Nan dekou Jounen Lang èk Mès Kreyol oliwon-latè

Lang matje a

Man toulong depareye lang-matje èk lang-pale nan depenn èk dekantje man lá ká depenn èk dekantje lang-peyi Mátnik la depi oliwon karant lanne man ká pòte nouvel, èk kouri nouvel tou, nan lang-matje peyi-mátnik la. Owala nou sé depareye, sé pou sé depenn an liannáj toulong-ale, lang'pale a ká kouri lawonn douvan lang-matje a, an liannáj o-piplís-jik-tizing piòpiò dri, kalibiche èk fondasè silon tan ki pase, silon laliwonn, silon lèspri moún ka pale. Depareyáj taha nan limenm já ká fè di an moún sa eti lang-matje a fondalnatal pou moún sé pran letjèt nan divini peyi yo, nan divini yo menm tankon moún-asou-latè èk pi nòlfòk nan liannáj yo sé leve epi moún peyi-lòtbòtsáy, peyi-konpayel tankon peyi-rayi-mès-lòtbòtsáy, peyi-lantouráj  tankon peyi an-tjou-man-deviran, se dèhè peyi ki ni peyi eti moún ká pé fondase peyi-asou-latè nan pran-pawol toulejou yo, nan mare, demare, vire mare líannáj epi moún-lòtbòtsáy. Depareyáj taha fondòk tou, nan rarate tan-nanninannan-longsáy peyi, lide-dekantje taha eti lang-matje a ká pòte pi longsáy pou sé rive konprann toúmbiláj aleliwon-chouval-bwa ki ká kouri nan lang lan limenm, nan tan-ká-pase èk nan menm balan eti y ká kare zobráy, dekare zobráy, vire kare zobráy, an laliwonn-peyi.

Lang-matje a, li tou-yonn ká pòte nouvel asou tilili toúmbiláj ki sé báy nan lang lan nan tan-ká-pase, sé pa anni pou depenn an karetel, an trase-chimen sé toúmbiláj taha, sé pou kabeche rel toúmbiláj dèhè èk delè vire kare oben dekare zobráy sé toúmbiláj kòtok douvan an. Anni katjile w, toúmbiláj  nan matje-kreyol la (depi se matje Misie Jilbè Grasian an oben Man Marie-Thérèse Lung-Fu a  jik matje GEREC-F 3 a, ale wè GEREC-F 4 la ki pa té rive kouri lawonn) pa ka anni depenn an ladje matje-lang asou fondás choús-nanninannan se tít-langayele a pou rive nan matje rel-sonnen tít-langayele, sé sé píanmpíanm oben vláp,  men já ká wouvè chimen pou an matje bililik-kòtòf ("complexe", nan matje-franse mapipi-èskwaya Jean Bernabé 1942-2017) tan-ka-pase a, jik rive nan an matje vire-pímpe-longsáy ("réflexif", nan matje-franse se konpayel plodari-dekantje-langayele sístenm lan) eti ka pran laliwonn lan epi tan-ka-pase a, toulong-ale. Nan matje vire-pímpe-longsáy taha, pou tilili fondok-nanninannan se tít-langayele a èk nan menm balan an pou tonnfaktáj ki sé leve nan tan-ka-pase asou se tít-langayele èk pawol-pale taha, líannáj gliminen ki vini fèt, tousa, sé pou toulong rive depenn rel-pímpe-aleliwon ("dynamique" nan matje-franse  kare-dekantje-langayele dekantje-langayele sístenm lan) se tonnfaktáj-lang lan nan tan-ka-pase epi gade pou douvan asou denatífnatalizáy nan divini èk tilili wakle-boulín tèknoloji eti ká pé debatje blo anlè moún, tilili wách-gliminen tèknoloji, tou. Matje vire-pímpe-longsáy taha, sé toulong pou depenn èk dekantje an bidím tilili liannáj lang-pale nan laliwonn amerik-karayíb eti Mátnik adan y lan tankon peyi-asou-latè.

Pou dekantjè-lang eti mwen menm pa nepi  yé, men man ká matje lang taha toulehou depi ven lanne, Natífnatal Wanakera Karayíb té stanmpe prèmie páj dijital li nan Novanm 2006 (epi douvan Wanakera Karayíb té já ní Madjoúmbe, té já ní Nou-menm-lan,  té já ní Kimafouti-esa, té já ni Vèy-o-gren, té já ní CARIB FM,  AGEM, tousa) sé pou mwen sé, dabò-pou-yonn kabeche èk leve an dekináy asou se sístenm-matje a depi prèmie matje-lang nan kreyol-mátnik nan lanne 1811 èk dezienm dekou pou pòte konparezonnri plodaye pou de-o-twa toúmbiláj larel-matje eti sé pou mete nan brann towtow ; kontel nou pa sé pé lá ká matje "san" (pa ní adan an bagáy) epi 100 chíf la, epi glòk-senyen woúj la menm manniè ; nou pa sé pé lá ká matje "se" tít-langayele rel-kantináj trase-depenn lan epi "sé" tít-langayele larel-depenn-kanman an moún, an bèt, an bagáy,  epi tou "sé" tít-langayelemete-nan-brann lan,  nan menm matje a ; "ja" nan ja-dlo a epi cháspann li a epi "já" mete nan brann ki fini nan dekou an moún ká pale "sé pa de ja lahan se tirád  kontè a já depenn  douvan zie-klere se tjanmáy  Mátnik la" ; "lé" tít-langayele mete-nan-brann lan epi "le" tít-langayele rel-kantináj trase-depenn lan, "káwbe-gouvelnáj lajounen-jòdi pa lé mete larel-kabwatáj  nan brann asou le  bidím katel-dekantje-longsáy  atè-lakáy-mátnik", ni an tilili konsa pou fè, sé pa anni pou depareye yonn epi lòt, men pou sé rive konprann lang lan se an sístenm èk pou sístenm eti y yé a, sé pou y mete ancháy kare-zobráy li nan liannáj, mete an konpanyi adan yo asou kote, fè dòt djigilòp ; epi báy-nan-liannáj taha ká pé leve dòt kare-zobráy krache-dife ki pé rive kouri lawonn nan toút peyi a oben nan an laliman fann peyi a, kontel sé anni pa asou Tatann èk Latrinte otila moún ká kriye "kalikabou" an pweson eti larèstan Mátnik ká kriye "mòwpion".

Lamenm-la, sé pou sé katjile sa eti lang-matje a ká pé fè se tít-langayele èk pawol-pale kote-douboút taha kouri lawonn nan dòt kote-douboút nan peyi a, bá yo an trase-divini-peyi. Pi nan fondòk depenn-dekantje a, si lang-matje taha ká pé toulong bá peyi a plís laliwonn, trase an chimen fè-yonn ba peyi taha, sé lang-pale a ki ká fè lang lan kouri lawonn ale, anchoúste se tít-langayele a, se ti-pawol li a, se pawol-pale y la, se pawol-rapòte y la, tousa nan toút mòn èk koule, nan toút ti wèt peyi a.

Owala nou sé pran y adan an kare-dekantje-langayele sístenm ("paradigme systémique" nan pale-franse se azoupím plodari-dekantje-sosial Mátnik la) sé pou sá mete tan-ká-pase a èk laliwonn lan prèmie-douvan men ès soúch-kòtòf an lang sé pa pou debòde laliwonn li èk chape anlè tan-ká-pase nan peyi a, konsa moún sé vini ka matje y ? Si an sístenm sé pou dabò-pou-yonn pou mete an tilili kare-zobráy nan liannáj nan an laliwonn/tan-ká-pase, kisa an lang-matje sé pé ká pòte plís pase an lang anni-pou-pale ? Ki fondás-matje-lang sé pé ká tjenbe nan tan-ká-pase, nan dekou an lang anba-jouk ? Matje-sonnen-lang lan, matje GEREC-F la,  já ká toulong depenn èk kabeche an tilili choús-nanninannan ba lang-peyi-mátnik la, ki rel-pímpe-aleliwon toúmbile an matje-sonnen-lang sé pé ní pase an matje-fondòk-nanninannan  ?  Si matje-sonnen-lang GEREC-F la (GEREC 4 la plís pase GEREC 3 a) té ká fè lide an tilili choús-nanninannan  kouri lawonn, sé pou konprann, lamenm, matje-sonnen-lang taha té já ká tjoke lide bililik-kòtòf la èk sé pou sé mande sáv ki toúmbiláj nan sístenm matje-lang an bililik-kòtòf sé ká mande, èk pi nòlfòk, pou sístenm eti toút lang-matje pou yé a, ki toúmbele se toúmbilaj nan matje lang lan pou ká pran ? Matje an lang, menm matje-lang asou fondás choús-nanninannan an, ká toulong mete lang taha nan brann tankon lang-peyi, dabò-pou-yonn, èk pi douvan tankon sístenm, nan dekou wakle-boulín sosial la èk toút blo tèknoloji eti y ka chaye, nan dekou Lèspri-dekantje. Dijital (AI, Artificial Intelligence nan pale-angle Her Excellency Sylvanie Burton, first Kalinago, and also first woman, to be elected President of Dominica) ká pé toúmpakte toút laliwonn/tan-ká-pase, oliwon-latè,  ès an matje-lang, plís pase bililik-kòtòf men vire-kabeche-longsáy, pa ka fè chimen y, sé sé pou  anchoúste se fè-kakol la ki ké sá leve douvan wakle-boulín sosial la epi L-d.D la ?

