bagáy", Gwiyann otila ni sís lakou palpa-moún-nanninannan, ki te ja la avan franse debatje, pa se pe adan menm toúmbele pran-pawol epi La-Frans epi Mátnik oben Gwadloúp.

Pi nan fondòk dekantje politik taha, si nan piplís se peyi Karayíb-Amerik la se pou pòte kole  nan progranm sosial èk chaye sa-sáv tèknoloji vini pou se ranbonni wách-lavi-toulejou moún se peyi taha ; atè Gwadloúp, Gwiyann èk Mátnik, se plís pou ladje matjoukann-kòtòf politik èk larel-gouvelnáj-tribinal nan lanmen se peyi taha pou yo se rive tjenbe matjoukann-kòtòf se peyi a nan de lanmen yo, pi douvan pou yich-dèhè, nan gare yo se gare nan wakle-boulín teknoloji ki ka báy oliwon-latè.

Se Ghana, an peyi Afrík-anba-solèy, ki kabeche larel-trase-divini taha èk se pou tann èk konprann peyi Afrík anba-solèy tankon peyi ki pèdi ancháy adan palpa-moún-douboút nan tjè-senyen ninang-founang lan ke ni pou pran an pawol-ranmande epi se peyi-ewòp la ki te  mete siístenm lan nan brann. Lamenm-la, an peyi-afrík (anni peyi Afrik-anba-solèy èk sístenm ninang-founang  aráb pa se pe zafè moún atè-lakáy-mátnik) pa pe ka mande menm rel-kantináj ni menm progranm tòt-ranmande epi an peyi Karayíb-Amerik, la-pou-la, se pou pa se rive nan an pran-pawol epi se menm pawol-rapòte-rans lan asou sístenm ninang-foinang lan.

Nan tilili sitjèt-depenn-mizire a, rel-kantináj palpa-moún-douboút  lajounen-jòdi a  prèmie douvan, an gouvelman-peyi ki ka konte 12,10 milion moún (Ayiti owonzonnáj nan 2026) pa se pe nan menm rel-peze doúm-apiye epi an gouvelman-peyi 2,835 milion moún (Jamaica 2026 estimate) oben an gouvelman-peyi 281.998 moún (Barbados 2023 estimate), toút moún se moún. Dwe isiya la konsa, toút palpa-moún-douboút  nan se peyi Karayíb-Amerik la se pa toulong moún eti gangan yo te ninang-founang èk delè menm se moún-afrik (kongo - kikongo) ki rive nan 1856 a 58, lè sístenm ninang-founang lan te ja djigilòp  nèt.

Nan dezienm sitjèt-depenn-mizire a, se pou depenn èk dekantje kantináj larel-tribinal atè-lakáy ki pe ja ka báy nan an peyi otila ni an gouvelman-peyi, se se an gouvelman-peyi atè-lakáy ; èk menm nan krèy peyi taha, ni an konpanyi peyi-karayíb ki ja repiblik (Ayiti. Báwbád, Dominikana, Gayana, Gwatemala, Hondurás, Kolonmbía, Kòstarika, Kouba, Meksik, Nikaragwa, Panama, Salvadò,  Sirinanm, Trinidád-èk-Tobago) epi ancháy peyi Commonwealth ki ni an gouvelman atè-lakáy men ki ladje an ti konpanyi lanmen-gouvelnáj-peyi ba Anglitè (kontel Antigwa-èk-Babuda, Belize, Dòmnik, Grènada-Kawyakou-Ti-Matinik, Jamayik, Senkíts-èk-Nevís, Sentlisi, Senvensan-èk-Grinadín) oben Borinquén ki ladje yo nan lanmen Etazini, Monserát ki te ja ni an gouvelman-peyi atè-lakáy men ki vire anba joúk angle a (pou vini yonn adan 14 British Overseas Territories, eyi yonn depareye, kare-bare epi lòt epi Anglitè, tou) apre deblozonn Soufriyè a nan 25 Jwen 1997. Se pou se konprann sa eti nan an peyi pou anlòt, menm nan mitan 14 BOTs la,  se larel-gouvelnáj-tribinal pas se pe menm, èk larel-trase-divini LG-PO-L pa se pe ka peze menm pwa oben sonnen menm tanbi-rezonnen an.

            IV-1. Matjoukann-kòtòf politik la toulong nan kare/dekare/vire kare zobráy. Nan se peyi-anba-joúk taha, peyi san gouvelman-peyi otila mès-longsáy politik la flòkò pou an ti krèy moún-yonn-tou-yonn, an ti krèy badjolè lang franse, se ka vini fè an koút politik konsa, se matjoukann-kòtòf politik ka dekati, jik djigilòp, nan an bát-zie ; yo ka pe kouri lawonn, towtow, anni nan dekou joút-politik atè-lakáy. Lajounen-jòdi, nan dekou wakle-boulín teknoloji a ki ka báy oliwon-latè, joút-politik atè-lakáy  taha  ja ka rale an tilili djing-kòtok politik lòtbòtsáy mennen vini.