An sístenm sé toulong an tilili kare-zobráy nan líannáj toulong o-piplís-jik-tizing djòk, delè  nan kole yonn-bò-lòt, delè ́nan dekole yonn-epi-lòt, delè nan vire kole, asou an laliwonn eti se bòdáj-laliman an kare wèl nan an tan-ká-pase eti moún, andidan tankon andewò, sá konte èk depenn o kare, kòdjòm. An sístenm toulong anba toúmpak dòt sístenm andewò ki ká pé ladje de-o-twa zoko-fondás adan y, mete an krèy toúmbiláj blo nan brann ; pa di yo di w, an sístenm toulong nan leve-o-ka, plís pase sa, nan boulín-pímpe asou pwa kò y, sé anni nan pipirít sé lanne swasann-dís ventíenm sièk la eti bèlè-pitje té vini leve atè Mátnik èk nan mitan se menm lanne swasann-dís taha té vini leve bèlè-sote atè Dòmnik, se pou sé tann èk konprann, dwe isiya-la-konsa, se lang lan èk mès-longsáy-peyi a adan an líannáj karayíb-amerik yonn-tou-yonn nan sé peyi taha.

Sé anni nan wabáp lavi-asou-latè y otila mapipi-èskwaya dekantjè-lang Jean Bernabé a té báy nan  kare-dekantje-langayele taha otila lang kreyol la sé pé té ká, tankon nan toút sístenm-lang, ale wè toút lang-sístenm oliwon-latè, mete douboút tít-langayele èk pawol-pale eti y ní pou ta y.  Nan lanne-douvan, nan se lanne GEREC, GEREC-F yonn, de, twa a, mapipi-èskwaya dekantjè-lang Mátnik  la té já adan kare-dekantje-langayele sístenm lan tankon Ferdinand de Saussure te ka kabeche y, sa eti té ká fè y rete pri adan djoubáp lang-pale a, pale-kreyol/pale-franse, epi toút djoubáp dèhè, ankreyolizáy/dezankreyolizáy sa sé ka chaye. Isiya-la-konsa, an lang piòpiò, an lang anba-jouk, an lang-toúmpakte, an lang ki rete pri nan djoubáp-lang nanninannan an, an lang anni-pou-pale, tousa, lang taha, nan se pawol-mizik la, nan se rarate tire-kont lan, nan se tirád baradè a,  nan se boút-djòl masibol tòktòk la, nan matje patatè se prèmie raratè-nouvel la, ká mete ancháy tít-langayele èk pawol-pale douboút, fè yo kouri lawonn, toúmbile rel-konprann an konpanyi adan yo, tonnfakte epi trase ba yích-dèhè eti, yo menm, ká pé tann sé yonn, tann èk konprann sé toulong de, silon rel anchoústáj yo nan lang èk mès-longsáy-peyi a.

Sé  pou mwen menm ki pa nepi dekantjè-lang, sé leve lide taha eti menm si lang-peyi Mátnik la pa sé pé menm epi lang-peyi Gwadloúp la, ki limenm pa sé pé lang gouvelman-peyi Ayiti, ale wè lang-peyi Gwiyann lan epi se sís lakou-moún-peyi nanninannan y lan (Arawak, Kalina, Pahikwene, Teko, Wayana, Wayanmpi eti nou ní pou konte se lakou-moún-peyi bushinenge a epi yo), toút se lang-peyi taha nan an líannáj  pímpe-longsáy-ale eti ká mete yo nan brann tankon lang sístenm-lang (yonn ká pé fè an konpanyi zoko-zobráy kouri lawonn ́adan lòt, sé sé pianmpianm) èk pi nòlfòk, lide taha menm lè se lang-peyi taha pa ní djòkte pou kare zobráy kòtòf pou anba-jouk yo sé anba-jouk (atè Gwadloúp, Gwiyann èk Mátnik pou gouvelman-peyi yo pa ní pou fè yo pran letjèt nan divini), lang-peyi Ayiti a, se lang lakou-moún-nanninannan an (plís atè Gwiyann), se tít-karayíb angle a èk tít-karayíb panyol la, tousa ká pe kantinen yo, ba yo toulong plís zouti pou fè kakol douvan lang-pale-franse a eti pa ka ladje sé sé an máy ba se lang anba jouk li a.

I - Nan dekantje-sístenm, ni de janjol-dekantje fondalnatal, yonn sé tan-ka-pase a eti toulong pi bililik-kòtòf pase toúmbele pase tan taha ká pase, epi laliwonn ki ká pé janbe laliman douvan y oben bát dèhè plotonnen nan tan-ká-pase a.

Dabò-pou-yonn, sé pou sé tann èk konprann dekantje-sístenm lan sé toulong an tilili janjol-dekantje eti an konpanyi adan yo ka pe djigilòp èk vire parèt nan tan-ká-pase epi dòt ka pe fè tilili, aleliwon chouval-bwa. Nan dekantje lang lan tankon an sístenm sé pou se dekantjè-lang lan té apiye anlè sa eti chak sitjèt-kòtòf la (chak zoko-zobráy, tít-langayele, pawol-pale, tít-sonnen-lang, tousa) ka pé bloublou anlòt, yonn-a-lòt, nan an liannáj toulong kalibiche, dekalibiche, vire-kalibiche, an kalibích rel-pímpe. Ferdinand de Saussure té ká plodaye sa eti "lang lan sé an sístenm djing-trase eti yonn ka tjenbe lòt ; chak zoko-zobráy ká pran an rel-douboút nan an liannáj pòte-kole oben topèkte epi lezòt la".

Depenn-o-kare taha titak koút nan báy-chenn li menm si y sé ká apiye san frape asou  pòte-yonn-ba-lòt se zoko-zobráy la (bòdáj-trase se tít-langayele a, kantináj tít-langayele, lavwa-sonnen-lang, rel-sonnen, tít-sonnen-lang, zobráy se pawol-pale a,  tousa) toulong nan an liannáj eti rel-kalibích la ká kore toút leve-o-kare kòtòf. An sístenm sé toulong an rel-pímpe-aleliwon kòtòf eti ká leve an tilili larel-kòtòf longsáy-ale pou tjenbe douboút nan tan-ká-pase èk an laliwonn pou anlòt, sé pou se larel-kòtòf taha vini pi djòk oben pi flòkò, jik djigilòp.

Nan an peyi-anba-jouk, peyi otila pa ni an gouvelman-peyi natífnatal (pa menm an gouvelman atè-lakáy, Amapa, Chihuahua, California, Lwiziann, Miranda. Tousa) pou sé bá lang-pale a tankon an larel-douboút-tribinal, sé anni lang-pale a (nan an peyi, toút moún ka pale an lang men toút moún pa ká matje y) ki ká pé apiye líannáj sosial la, anfiankannen koráj-djenm lan, mete moún adan an yonn-a-lòt jou-ale, jou-vire. Nan menm peyi-anba-jouk taha, vini ká matje lang lavi toulejou a, sé pou apiye larel-kòtòf kwaka ki ká kouri lawonn adan, fè pou yo sé fè tilili. Sé nan sa eti matje lang lan matje an lang ka fè y pòtre antre  nan lawonn se sístenm lan.

Se twa prèmie trase-djíng matje-lang GEREC la (an sonen-lang, anni an larel-matje) té adan kare-dekantje-langayele sístenm F. de Saussure  taha, sé pa té anni pou de, twa sonnen-lang ki ká matje menm manniè a èk pa sé pé adan menm rel-konprann lan,  sé pou se matje-lang taha pa ká fè nou wè piès toúmbiláj-kòtòf nan anchoústáj/dezanchoústáj an tít-langayele nan lang  lan. Lòtbòtsáy, kare-kabeche-plodaye sístenm  De Saussure la pa ká kite an ti woúspel plodaye-langayele ba se tít-langayele kòtòf la eti lang lan limenm ka pé mete nan brann, fè yo kouri lawonn, sé sé tanbi-rezonnen-lang, sé sé anchoúste tít-langayele lang peyi-lòtbòtsáy ki ká pé debatje blo nan pawol desèvle moún douboút nan peyi a.

Nan lèspri se twa prèmie sístenm-matje GEREC-F la, eti té kanmenm anba bloublou sístenm-matje fondás choús-nanninannan an, se tít-langayele a ki té leve adan se lang alsa-ewòp la (se lang-pale afrik-anba-solèy la, lang pale-kalinago, lang pale-tayno, lang-pale tupi-gwarani, tousa) pa té pé tjenbe nan tan-ká-pase andewò tít-langayele depenn-o-kare sitjèt-kòtòf laliwonn kontel pweson nan láwviè, piebwa nan laliman-bwa men san gwo kantináj tousa, se lang-pale afrik-anba-solèy la (yorouba, igbo èk twi-asante pou piplís) pa té fouti depenn an tjou-patát nan laliwonn lan, se anni pou té lonyen, si sé pa veye, kanman moún ; sé pa nepi depenn, bagáy ki mande toulong plís tít-langayele èk pawol-pale.

II- Nan dekou an lang èk mès-longsáy-peyi anba-jouk, an lang kontè èk badjolè, sé pou konprann fondás lang lan ká toúmbile aleliwon.

Sé pale-kreyol la sé pa anni lang anba-jouk, sé lang ki leve adan an laliwonn ki ta yo pou tou-yonn, atè Mátnik nan kontinan-Amerik sé an peyi-rete yonn-tou-yonn èk peyi taha pa sé pé an peyi kontinan-Ewazi oben an peyi kontinan-Afrik, epi kontinan-Amerik taha douboút yo adan an doukou tan-ká-pase yonn-tou-yonn  pou tè-danme-mitan-lanmè eti yo yé lá anfwa. Sé pou sá tann èk konprann, dwe isiya-la-konsa, bidím pímpe-longsáy-ale taha eti ká chaye yo nan tan-ka-pase.

La-pou-la, an anzobráytáj sístenm ki ká leve nan an bankoulele, ancháy djoubáp, ancháy blo-djenm, an tilili lang-pale, an tilili mès-nanninannan, an tilili mès-kriye-dja, an tilili moún-douboút, an tilili dískoupáj tan-ká-pase, tousa. Nan prèmie doukou taha pa djè ni fanm, an jijinen lèt-cho nan de kwi dousín, pou sé  fè an memwa bòdò  kouri lawonn aleliwon-bwa-pou-ale, pa djè ni matje, si sé pa konte yonn epi yonn ka fè de adan sé liv vann-genyen-machandíz la.

An lang-pale eti kontè, mizikè èk badjolè, anni moún ki ká fè koús epi tan-ká-pase a, moún ki pa ká pran tan depenn, sé anni fè an koút-zie-klere, lonviye, fè an lide kouri, dáwlakatáw-dáw, asou an wách-kòtok eti toulong plís nan lèspri moún-yonn-tou-yonn pase sé nan an lèspri moún-yonn-a-lòt, nan lèspri kanmouzaza sosial, vini adan an konsít lanmen-asou-tjè.

Sé nan dekou badjoláj o-pi-bloublou-moún, frape lèspri yo, o-pi-pale-òwdinè, fè yo rete èstèbèdè, ababa-djol-koule, anba an blo pawol otila an blo-lang tjòk-an-blòk té vini fè chimen. Sé pa anni pou té toulong vire kare lang-pale sé tjanmáy dezienm kare-láj yorouba a (sé anni pou sá konprann sa eti sé moún ki leve atè Mátnik eti manman yo èk papa yo té ká pale yonn adan se lang-pale yorouba a èk anlòt lang-pale Afrik-anba-solèy eti yo menm pa té sá tann èk konprann nan toút pawol-pale y) sé plís pou té pran lanmen adan blo taha otila dòt lang-pale krache-dife té pé ká debatje blo, toúmpakte liannáj la.

 

III- Depi GEREC yonn jik GEREC-F 4 ki pa jenhen pran lanmen, an tilili toúmbiláj nan lang-matje a eti matje sonnen-lang la ká chaye.

Sé pou mwen ké tjoke lide-fondòk-plodari taha eti lang-matje a limenm ká pé toúmbile pase tan-ka-pase a ká pé pase nan lang lan èk sé pou y pé chape anlè laliwonn li ki ta y. Lajounen-jòdi otila an gwo konpanyi moún atè Mátnik ká matje èk li kreyol, sé sé nan an dekou konsa, sé sé an matje flòkò, tan-ká-pase atè lakáy Mátnik pi mabíal pase nan se lanne swasant lan, èk sé pou wakle-boulín teknoloji a pi doús pou tan-divini an ki pi kalibiche. 

Matje GEREC-F la, prèmíe a èk dezíenm lan, té depenn lang lan tankon an lonji-douvan, an chimen dekoupe anlè lang franse a, eti ka patate nan mitan pòte-kole epi fè-kakol ; ních-lang Jan Bernabe a, té ka chaye lide an pòte-kole san-rete nan menm balan djoubáp-lang lan té ka wouvè an tilili chimen fè-kakol eti vini bá mès-longsáy-peyi Mátnik la plís karísti anba-zíe moύn. Men prèmíe èk dezíenm GEREC-F la té rete pri anba bloublou matje-lang asou fondás choús-nanninannan eti té ká malelive, kare-zobráy kòtòf dwe prèmie dekantjáy.

GEREC-3 rive kriye lang la, kreyol-mátnik eti té já ka fè moún sáv kreyol-mátnik taha pa sé pé kreyol-gwadloúp la oben kreyol-ayiti a, kreyol-gwiyann ; èk pi nan fondòk plodari-dekantje lang lan, té ká kabeche lang lan tankon sístenm, mete y adan an laliwonn yonn-tou-yonn. Mátnik sé pa Gwadloúp eti limenm pa sé pé Ayiti, pou laliwonn ki pa menm, asire pa petèt, an mannikou sé pa an rakoún, men plís pase pou tan ki pa sé pé ká pase nan menm toúmbele a, an laliwonn pou anlòt, nan an palpa-moùn-douboút 12 milíon moún epi an palpa-moún-douboút 400 míl moún, nan an peyi-mitan-lanmè sé anni voye lák èk nan an peyi-kontinan, se pran rakbwa sèvi savann, kouri-lèspri anlè lanmè pa sé pé menm epi kouri-lèspri anba-bwa, tousa.

Sé anni moún-asou-latè ki ká pale oben matje an lang, menm si lajounen-jòdi machin pé báy lavwa nan sé lang matje kare-bare a, ní toulong an moún-asou-latè, an moún zíe-wouvè, ká kabwate y.

IV. Owala nou sé depenn èk dekantje an sístenm-lang oben an lang-sístenm, pou matje nou sé ká matje y asou sonnen-lang li èk aleliwon chwal-bwa, sé pou rive nan plodari bililik-kòtòf  la eti limenm mande an larel-matje-lang toulong pi gliminen jik vire-pímpe-longsáy-ale.              
GEREC yonn, de èk twa a, menm nan lide-plodari-dekantje djoubáp-lang lan èk apre, menm nan lide-plodari-dekantje ních-lang lan, pa té nepi kabeche an kare-zobráy kòtòf lang lan, an brennen-zobráy lang lan asou pwa zoko-zobráy  li èk anni pou zoko-zobráy li, an tilili ríchton alawonn pou, nan kare-zobráy, dekare-zobráy, vire-kare-zobráy taha (bagáy toút sístenm oliwon-latè eti ka teste an douboút nan lavi a) pou kouri nouvel, aleliwon chwal-bwa, anchoúste toút kare-zobráy sístenm lan, fè yo pran letjèt nan divini toulong gran balan asou lakou-peyi-mátnik la pou gouvelman-peyi eti y pa ni pou ta y.
Lamenm-la, an sístenm pa sé pé sístenm si y pa fouti fè nouvel kouri lawonn aleliwon nan toút ti wèt se kare-zobráy li a ; pi nou sé ká ladje se zoko-zobráy fondòk sístenm lan, se zoko-zobráy fondás-sístenm lan, pi nou sé ká kouri ale anlè bòdáj sístenm lan, pi nouvel-pòte taha flòkò, jik lòlòy delè. Sé anni se nouvel-pòte zoko-zobráy sístenm lan eti ká pé rive kouri nan tan-ká-pase èk rive anlè bòdáj la tou bòdò.
Nouvel-pòte taha pa sé pé kouri lawonn nan tan-ká-pase, si y pa matje oben si y pa batje anlè an sá-fè tèknik. Rive anlè bòdáj sístenm lan se larel-matje-lang epi choús-nanninannan an ká pé vire pran lanmen, fláw. Nan dekou nouvel-pòte taha (nouvel andidan tankon nouvel laliwonn lan) sé ká bát nan an lang peyi-lòtbòtsáy (lang-peyi franse a atè Gwadloúp, Gwiyann èk  Mátnik oben lang-peyi angle-etazini a nan Ayiti) sé pou sístenm lan denèfle, denatífnatalize (dezankreyoláj mapipi-èskwaya Jan Bènabe a) èk sé anni an larel-matje-lang kare-bare ki sé pé fè y tjenbe nan tan-ká-pase.
Larel-matje-lang GEREC la, larel-matje-lang ladje-choús-franse o-piplís la eti té ká chape anlè matje choús-nanninannan franse a, sé té an  boút-chimen fondasè, san-detoún-kabechinen. Dabò-pou-yonn larel-matje lang taha té ka rive konprann sá eti sé pa té anni lang-pale-franse a ki té kantinen lang-pale-kreyol taha ; té já ni se lang-pale karayíb la (lang tayino èk lang kalinago eti té nan blo lang-pale epi se lang-pale amerik la) ; té ni lang-pale Afrik-anba-solèy (se lang yorouba a, se lang ibo a èk se lang akan an pou piplís) ; té ni dòt lang-pale Ewòp-anba-solèy (angle, panyol èk pòtidje pou piplís) eti yo menm té nan blo-lang epi se lang-pale amerik la, tousa.
Lòtbòtsáy, larel-matje sonnen-lang  GEREC la, yonn, de èk twa, té já ká rive kabeche  janjol-dekantje tan-ká-pase a (sé sé pou depareyáj twa boút-chimen an) nan kare-zobráy lang lan, se zoko-zobráy lang-pale Lezenn epi dòt peyi kontinan-Azia a, se zoko-zobráy lang-pale Afrik-anba-solèy la kontel lang-pale Kikongo a ki rive nan wabáp dísnèfienm sièk la èk ki té pé mare liannáj epi an ti konpanyi zoko-zobráy mafoudja-afrík ki pòhò té djigilòp.


V - Nan dekou Lèspri-dekantje Dijital la, an larel-matje vire-pímpe-longsáy-ale ká vini rel-rive sine qua non pou sé anfiankannen se toúmbiláj blo a adan lang lan.
Lèspri-dekantje dijital taha ká palantje lide an liannáj malaksè epi machin, tousa ki tèknoloji, tousa ki lá pou soulaje lavi moún ki ká trimen anba pran-seráj sístenm djoubak la. Sé pou sé konprann owala eti y sé ní pou tjoke dekatonn teknojoji an, sé pou y palantje an joùt kapitalís, toulong pi djok nan faktoráj machandíz. Sé pa anni  pou mwen sé vini plodaye sa eti machín lan ké  toulong ni an gabel, an bidím londjè douvan ; sé plís pou liannáj malaksè taha ki ká toulong mare moύn pou yo pa jenhen trape djòkte a pou sé síspann liannáj, kase lo, lè lè rive pou síspann liannáj.
Lèspri-mabial dijital la ká aprann toút sá-sáv li asou chenn-liannáj sosial la èk lamenm-la sé pou piplís moún rete pri nan lakol li, pa fouti sáv ké ní an lè pou báy antre èk ké ní an lè pou ladje y epi toulong an palpa rarate sá-sáv ki ká chaye anni nouvèl pou fè moún pè, anni nouvèl dezás-laliwonn nan divini ká rive gran balan.
Man já matje èk vire matje sa eti chenn-liannáj sosial la ká mete moún yonn-tou-yonn douvan an rèktang pòtre-trase, douvan toút an tilili badjoláj eti yo pa fouti tann èk konprann se larel-kòtòf la, lèspri-dekantje limenm, pa ké sa ní kont kabèch pou rive tonnfakte se lang-peyi a andewò se lang-peyi ewòp-anba-solèy. Toύt se lang-pale taha eti moύn pa ká matje oben pa ká djè matje men ki ká plís pase nonmen toύt matjoukann-kòtòk laliwonn mès-lonsáy-peyi yo, kare èk dekare liannáj nan mitan chak se matjoukann-kòtòf  laliwonn mès-longsáy-peyi taha. 