Se pou  konte-dekantje matjoukann-kòtòf-peyi (matjoukann-kòtòf laliwonn fondòk-peyi, matjoukann-kòtòf laliwonn vire-fakte, matjoukann-kòtòf palpa-moún-douboút, matjoukann-kòtòf mès-longsáy-peyi, tousa) ki pa ka jenhen fèt pou ale pi douvan pase badjoláj an moún-yonn-tou-yonn asou se branbrann-kòtok la. Konte-dekantje matjoukann-kòtòf peyi a pa se pe anni pou depenn, se dabὸ-pou-yonn dekantje liannáj ki se pe leve nan mitan yo toút yonn-a-lòt nan gade pou vire fè plís matjoukann-kòtòf.
            IV-2. Matjoukann-kòtòf politik la pou ka gouvelnen toút larèstan matjoukann-kòtòf nan peyi a. Se sa ki ka pe fè choús-simèwjáy matjoukann-kòtòf politik la, ba y plís fondokte pase larestan ; se dabò-pou-yonn anni matjoukann-kòtòf politik la ki ka pe fè an peyi-asou-latè ka pe pran letjèt nan divini. Lamenm-dèhè, matjoukann-kòtòf politik la eti ka toulong ale fouye nan tan-nanninannan-longsáy la, ka nate an liann nan mitan gangan epi yích-dèhè, kare zobráy rarate-wách-longsáy-peyi a, wách sine qua non pou tjenbe nan tan-ka-pase.
Lamenm-la, se flòkò eti se matjoukann-kòtòf politik la flòkò atè Mátnik, anni an progranm politik OJAM (Organisation de la Jeunesse Anticolonialiste de Martinique) se lanne swasant lan epi an progranm pi lòlóy (Topáy-politik nan konsít Mòn-woúj la, 16-17-18 Dawou 1971, "jere zafè nou ki ta nou"), ki fè si peyi a lá ka gobe branbrann-kòtok ka debatje èk ka anni brile, obre de ti lahan pou debát nan lavi a, toút matjoukann-kòtòf peyi a nan an gade wè rive nan menm rel sosial epi La-Frans.