Lèspri-dekantje dijital la lé fè moύn pímpe pi floύz nan lèspri yo èk nan menm balan an vini pi faktorè, sé toulong lide an divini toulong pi nan larèl kapitalís la, sé plís an pímpe-toύmbile pase tjèk ranboulzáy ; se plís an tèkno-antipiláj eti ká mete moύn pi yonn-tou-yonn pase an tèkno-filín eti  té ké mete moύn nan an liannáj eti yo pé síspann lè yo lé.

Lèspri-dekantje dijital sé pou lang-matje a rive pran lanmen anlè lang-pale a, san-vire-gade-dèhè, èk nan pran-lanmen taha anni kwaka toύt lavwa-sonnen-lang eti plís pase tjèk ti choύs-gliminen mpès-longsáy-peyi atè-lakáy ká toulong klere bòdáj an chimen-pase wouvè toύt divini peyi-asou-latè.

Nan dekou Lèspri-dekantje Dijital la èk menm avan sa vini ká báy, nan dekou wakle-boulín sosial la epi toút ranbonni tèknoloji sa ka chaye, sé pou lapòt-báy-antre nan an lang sé fè tilili èk pou lang-matje a sé pran lanmen anlè lang-pale a, fennte y oben resite anlè y nan tan-ká-pase.

Plís pase tan-ká-pase, wakle-boulín tèknoloji a eti ká sere dèhè toút wakle-boulín sosial nan sa eti y ka toúmbile se toúmbele lavi-toulejou a, "an ti moman douboút la, nonm lan pran loto monte Makouba" (nan bèlè taha. Chal Zizín ho, yo mare angle a), ká pe fè lakou-moún lòtbòtsáy pi djòknan pale kreyol la pase moún atè-lakáy, pi djòk nan báy-kalinda bèlè a An-Frans pase báy-kalinda menm bèlè taha pase moún atè-lakáy-mátnik yo menm.

Menm wakle-boulín tèknoloji taha epi Lèspri-dekantje Dijital la, sé pou depareye yonn epi lòt, ká apiye-san-frape pou sé kabeche lang-peyi Mátnik  la tankon an lang-sístenm, sé pou lang-matje a sé banboure lang-pale, mete y anba jouk li, ladje djoubáp lang gliminen (lang franse a)/lang mafoudja (lang-peyi-mátnik la) eti se lang-peyi a, Ayiti, Gwadloúp, Gwiyann èk Mátnik rete pri adan y lan.                                                                                                                                                                      

Simao moún Wanakera

Plodari 24 Sèptanm lan

 Gouvelman-peyi franse a plodaye

"Autonomie fiscale"

Toύt moύn-mátnik nan kakarel  

Nan Jedi 22 Sèptanm 1870 la, lè Ehèn Lakáy epi oliwon 300 adan se konpayel mayonmbo y la té rive nan mitan lanbouk Láwviè-Pilòt èk té mande pou mete an Repiblik nèg-ginen nan brann, tankon nan Ayiti, epi pou separe tè ba mayonmbo ki ká fouye tè, moún ka djoubake tè a, sé pou sé tann èk konprann sa eti laliwonn/tan-ka-pase Mátnik la té rive nan an rel kare-zobráy otila y té pé báy nan joút epi sístenm ekonomi èk sosial franse a. Pi douvan, sé lide an gouvelman-peyi natífnatal-mátnik ki té já lá ká depareye epi ti djendjen djoubáp nèg-ginen/betje a (moún ki anni nan miyonnen-lapo-fidji yo, oliwon míl moún dèhè Lwi Telga, nan menm 22 Sèptanm 1870 taha, nan menm lari Láwviè-Pilòt la), sé sé pianmpianm, pou rive nan an lèspri kare-zobráy ekonomi èk sosial.

Sièktan dèhè, nan dekou gouvelman-peyi franse a, anba koumandáj ekonomi-politik Ewòp-anni-yonn lan, vini báy nan an larel-divini gouvelman-peyi epi tilili laliman-peyi-gouvelnen atè-lakáy (toút se tè-danme-mitan-lanmè Meditèrane a adan an dekou politik laliman-peyi-gouvelnen atè-lakáy) piplís sobreka-politik epi moún atè-lakáy-mátnik la nan kakarel, ka kriye gangan-afrik anmwe nan lang-pale-franse yo a, lá ká èspere an tòt-ranmande franse pou sístenm ninang-founang ki té báy atè Mátnik asou 194 lanne, ka plere anlè rel-kantináj lahan-genyen-machandíz franse anlè tre betje a, tousa. Kisa, an ti lanmen-gouvèlnáj-taks eti té já ká  báy nan 1866 pou Avríl 1900 èk jik nan 1936, bidím bankoulele ekonomi èk sosial 1929 la té fini depotjole y, lè apre petaye-fizi Fevriye 1900 an, gouvelman-peyi franse a té vini rale toút ti lanmen‐gouvelnáj anlè Conseil Général  Mátnik la.  "Ayen pou ayen, de janm an masoukwel rete kole", La-Frans sé pa nepi an kapístrel pou moún atè-lakáy-mátnik sé ale konprann ké ní an manman-doudou lanmen-asou-tjè ki ké lá toulong, ká bá yo biswi epi kako-dou, san fè landji, san fè dèhè.

Lamenm-la sé pou sé lonje dwèt, stouk, anlè an konpanyi brèbrè-mouton atè-lakáy-mátnik ki lá ká kouyonnen palpa-moún-douboút natífnatal-mátnik la, epi an badjoláj kabèch-krann eti kabwatè-gouvelnáj CTM lan ká mande lanmen-gouvelnáj-peyi men pa  fouti mete an progranm chaye-a-lawoulíb nan brann. Piplís-moún atè-lakáy-mátnik  pa fouti konprann sa eti si an progranm chaye-a-lawoulíb nan an kare-bòdáj larel-tribinal franse pa ká mache atè Mátnik, sé anni plís lanmen-gouvelnáj atè-lakáy epi anba larel-tribinal natífnatal-mátnik ki sé pé rive fè y mache. Men menm sa pou pi bililik-kòtòf pase tousa, an gouvelman atè-lakáy-mátnik pa asire regle toút tjak chaye-a-lawoulíb, nan dekou an ekonomi kapitalís otila piplís moún ní kát-woúl yo (oben de-woúl yo, delè an dís-woúl pou chaye kann) adan bidím tèg-kole-tèg Mátnik la. 

Nan menm balan an, se menm moún taha lá ka plere anlè an ti 977 milion lahan-debantje nan an ekonomi-peyi oliwon 11 a 12 míl-milíon (10,1 míl-milíon Faktoráj kòtòf Peyi -Produit Intérieur Brut nan matje-franse se djòktè ekonomi èk matematik Mátnik la- nan 2023), ki pé vire bantje nan divini, ekonomi-peyi se pa nepi an katjil kare-bare ka pòte kòtok toulong, magre toút lo janjol-dekantje matematik se plodayè-dekantjè ekonomi lajounen-jòdi a. Apre, se pou se moún atè-lakáy-mátnik la ale pran La-CTM pou an gouvelman-peyi eti sé té ké anni li ki ní lanmen-ekonomi nan peyi a, plís pase gouvelman-peyi sosialís Kouba a, dènie bidím peyi sosialís ki rete anlè planèt la, "hasta la Victoria siempre, patria o muerte", foút moún atè-lakáy-mátnik pé di. 

Sé pou sá konprann sa, an katel-dekantje-longsáy ("problématique" nan pale-franse se palantjè-peyi a ki pa lé tann pale káwbe-gouvelnáj lang èk mès-peyi kreyol-mátnik la) sé toulong an tilili tjak, depi piti jik bidím, ki ká pé liannen, deliannen, vire liannen yonn-a-lòt, nan tan-ka-pase, silon rel-kantináj matjoukann-kòtòf-peyi pou regle y. Depenn-o-kare taha pou fè moún sáv sa eti se katel-dekantje-longsáy sosial la pa sé pé menm nan an peyi pou anlòt peyi (an katel-dekantje-longsáy sosial, menm tít-choús-fondòk la, atè-lakáy-mátnik pa sé pé menm epi an katel-dekantje-longsáy sosial atè-lakáy-gwadloúp oben atè-lakáy Dòmnik menm si twa peyi taha se adan menm laliwonn Karayíb la) men, plís pase sa, gouvelnáj katel-dekantje-longsáy sosial la nan tan-ka-pase ká pé vire depenn li o kare ;  katel-dekantje-longsáy chaye-a-lawoulíb, atè-lakáy-mátnik nan lanne 2026 taha pa sé pé menm epi menm katel-dekantje-longsáy chaye-a-lawoulíb taha nan  wabáp lanne 2014 la, lè piplís káwbe-gouvelnáj EPMN (Ensemble Pour Martinique Nouvelle) nan Conseil Régional la té trase bòdáj Martinique Transports oben lè GSPBCh (Gran Sanblé Pou Ba Péyi-a An Chans) té mete y nan brann, nan lanne 2017 la. Sé pa anni pou tan-ka-pase atè Mátnik epi rel-kantináj matjoukann-kòtòf-peyi (matjoukann-kòtòf moún-douboút, matjoukann-kòtòf mès-longsáy-peyi, branbrann-kòtòk, tousa) pa sé pé menm an lanne-pou-anlòt, sé pou gouvelnáj katel-dekantje-longsáy sosial douvan ki ka toulong peze kòtòk nan sá-gouvelnen an káwbe-gouvelnáj oben an gouvelman-peyi. Sé pou ké konprann sa eti Martinique Transports fondase anba lanmen èk kabèch se de bidím fanmi politik atè-lakáy-mátnik la, plodari peyi-natífnatal-mátnik la (oliwon PPM, Parti Progressiste Martiniquais, "Autonomie pour la Nation Martiniquaise", men nan kare-bòdáj Repiblik Franse a) epi plodari palantje-peyi-mátnik la (oliwon MIM, Mouvement Indépendantiste Martiniquais, ki pa sá menm rive badjole asou an palpa-moún-peyi natífnatal-mátnik èk ká ale size bò gouvelnè franse a kon an ti jezi-kretjen nan bokal, anni franse-bannann lan nan badjoláj li), yonn epi lòt pa fouti konprann gouvelnen sé pa bagáy eti moún ká pé fè san aprann, delè asou an tilili kare-láj ; sa mande an konte-dekantje mabial asou rel-kantináj se matjoukann-kòtòf-peyi a, sa mande an bidím mès-longsáy politik depi nanninannan nan toút lawonn-peyi-karayíb la jik lajounen-jòdi, sa mande an bidím sá-sáv mabíal nan ekonomi èk  nan  politik, gouvelnen pa sé pé anni pou jere, sé pou sá pran letjèt nan divini ká rive blo anlè moún èk vire anfwa anchoúste nan tan-atjòlman an, gouvelnen sé toulong pran douvan tilili toúmbiláj eti gade-wè-regle se katèl-dekantje-longsáy la ká pé leve máy-an-máy.

Pi nan fondòk, èk sé anni pije bobo a pou wè lapòstím ká sòti... tja, an káwbe-gouvelnáj-laliman-peyi franse atè-lakáy-mátnik, sé pou bare toút larel-divini wayalachi-politik (sé nèhè pou sa toút brèbrè-mouton politik já kouri leve nan síngo politik yo, vini tjoke an ních fonmi) men plís pase sa, sé ti lèspri-djendjen se moún-politik la, an palantjè-peyi ká rive fè moún konprann sé anni  chaye-a-lawoulíb ki ní adan an peyi èk nan an peyi otila près toút moún ní an machín-bát-lwiloúd (bien katjile ní moún ki pa ní machín-bát-lwiloud yo, sé sé menm an kalibanntjo)  se anni chaye-a-lawoulíb ki pou nan mete-nan-brann an káwbe-gouvelnáj.

Si gouvelnen pa sé pé, piès toubannman, pou jere èk mete an tontín lá ká joure manman moún ká trimen, 76.000 moún ki ká débát anba rel trimen-nan-lavi atè Mátnik, men sé plís pou gade pou douvan, pran letjèt nan divini epi an zie-klere asou rel-kantináj se matjoukann-kòtòf peyi a. Nan menm balan an, piplís moún nan peyi a adan an lavi-welele, brè-manje èk brè-dlo yo agogo, menm si yo ka plere asou machandíz ki two chè (nan lèspri yo sé taks anlè machandíz ki ka debatje, "octroi de mer", èk sé anni abwogát taks taha pou rive nan menm rel-peye-machandíz epi An-Frans), yo pa lé tann pale lanmen-gouvelnáj ekonomi èk sosial atè-lakáy eti gouvelman franse a lé fòse yo báy adan y lan depi toúmbiláj larel-fondás-gouvelman Máws 2003 a, èk apre Topáy Lísbòn Ewòp-anni-yonn 13 Desanm 2007 la. Sé konsa, lè kabwatè-gouvelman franse a té desann Gwadloúp  èk nan plodari Bastè y la, nan 4 Janvie 2008, té mande se kabwatè politik èk sosial Gwadloúp la pou ale èche kapital dekatonnen ekonomi an nan Karayíb la, nan kontinan Amerik la otila yo ká rete a, "je suis à la tête d'un Etat en situation de faillite sur le plan financier....", se kabwatè sosial Gwadloúp la té lonje dwèt an fidji misié, "sé rayi eti y rayi rás nèg-ginen", èk se kabwatè-politik Gwadloúp la pa té fouti mande y lanmen-gouvelnáj politik èk larel-gouvelnáj-tribinal ki ká ale epi djokte ale èche kapital nan se peyi-amerik oliwon an, ye timal fè sa brile nou. Sé pa anni Gwadloúp, lè menm kabwatè-gouvelman taha té rive atè Mátnik, de-o-twa jou dèhè, defen (anba-tè pa ní kantekantáj sosial) Nèg-fondalnatal Mátnik la té tjenbe lanmen y, eya-zanmi-konpayel, èk té di y "nous avons besoin de vous car c'est grâce à vous que nous subsistons", tousa pou sá konprann, sé pa jòdi eti gouvelman franse a lá ká tjoke lide an ti gouvelnáj atè-lakáy, sé depi larel-fondás-gouvelman-peyi 1958 la ; sé pa jòdi eti bidím piplís moún-douboút Gwadloúp èk Mátnik ká sere dèhè se kabwatè-politik palantjè-peyi epi afritjen yo a pou kore toút ti lide an gouvelman atè-lakáy, ale wè an wayalachi-politik, "give me the food and let me go" nan Burnin and lootin Bob Marley a. Lè PPM ká badjole "autonomie dans la République" oben "autonomie dans l'égalité sociale" li a, sé pa anni tankon an sèpan ká mòde latje y, sé pou rete adan lide taha eti piplís moún-nan-lari Mátnik la, menm palantjè-peyi a, menm badjolè wayalachi-politik la delè, pa lé tann pale gouvelman atè-lakáy-mátnik ; èk pi dekalozofik pase tousa, sé pou fè moún pran dlo mousách pou lèt konprann La-Frans tankon peyi-asou-latè té ké toulong rete prèmie-douvan nan kantináj ekonomi oliwon-latè, lontan eti y pa menm adan le dís prèmie ekonomi-peyi a oliwon-latè men nouvelís-ekonomi atè-lakáy-mátnik la ká toulong mete y senkienm, lá eti nouvelís-ekonomi franse a, limenm, ká mete y setjenm jik yuítjenm, delè dizienm. Plodari politik palantjè-peyi Mátnik, MIM epi konpayel politik li, ankò pi lòlòy pase ta PPM lan, an kabwatè politik ki té lá ká miyonnen lapo-fidji y, sé limenm ki té djòktè nan ekonomi èk nan matematik, men pa té fouti konprann ekonomi-peyi-o-kare ("macro-économie" nan pale-franse defen Loulou Pulvar la) pa sé pé nan menm larel-kòtòf kabwatáj epi ekonomi-anba-lakáy oben menm ekonomi-djoubaktwa, depareye ekonomi-politik epi jere an tontín oben an sousou, "ba, an krèy moún, an káwbe-mete-nan-brann, an ti lanmonne" epi ale badjole asou RLDM, "l'Etat se désengage" toút lahounen tankon an djábsoúd adan an lanmès minwi joudlan.

Si an gouvelman atè-lakáy sé anni pou an lanmen-gouvelnáj asou ekonomi èk sosial la, ki lanmen-gouvelnáj eti CTM sé pé ní anlè ekonomi Mátnik si y pa jenhen mete píès larel-tribinal nan gouvelnáj ekonomi èk/oben nan sosial nan brann ? Nan ki ekonomi-peyi esa otila kabwatè-politik la, lá anni pou jere an kantináj-lahan tankon si sé té an tontín, èk pa jenhen ní pou gade pou douvan asou lavanníz  se matjoukann-kòtòf-peyi a ? Nan ki peyi esa moún ka pé kabwate an politik chaye-a-lawoulíb epi larel-gouvelnáj ki sòti lòtbòtsáy debatje ? Kisa rive-wèl oben pa-rive-jik-boút nan politik chaye-a-lawoulíb, pé ní pou liannen epi lanmen-gouvelnáj atè-lakáy ? Mí sé sa mí, si "autonomie dans la République" tala sé té an bagáy doús, tete-douboút an kapístrel, poutji sé nan dekou otila gouvelman anbrazonnè (l'État Providence) franse a debantje kon an joko anlè an táb-sèbi, nan chingpongtong menm,  se kabwatè politik franse a pare ladje an ti lanmen-gouvelnáj ba Gwadloúp, Gwiyann èk Mátnik ?  Es an "autonomie dans la République"  tankon se krèy politik Mátnik la ká badjole a, depi PPM jik MIM, sé pa vire mete gouvelman-peyi jandám lan eti té ká liannen epi betje a pou fiziye djoubakè  nan 20^enm sièk la, depi O-Fanswa nan Fevriye 1900 jik Chalve nan Janvie-Fevriye 74 ?

Gouvelnáj ekonomi sé toulong pou gade trape an kalibích rel-pímpe-aleliwon  nan mitan an tilili djíng-ekonomi eti yonn epi lòt pa sé pé nan menm rel anchoústáj mès-longsáy-peyi a, nan menm rel dekatonn teknoloji a, nan menm rel kantináj branbrann-kòtòk la, nan menm rel malaksáy moún-douboút la, nan menm rel apiye nan djoubáp sosial la, pa sé pé nan menm londjè-chenn kouri divini an, tousa.