V - Mande tòt-ranmande ni pou depareye Mátnik epi  La-Frans, blo.
Nan lèt Sèy Lètchimi an ni de lèspri ranmande èk anni sa ja ka déraye lide depareye Mátnik (peyi-karayíb ki rete a 194 lanne anba jouk sístenm ninang-founang lan) epi La-Frans (gouvelman-repiblik oben gouvelman-kasik,  peyi-ewòp ki te mete sístenm ninang-founang taha nan brann atè Mátnik) ;  yonn,  se lide taha eti se an ti palpa lanmen-asou-tjè La-Frans ni pou fè  ba se peyi a eti y te mete anba jouk li a (èk toút moún ki pa fouti depareye Mátnik, peyi-karayíb  epi se peyi-afrik la adan menm ti-lèspri taha), epi lòt la, pi anba-fèy èk pi patatè, eti gouvelman-repiblik franse pa te ke menm epi gouvelman-kasík franse a nan politik mete peyi-lòtbòtsáy anba jouk li.
Se ti-lèspri lòlòy taha eti gouvelman-repiblik franse a te ke pi lanmen-asou-tjè epi nèg-ginen an pase gouvelman-kasik la, ki te fè Eme Sezè (1913-2008) ale ladje pawol lòlòy taha eti an kadje-larel-tribinal konsa pa se bagáy yo pe ranmande douvan tribinal, èk pou te vini lavwa-egal PPM èk apre pou menm Sèy Lètchimi limenm, te ka palantje y. Se menm ti-lèspri taha ki ka fè an plodayè-politik Gwadloúp ale mande pou gouvelman franse se abwogát larel-kòtòf-tribinal nwè a pase yo se djigilòp li. Adan prèmie a pa ni ranmande, adan dezienm lan, owala ni djigilòp, ni ranmande.
Gouvelman-kasik Anglitè a, gouvelman-kasik Neterland lan ja koumanse ranmande, se se pianmpianm, gouvelman-repiblik franse a pa jenhen fè an wòl epi sa, ès se pou konprann sístenm ninang-founang angle a te pi nan pran ninang-founang afrik la pou moún-asou-latè eti yo te ye a, menm si yo te ke nan rel moún-asou-latè anba, krèy sosial anba-joúk. Nan sístenm franse a, ninang-founang afrik la pa se pe an moún-asou-latè, se te an sitjèt-kòtòf nan laliwonn-djoubak la, menm si dwe mitan 18enm siek la, koút-zie-asou-lavi (weltanschaung alman an) taha te vini toúmbile máy-an-máy epi antipiláj palpa-moún-douboút nèg-mawon an (gouvelnè franse te konte oliwon 700 a 800 nèg-mawon nan lanne 1756 la) epi antipiláj palpa-moún-douboút san-chenn lan asou se káwbe-bitako a (djoubakè janbe-laliman-bitako, djoubakè-nan-lanbouk, ninang-founang san-chenn nan savann, toút se moún taha)  epi toúmbiláj sístenm ki te pe ka leve nan sístenm ninang-founang angle oben panyol, oben netèrlande, oben pòtidje èk vini kouri lawonn nan sístenm franse a.
Nan se sístenm angle, neterlande èk menm panyol èk pòtidje a, ninang-founang afrik la te ka leve adan an lakou moùn-asou-latè yonn-tou-yonn (kontel Yorouba a ki te ka kriye Ọlọrun - yo ka kriye y Olódùmarè tou - ki te kabeche èk mete laliwonn siel la men pa te mete lavi asou latè anfwa,  pa se pe nan menm mès-longsáy sosial, nan menm mès-kriye-dja epi Igbo a ki te ja ka kriye an Chukwu ki trape toút djòkte èk mete lavi asou latè eti moún pa se pe trase pòtre y ; nan menm rel sa-sáv teknoloji epi kontel se lakou-moún Akan an ki te ka wè Dja dèhè a toút bagáy menm an bagáy lòlòy tankon an fèy-yanm-jòn sèk ki tòwblíp, tousa bagáy) èk anni ti lide lakou-moún taha rive palantje an lèspri dekatonn politik ki pou ka depareye epi dekatonn sosial la, nan pran letjèt, djouboúm, nan divini.
Atè Mátnik, peyi otila moún ka báy kalínda, bèlè danmie kalennda asou (tanbou) djouba yorouba a, lide lakou-moún an vini ka kouri lawonn peyi a, anni nan kannaval apre se lanne 1856-58 la (Kongo èk Kikongo rive atè Mátnik, èk Gwadloúp, dwe lanne 1854 pou 1865, se oliwon 20.000 moún) men se anni anba kreyon-matje Edwa Glisan an eti y vini tonnfakte nan peyi, nan wabáp se lanne 1950 lan. Se pou se konprann sa eti si ni an lide peyi-mátnik ki ka kouri lawonn depi 1956-59 èk ki te fetaye nan se lanne 1965-1980 an, se pou y te gare chimen, vire towblíp nan lakou-moún (anni nan an lakou nèg-ginen pou se pran seráj lakou betje a) dwe lanne 1981-82 a , nan konprann tankon nan Mâws 1946, gouvelman franse a ke sa pran ba nèg-ginen Mátnik la douvan betje y la.

            V-1. Gouvelman-repiblik. Nan plodari Sèy Lètchimi an, gouvelman-repiblik franse a te ke nan bát toulong pou desitire sístenm ninang-founang lan men nan peye tèt chak ninang-founang lan nan 1849 (126 milion fran-lò pou 250.000 ninang-founang eti betje èk milát te ke pèdi) se te plís pou apiye an yonn-a-lòt nan mitan gouvelman-peyi epi krèy kabwatè gouvelnáj-ekonomi.

Nan toút se peyi Ewòp larel faktoráj ninang-founang lan, gouvelman-kasik oben gouvelman-repiblik, yo te peye se kabwatè gouvelnáj-ekonomi ninang-founang lan. Slave Compensation Act 1837 eti Káwbe-gouvelnáj larel-gouvelman Anglitè te siyen nan 23 Desanm 1837 te ba se kabwatè ekonomi anglitè a oliwon 20 milion lív-sterling, se oliwon 16,5 mil-milion lajounen-jòdi. Nan lanne apre desitiráy sístenm ninang-founang,  nan Sirinanm èk se peyi-karayíb anba jouk nerlande, se mètafè ekonomi sik la trape 12 milion gwildèz oliwon 150 milion ewo lajounen-jòdi. Toút bagáy la se, owala an gouvelman-peyi, repiblik oben kasik, se peye se kabwatè káwbe-bitako a pou desitiráy sístenm ninang-founang lan, se pou y ba yích-dèhè ninang-founang lan toút djòkte pou mande pa ta gangan ninang-founang yo. Pa di yo di w, an gouvelman-repiblik pi nan respe-moún-asou-latè pase an gouvelman-kasik, an gouvelman wangan-afrík, men se pa pou ale konprann an gouvelman-peyi ewòp, lagòch-wòz-filibo tankon dwèt-boutou, te ke vini lanmen-asou-tjè ba tjek peyi ki anba jouk li depi nanninannan, ba tjèk lakou nèg-ginen.