Pou peyi-anba-jouk eti y yé, èk pou gouvelman-peyi eti y pa ni pou ta y, sé sé an gouvelman atè-lakáy, Mátnik ká gouvelnen ekonomi atè-lakáy la anni anba larel-tribinal franse eti lá pou mete bwa-kore nan woul li, pou flouze rive-wèl ekonomi-kapitalís la eti ní betje a, tou-yonn, pou mètafè. San larel-tribinal natífnatal-mátnik èk toút larel-gouvelnáj atè-lakáy-mátnik  ki ká ale epi y la, pa sé pé ní an politik ekonomi ki ká palantje peyi a, fè y pran douvan anlè se  toúmbiláj sístenm lan, tilili bankoulele-ekonomi ki ká kouri lawonn nan sístenm kapitalís la, aleliwon-chwal-bwa.

I – Lanmen-gouvelnáj taks atè-lakáy sé pòhò menm lanmen-gouvelnáj politik atè-lakáy.

Nan 1885, lè se repiblitjen báy-douvan-pianmpianm lan té piplís nan kabwatáj Conseil Général Mátnik la,  yo té mete an progranm politik nan brann eti té ká palantje an sístenm taks atè-lakáy-mátnik pou kore báy-antre machandíz franse a atè Mátnik, nan dekou eti se makadè-banbòt franse a (Le Havre epi Dunkerque) té ká takse se machandíz-mátnik la nan menm rel epi machandíz peyi-lòtbòtsáy.  Sé pou sá konprann sa eti nan tan taha, epi lanmen-gouvelnáj taks atè-lakáy li a, Mátnik té ní tre-machandáj epi ancháy peyi kontinan laliwonn li a, Amerik, tankon Etazini, Mèksik, Pòtoriko, Venezwela, toút se peyi-amerik taha.

Sé pou sé konprann tou, dwe isiya la konsa,  lanmen-gouvelnáj taks atè-lakáy la pa sé pé an lanmen-gouvelnáj politik atè-lakáy, menm si y sé ká palantje lide eti an peyi-anba-jouk, an laliman-peyi, an lakou-yonn-a-lòt sé lá ká bát pou tòt-genyen y ki ta y, bagáy eti an piplís moún-mátnik vote kont li nan dezás politik, 10 Janvie 2010 la. Lanmen-gouvelnáj taks atè-lakáy la ká pé leve lide taha eti an peyi-anba-jouk, an laliman-peyi, an lakou-yonn-a-lòt, pa sé pé ká defann tòt-genyen y, epi larel-tribinal ki leve nan anlòt peyi, adan anlòt doukou ekonomi èk sosial.
Lamenm-la, lanmen-gouvelnáj politik atè-lakáy la sé toulong an sá-rive-fè nan gouvelnáj pou toút se matjoukann-kòtòf peyi a sé báy nan liannáj toulong-ale, san diskoupáj, pou yo sé fè tilili nan tan-divini. Nan se matjoukann-kòtòf peyi taha, sé matjoukann-kòtòf moún-douboút la epi matjoukann-kòtòf mès-longsáy-peyi a ki pi fondalnatal, matjoukann-kòtòf laliwonn fondòk-peyi a epi matjoukann-kòtòf laliwonn vire-fakte a la tankon an apiye-pa-frape pou fè djíng tan-ka-pase anba zie moún peyi a. Sé se matjoukann-kòtòf mès-longsáy-peyi ki ká pé ba moún-nan-peyi a an depenn-o-kare mabíal asou se matjoukann-kòtòf laliwonn lan èk toút larèstan matjoukann-kòtòf peyi, matjoukann-kòtòf mès-longsáy-peyi yo menm tou. Nan bidím lide taha eti matjoukann-kòtòf mès-longsáy-peyi a ká pé toúmbile aleliwon-galba, pímpe longsáy-ale, jik delè pou vire nan rel-anzandaláj douvan (revitalizing nan angle wíspitínglish se katjopín koutja after-yol Mátnik la), delalimannen peyi a, voye nan tjèk Afrik mafoudja.  

Sé sa ká fè toút depareyáj nan mitan plodari  lanmen-gouvelnáj politik atè-lakáy  Eme Sezè (1913-2008) a epi plodari lanmen-gouvelnáj taks atè-lakáy Marius Hurard (14-10-1848 pou 08-05-1902) la, nan mete matjoukann-kòtòf mès-longsáy-peyi a douvan douvan, Eme Sezè, "dapre mwen, nou-menm palpa-moún natífnatal-mátnik la, nou ni douboút-moún-asou-latè nou ki ta nou èk ki pa ní píes bak ka mennen epi  douboút-moún-asou-latè franse a, ki pa nepi douboút-moún-asou-latè afrík la men ki ta nou tou-yonn, an douboút-moún-asou-latè natífnatal-mátnik eti nou ní pou  anbrazonnen, pou ranbonni, pou dekatonnen, pou  woselele..." , lide taha eti lanmen-gouvelnáj politik la ká bát pou toúmbile tan-ka-pase a, toulong-ale, lá eti lanmen-gouvèlnáj taks atè-lakáy la, sé anni asou an tan fann eti an gouvelman franse pé síspann san kriye ago. 

Men lanmen-gouvelnáj politik atè-lakáy Eme Sezè a té ká fòse lèspri moún ; asou an bò, an peyi-natífnatal-mátnik (la "nation martiniquaise",   nan lavwa-egal PPM lan, "Autonomie pour la Nation Martiniquaise") eti si sé an peyi-natífnatal ní pou kase lo epi La-Frans ; lòtbòtsáy, an repiblik franse ki toulong yonn-tou-yonn,  jakoben anmwe le jandám, èk pa lé tann pale tilili lakou-moún, tilili mès-longsáy-peyi, menm tilili mès-nanninannan, ale wè nèg-ginen ki pase pás ninang-founang lan èk ká  mande ranmande. An peyi-natifnatal sé toulong pou rive nan rel-douboút wayalachi-politik-peyi a ; an palpa-moún-peyi sé pou y rive ká gouvelnen peyi y asou pwa kò y, epi larel-gouvelnáj eti y kabeche  èk mete nan brann.

            I-1. Taks janbe-lanmè a, an kouto-de-lanm. Pi machandíz ka debatje, pi palpa-moύn-douboύt atè-lakáy Mátnik la ká genyen bagáy ki sòti lòtbòtsáy debatje, se nannan-rans kranmkranm tja a, pi se lanbouk Mátnik la, piti tankon bidím, Makouba tankon Lamanten, Anndale tankon Láwviè-Sale ká trape lahan pou koupe zèb-djinen an bò chimen an, voye se tjanmáy-piti a nan káwbe-veye-tjanmáy, peye an tonbe-leve voye se gran-moύn lan benyen láwviè, chaye se brenbrel la èk se brayès la lekol, tousa .

Sé CTM ki ká vote rel katjile taks-janbe-lanmè taha eti té rapòte an ti  350 milíon éwo nan 2025, sé 47% lahan mete-nan-brann nan gouvelnáj se lanbouk la epi se twa kare-lanbouk la, sé oliwon 90 milion pou CTM lan èk 260 milion pou se lanbouk la. Nan an peyi ki ká rive kouvè rel-kantináj machandíz ká debatje epi machandíz voye-vann-lòtbòtsáy a anni 10 jik 20% silon konte faktoráj SARA adan, taks-janbe-lanmè taha ká pé bá káwbe-gouvelnáj li tankon an lanmen-djòk nan ekonomi a men nan menm balan an ká plonbe, a-la-deviran, faktoráj atè-lakáy la, pou sáv nou toύt sáv piplís faktoráj atè-lakáy taha ka fèt apre tonnfaktáj machandíz ki sòti nan peyi-lòtbòtsáy debatje.

            I-2. Sé pa anni taks janbe-lanmè a, ní dòt taks dèhè. Si taks janbe-lanmè ká pòte pi gwo kantináj lahan nan palpa-lahan ká rantre nan matjoukann CTM lan, ní ancháy  ti taks dèhè  kontel taks kare-tè masonn-leve, taks kare-tè san mason, taks kare-tè djoubaktwa, taks ranmase-zodi, taks asou reklám nan laliwonn, taks asou stanmpe-limewo-loto, taks asou gazolín èk kozín, taks makadè-avion, taks makadè-banbòt, sé dèhè taks ki pé ní taks. Epi ní laliman-ekonomi-lanmè kòtòk la, sé toulong pizíè dís-epi míl-milíon dola nan Karayíb la.  

Toύt se taks taha rapòte 727,4  milíon ewo nan 2024, sé té 71,4% bidol-lahan CTM lan epi 1,018 míl-milíon. Tousa pou se konprann asou 10 a 12 mil-milion Faktoráj Kòtòf Peyi, ní 6 a 7 míl-milion lahan-gouvelman-peyi (bidol-lahan CTM, taks atè-lakáy, lahan gouvelman-peyi franse ka mete pou fè sístenm li an tounen - tribinal, zelonn-kòlbòkò, zelonn defann laliman peyi, liannáj epi peyi oliwon, tousa -, lahan palantje-ekonomi Ewòp yonn-tou-yonn, lahan depri lavi social moύn, lahan sístenm douboύt sokodong, tousa), nou ké sá konte 3 a 5 míl-milion lahan se djoubaktwa a epi se tokáy la (lahan moύn se sere labank, lahan se tontín lan, tousa, pou rive fè 10 a 12 míl-milíon Faktoráj Kòtòf Peyi a, se anni oliwon 15% adan 6 a 7 míl-milion lahan-gouvelnáj taha eti La-CTM ka menyen ; sé pou sé konprann, sé pa ti bwabwa (si sé pa makak) kankan debantjáy CTM taha bwabwa.    

II – Gouvelman-peyi anbrazonnè, gouvelman-peyi jandám-a-chouval.

Gouvelman-peyi anbrazonnè (l'"Etat Providence" nan pale-france sousoún-klere se badjolè La France Insoumise la) la ká bát asou dènie won chouval bwa y An-Frans depi 2002, sé toulong an sístenm-gouvelnáj otila gouvelman-peyi a ká mete an lanmen djòk adan mete-nan-brann ekonomi èk sosial la pou palantje an ale-doús, an douboút-wel, an douboút-djann palpa-moún-douboút nan peyi a èk pou kore bím-kratjak lavi-toulehou anlè moún. Isiya-la-konsa, gouvelman-peyi a lá pou kare an sístenm taks kalibiche pou sé toulong vire lonhe pal ba moún  ki ká trimen, moún eti sístenm kapitalís la griji jik anlè zo a, èk se ti djoubaktwa depri-moún an, djoubaktwa-ekonomi sosial la, tou..

Lamenm-lá, gouvelman-peyi jandám-a-chouval la sé toulong an dekou otila gouvelman-peyi a ki ká mete nan brann anni nan kare-djoubak-gouvelnáj an gouvelman-peyi ("les fonctions régaliennes de l'Etat" nan pale franse mapipi-èskwaya Maslen Nado a, plodayè-politik Mátnik nan káwbe-plodari gouvelman franse a) eti sé liannáj epi peyi-lòtbòtsáy, sístenm-tribinal,  zelonn-djòk-kolbòkò epi zelonn-mástokè-peyi. Nan gouvelman-peyi jandam-a-chouval la, se djoubaktwa a sé poto-mitan lavi ekonomi èk sosial èk moún ká djoubake tou-touni anlè de píe yo douvan fant-e-frak lavi ekonomi èk sosial toulejou.

Nan se peyi-anba-joúk la ; pou gouvelman-peyi eti y pa ní pou ta y, Mátnik sé an peyi-anba-joúk, sé toulong gouvelman-peyi jandám-a-chouval la ki té ká báy (sé anni nan dekou 1981 a 1984, se twa kare-gouvelman Pierre Mauroy a, epi Jwen 1997 a Me 2002, kare-gouvelman Lionel Jospin an, otila gouvelman-peyi franse té fè an koút gouvelman-peyi anbrazonnè atè Gwadloúp, Gwiyann èk Mátnik) èk, nan tan-nanninannan-longsáy Mátnik  la, O-Fanswa nan fevriye 1900 jik Chalve Janvie-Fevriye 1974, pase nan Basiyak Fevriye 1923 oben Káwbe  Máws 1948, oben Chaseng nan 07 Máws 1951 oben Lanmanten 1961, zelonn-mástok-peyi franse a té lanmen-nan-lanmen epi se betje a pou fè koút-fizi yo anlè djoubakè ki té ká mande an ti krádáy  2 a 3 sou, lahan peye an jounen djoubak.

Si tjèk sousèkè oben brèbrè-mouton atè-lakáy-mátnik sé lé kriye sa gouvelman-peyi anbrazonnè, lanmen-asou-tjè, sa sé kò y. Lòtbòtsáy, makandáj klòdekòn, parakwát, djeldín, tousa, ká mare Mátnik, tankon peyi-asou-latè, anba swèl gouvelman-peyi franse a menm si an konpanyi fanm sé ká genhen lajan fanm-tou-yonn-lakáy, menm si se zòkòtò a sé ka menyen an ti lanmonne-kòd woùpel-djoubak. An-Frans menm, gouvelman-peyi anbrazonnè a sé an lèspwa-mal-papáy nan sa eti adan an sístenm kapitalís otila gouvelman-peyi a ní pou káwyadole nan mitan an tilili tòt-genyen depareye, sé pa anlè se krèy sosial defaroze a eti gouvelman-peyi taha ké ale apiye pou dekatonnen ekonomi-peyi, alagadigadáw, pa ale pran dlo mousách pou lèt. 

Nan dekou wakle-boulín teknoloji a oliwon-latè, epi bidím joùt ekonomi èk sosial eti y ká chaye, nou sé pé menm depenn li tankon an semeda ekonomi èk sosial, gouvelman-peyi jandám-a-chouval la vini  djing gouvelman-peyi, èk nan kontinan laliwonn nou a, Nuestra América José Martí a,  menm atè Kouba já ní an kare-ekonomi kapitalís ki lá ká pran seráj sosial la. Sé pou ké sá konprann, man tou djòsol ba moún Gwadloúp, Gwiyann èk Mátnik, an ti káwbe-gouvelnáj táks, san piès djòkte pou vote larel-gouvelnáj sosial pé ké sá kore, ale wè gouvelnen tousa katel-dekantje-longsáy ekonomi èk sosial ki ké towblíp anlè yo, nan dekou gouvelman-peyi franse a lá ká tounen gouvelman-peyi jandám-a-chouval, gante-fere.

            II-1. Atè Mátnik, gouvelman-peyi a sé An-Frans. Si nan lèspri piplís adan palpa-moún-douboút franse a ní de bagáy eti yonn sé Gouvelman-peyi a ki la ka káwyadole (tankon an káwyadolè ka káwyadole an mátch foútbol) djoubáp sosial la nan mitan se djoubaktwa a epi se djoubakè a ; atè Mátnik, gouvelman-peyi franse a sé, plís pase djoubaktwa yonn-tou-yonn lan, an kabwatè kalibích tan-ká-pase a, epi 6 a 7 míl-milíon eti y ka fè kouri lawonn.

Sé pa anni rel-koút-zíe mafoudja èk desèvle, anchoukáj sosial Ernest Deproge epi se konpayel-repiblik 1886 li a, oben Eme Sezè epi se konpayel-kominís 1946 li a, gouvelman-peyi franse a ki té ké sá pare kou  ba se djoubakè atè-lakáy-mátnik la, tjenbe lanmen kravachè se betje a, jik ranmande pou gangan ki té pase pás pichon-ninang-founang lan, sé pou an gouvelman-peyi franse ki té ké menntò lavi-asou-latè, jik dèhè-lanmè nan toút kontinan oliwon-latè, Les Outremers, ká bát lanmè, lanmè-ble apre lanmè-ble ; Viktò té tire chenn an píe ti-nèg-ginen, "woule ti kò zòt san tjè-sote, yích mwen".

            II-2. Sístenm jakoben franse a. Sa kouyon men lagòch franse a, lagòch ki toulong adan lide an palantje moún nan divini douboút-moún yo ("l'humanité", nan plodari franse Jean-Paul Sartre la), lagòch lèspri moún-san-chenn lan, lagòch ki ká pòte lide gouvelman-peyi anbrazonnè a, nèhè gouvelman-peyi lanmen-asou-tjè a, sé li ki pi pri adan ti-lèspri jakoben an èk pa lé tann pale gouvelnáj atè-lakáy, choύs-kòtòf atè-lakáy, lang èk mès-longsáy kreyol-mátnik, katel-dekantje-longsáy sosial atè-lakáy, tousa. Lagòch taha, sosialís èk kominís, rete pri adan an kouri-lawonn-latè dekale-mangoύs eti ka teke náwfláw epi mès-longsáy politik lòlòy Mátnik la.

Sé pa anni pou té ale konprann gouvelman-peyi franse a té ké vini pare kou ba yo nan 1946 epi se lanne dèhè a, menm apre Chaseng, Káwbe, Lanmanten, Chalve, tousa,  men sé fouti yo pa té fouti konprann, jik jòdi, sé anni larel-tribinal natífnatal-mátnik ki sé pé toύmbile èk palantje wách sosial la, atè-lakáy Mátnik. Plís pase sa, sé anni nan mete larel-tribinal natífnatal-mátnik taha nan brann longsáy-ale, ki ké sá bá káwbe-gouvelnáj èk káwbe-kabwatáj nan peyi a an lanmen-djòk pou sé veye-o-gren anlè rel-kòdjòm wakle-boulín sosial la eti ká sòti lòtbòtsáy debatje blo anlè moύn peyi a mete yo bwabwa-kannaval.

III - Gouvelman-peyi jandám-a-chouval la ká apiye, jik dekatonnen, rete-pri-anba-swen an.

Yonn adan depareyáj-yonn-tou-yonn rete-pri-anba-swen atè-lakáy-mátnik la, atè-lakáy-gwadloúp la tou, pou tè-danme-mitan-lanmè eti yo ye a (Gwiyann sé pa an tè danme-mitan-lanmè), sé pou  ekonomi-vivri-nanninannan an ki toulong asou laliman ekonomi kapitalís la, sé konsa eti mayonmbo atè-lakáy-mátnik rive simen klòdekòn lan nan jaden-bokodji y la, nan jaden-patát li a, nan dachín-kankloúm lan, nan láwviè panie-basen an, jik nan filèt pwason-neye-gwo-bouden an, "pwason-filèt-gwo-bouden" Ehèn Mona a, nan djèl-koukoύn kong latje anni-zo a. 

Man já depenn-dekantje rete-pri-anba-swen an atè Mátnik, nan an tilili plodari 24 Sèptanm oben plodari 22 Me douvan, depi lanne 2006 otila se depenn-dekantje dijital taha koumanse, men isiya-la-konsa, sé pou sé tann èk konprann de sitjèt-kòtòf nan rete-pri-anba-swen atè-lakáy-mátnik eti yonn sé pou menm krèy moún ki ká djoubake anlè yonn kon lòt, mayonmbo nan se mòn Mátnik la, sé moún ki ka djoubake asou káwbe-bitako kann lan oben anba bannann lan, nan chan-zannanna a, tousa. Toút la-pou-la ki ka flouze tonnfaktáj teknoloji nan dezienm depareyáj-yonn-tou-yonn.