            V-2. "Vie-mès-pirik konpayel" la nan lèt kabwatè-gouvelnáj politik Mátnik la. Se tít "folklore militant" taha nan plodari Sèy Lètchimi an. Owala eti an moún depenn an vie-mès-pirik ("folklore"  nan pale franse Lètchimi an) se pou y apiye asou an bagáy ki pa se pe kòdjòm, ni menm kalibiche, epi lavi-gliminen anni tèknoloji krache-dife lajounen-jòdi a otila se toulong moún-yonn-tou-yonn ki pou ka pòte kole adan an liannáj eti larel-tribinal ka kabwate.

Lòtbòtsáy, vie-mès-pirik konpayel sosial èk politik taha pa te ke kòdjòm epi gouvelnáj politik la, bagáy ki ka mande ladje rel welele a ki ni adan toút vie-mès-pirik. Tít-langayele "vie-mès-pirik konpayel-sosial" Sèy Lètchimi an ka mare venn-sís lanne leve-douboút se konpayel MIR (Mouvement Internationale pour les Réparations) lan adan an tan-nanninannan otila gouvelnáj politik la te lòlòy èk te ka fèmen moún anni adan mande-trape branbrann-kòtok.

           Tan-nanninannan-longsáy la se pa anni an memwa, an rete-sonhe, ni menm an gade-wè kore flandjáy rarate lavi-lafanmi, "nèg se titiri san fanmi" ; se plís an rarate-wách-longsáy-peyi eti ka fè memwa taha trase an divini-peyi. Fouyaya chikannè ou tann, pa nepi ni an peyi-mátnik (epi toút sansle-pa-bizwen-wè ki pou ni nan lide peyi a) tankon an trase-divini eti Konvwa Pou Ranmande taha se ka palantje ; anni an gloriye-gangan-afrík eti yo menm se gangan-afrík taha pa menm ni se se an rarate-wách-longsáy-peyi, ale wè an peyi dèhè yo.

An kontinan se toulong an tilili peyi eti liannáj pòte-kole oben mare-anba-jouk nan mitan yonn epi lòt, ka pe leve se peyi taha nan fè-kontinan yo. Peyi a se dabò-pou-yonn an rarate-wách-longsáy-peyi ki ka toúmbile toulong-ale nan fè-kontinan taha. Nan dekou wakle-boulín sosial la èk toút tèknoloji krache-dife eti y ka chaye a, tan-nanninannan-longsáy an peyi pe ka ale fè choús nan anlòt peyi toupre, men owala eti y se janbe laliman kontinan an, delè menm an kare-peyi nan kontinan an, se pou y se vini an vie-mès-pirik eti ka gare palpa-moún-peyi a asou chimen y pou trase an divini-peyi.

Tousa pou se rive tann èk konprann, tann se yonn, tann èk konprann se de, mande-trape tòt-ranmande nan Karayíb-Amerik la pa se pe nan menm rel branbrann-kòtok èk matjoukann-kòtòf politik, matjoukann-kòtòf larel-tribinal-kalibiche, tousa, epi peyi Afrik-anba-solèy ; èk menm nan Karayíb-Amerik nou an, peyi anba-joúk  franse ki pa ni gouvelman-peyi pou ta yo epi peyi anba-joúk angle ki ni gouvelman-peyi, se se gouvelman-atè-lakáy nan Commonwealth angle a.

Lamenm-la, pou larel-trase-divini Lawonn Gouvelman-Peyi Oliwon-Latè ki ka bát anni nan liannáj douboút-djòk peyi-douvan-peyi, se peyi san gouvelman-peyi a (kontel Mátnik, Gwadloúp èk Gwiyann) pa pe sa rive nan trase prèmie boút-chimen an eti se pou trape matjoukann-kòtòf politik èk matjoukann-kòtòf larel-tribinal-kalibiche, si an káwbe-gouvelnáj karayíb èk Amerik-anni-solèy pa lonhe pal ba yo oben an peyi kontinan-Amerik la pa lonje an lanmen-gouvelnáj kanmouzaza-nan-mitan-peyi.

Nan dekou wakle-boulín teknoloji a otila tan-ka-pase ka bát, toulong-ale, pi fáp-fáp nan se toúmbele lavi-toulehou a, rarate-wách-longsáy-peyi a li-menm ka pe gare chimen nan peyi otila pa ni an gouvelman-peyi pou se trase an divini-peyi náwfláw. Larel-trase-divini Lawonn Gouvelman-peyi Oliwon-Latè a  ka pe fè rarate-wách-longsáy-peyi a trape plís fondòk èk vire mete se peyi taha anlè chimen trase-divini-peyi.

Simao moún Wanakera....