Pi nan fondòk depenn-dekantje sosial la, sé pou yonn-a-lòt eti ekonomi-vivri a ká kare zobráy li depi nanninannan, ale kouri lawonn ekonomi kapitalís la, anba-bannann lan, nan trás-kann lan, gade wè kore mès-djenm ekonomi kapitalís la, èk pou gouvelman-peyi lòtbòtsáy la parèt delè tankon gouvelman-peyi anbrazonnè. Nan toút peyi eti nan doukou anba-swen anlòt peyi, kare-ekonomi vivri a, ekonomi nanninannan an, ká fè kakòl douvan ekonomi kapitalís la pou tèknoloji a ki pa menm, èk pou kantináj moún-douboút ki pa sé pé nan menm rel aprann-lekol la, delè pa nan menm lang-pale èk mès-longsáy-peyi.
Nan an peyi san gouvelman-peyi atè-lakáy, nan dekou an gouvelman-peyi jandám-a-chouval,  kare-ekonomi kapitalís ká banboure aleliwon-galba asou kare-ekonomi nanninannan an, jik pou sé voye y nan laliman tè-grennen, san dlo ni brazonn ; nan dekou an gouvelman-peyi anbrazonnè sé toulong pou chaye toút fondás mès-longsáy-peyi anlè palpa-moún-douboút peyi-natífnatal la, neye y adan an  toút-oliwon-latè desèvlè.

Atè Mátnik otila ekonomi kapitalís la, ekonomi anni-faktore a eti gouvelman-peyi franse a ká palantje aleliwon-chwal-bwa, rive depotjole ekonomi vivri a, ekonomi jaden-karayíb la, oben jaden-kreyol, pou gouvelman-peyi eti Mátnik pa ni pou ta y pou sé ba ekonomi taha an choús-kòtóf larel-tribinal (nan pale-franse kabwatè-konsít CTM lan, nou té ké matje, "identité juridique", man sé pè),  toút se lawonn yonn-a-lòt nanninannan an (lang-pale kreyol la, koύdmen an -koút-senn, lasotè, láwviè-leza, lèskáp-, mès rimèd-razie a, tontín lan, ti-kanno a, taksi-mawon an, swen-ti-kochon-a-de a, lawonn-bèlè a,) ká dekati, si sé pa djigilòp, anni lawonn-bèlè a ki ká báy men pou lang-pale franse ki já nan tontenn-mitonn li (andewò lavwa-douvan èk lavwa-dèhè, toύt pran-pawol nan an konsít bèlè ká báy nan pale franse)  sé pou gouvelman franse a ki sèk sosial atè-lakáy-mátnik la epi toút ti lahan-kòd kore trimináy li a, "yo lé tire ta nou pou yo mete ta yo, kisa ka rete nou pou ba mwen lanmou a".

            III-1. Mayonmbo a se menm moún epi djoubakè káwbe-bitako a. Lamenm-lá, se pa anni pou sé konprann an gwo kantináj djoubakè káwbe-bitako ki pa ní djoubak, ni menm lahan nan pòch yo lè asou sís mwa ekonomi kann lan oben bannann lan nan voye-flèch-kann oben nan voye-ríchton, sé pou sá wè an djoubáp  káwbe-bitako èk jaden kreyòl ki pa ká báy toulong-ale ; èk anni dekare-toulong-ale taha ka fè an ekonomi-peyi anba-swen-lòtbòtsáy, san djíng-kòtok pou sé vire kalibiche, vire larel lè banbann ekonomi èk sosial ka digidi peyi lòtbòtsáy la.
Lòtbòtsáy, lè mayonmbo èk djoubakè-bitako se menm moún lan, sé pou tèknoloji janbe laliman aleliwon, plís depi káwbe-bitako a jik jaden-mayonmbo a, èk se pa anni pou toút bel pát tinen sé monte mòn vini mi pát makandja, sé pou dezèban káwbe-bitako a rive simen nan jaden-mayonmbo a, tjwe toút rimèd-razie, anfwa.

            III-2. Ki bokantáj tèknoloji esa. Lamenm-lá, sé pou lonhe dwèt asou tít « bokantáj »  taha, sé pa nepi yonn ká pòte ba lòt tankon nan toύt bokantáj, sé plís pou káwbe-bitako bannann lan oben kann lan sé ladje, blo-djouk oben blo-siyak,  an ti konpanyi sá-sáv tèknik (dechoύstè, degrennen-tè, dezèrbè, díspayè, fimietizè, fouwajè, makandè, woselè, siwal-dlo, tousa) nan piti-ti-kantináj pou yo sé toulong rete bagáy lòtbòtsáy ki debatje blo.

Nan pòte-vini taha, si  té ké ni an vire-wonn, sé anni pou an janhòl-choύs atè-lakáy se rive pran chimen káwbe-tre lòtbòtsáy la, nan bidím kantináj ; kontel, fresinèt la rive anlè káwbe-tre Ewòp, tankon mini-bannann (sé pa menm an ti-fíg-piti) men toulong nan ti kantináj, fíg-ponm lan ki pi doύs pa jenhen pèse si sé pa anni asou káwbe-tre dèhè, anni lakou-moύn-peyi. Tèknoloji atè-lakáy la, tèknoloji nanninannan an, madjoύmbe èk koutla-bonda-mate a, ká pé rive nan káwbe-bitako a nan an dekou fann, men pa jenhen janbe laliman peyi a.

IV - "Autonomie dans la République" la sé pou vire mete Mátnik nan doukou politik 1866-1900 an.
Nan plodari Atrium lan, nan Fevriye 2008, kabwatè-repiblik franse a té rive di ba se sobreka-politik Mátnik la, "le statut quo n'est plus possible", sa ka sanm yo pa té konprann hak nan sa, èk sé plís se konpayel Les Républicains franse a atè Mátnik, kabwatè-djoubaktwa epi sa, ki pi rete pri adan "départementalisation" taha, sé pa anni pou mès-longsáy politik franse a ki flòkò lakáy se " franse dèhè-lanmè" taha. Sé an ti lèspri mafoudja ki pa ká rive chape anlè 18 èk 19enm sièk ekonomi-anlè-makadè a.
Isiya-la-konsa sé pa anni pou an sístenm-ekonomi fondase anlè kantináj machandíz ki ká debatje oben ki ká dekòste nan makadè-banbòt Foyal la (oben  nan makadè-avion Lanmanten an), bagáy ki fè pa djè ní kouri-lawonn peyi avan machandíz dekòste pou sé pran an choús-kòtòf-peyi,  sé plís pou toúmbiláj sosial la ki pa ká báy, pa ni joút ekonomi pou gouvelman-peyi lòtbòtsáy la ki já ní moún yo, èk pou laliwonn sosial la ki pa fouti ladje djoubáp rás moún-asou-latè a, tou.
Nan an dekou konsa, menm si káwbe-gouvelnáj atè-lakáy la sé ká leve taks anlè bidím kantináj machandíz ki ká debatje (octroi de mer), faktoráj machandíz pou káwbe-tre atè-lakáy la toulong pi flòkò (piplís faktorel atè-lakáy fèt epi machandíz yo debatje anlè makadè, sa ki fè yo pa ní an choús-kòtòf natífnatal-mátnik djòk pou se vini faktorel bidím palpa-woselele Loulou Pulvar la, rive vann yo asou káwbe-tre lòtbótsáy) èk menm faktoráj atè-lakáy taha ka fèt o-plís epi tèknoloji peyi-lòtbòtsay.
Nan dekou an gouvelman atè-lakáy nan kantekantáj sosial franse a, "Autonomie dans l'égalité sociale" Sèy Lètchimi an, èk pou sáv nou foút sáv gouvelman-peyi anbrazonnè a, gouvelman-peyi lanmen-asou-tjè a pa ké sá vire pran lanmen An-Frans, longsáy-ale, sé pou an gouvelman-peyi jandám-a-chouval franse sé vini apiye ekonomi-anlè-makadè a, fè táks asou kantináj machandiz ka debatje djigilòp anfwa èk pou gwotjáp machandè a ("bourgeoisie compradore") vire pran lanmen pi rèd.
Nan dekou wakle-boulín sosial la eti ní toulong de poto-douboút, yonn  sé wakle-boulín teknoloji a èk lòt la sé wakle-boulín se toúmbele wách-lavi-toulejou a, bagáy ki ká mete tan-ka-pase a fondalnatal, "an ti moman douboút la, nonm lan pran loto monte Makouba", an gouvelnáj atè-lakáy san piès larel-tribinal atè-lakáy pou sé gouvelnen sosial la, pa ké sá veye o gren asou lavanníz se matjoukann-kòtòf peyi a, ale wè mete yo nan liannáj pou yo sé ká dekatonnen, fè plís matjoukann-kòtòf.

            IV-1. "Plodari  twa chimen-ale èk senk báy-san-chenn" Eme Sezè a. Nan  24 Fevriye 1978, misíe Eme Sezè té báy lavwa nan plodari taha eti sé an bidím siyák nan plodari politik PPM lan otila y ka lonhe an dwèt chikannen asou toút lide wayalachi-politik atè Mátnik. Twa chimen-ale a, sé té pou konprann si anchoukáj kòtòk nan Repiblik franse a (la départementalisation) pa té pé an bon bagáy, èk wayalachi-politik sé té an gare-chimen, káwbe-gouvelnáj atè-lakáy-mátnik la anba larel-gouvelman franse té ké chimen wel la, an twazienm chimen-ale pete-chenn nan fondòk Repiblik Franse a.              
Nan twazienm chimen-ale taha, La-Frans, lanmen-asou-tjè, té ké ladjé,  san fè chichi, senk báy-san-chenn ba Mátnik eti pi fondalnatal la sé té ké báy-san-chenn mès-longsáy-peyi a (anbrazonnen, ranbonni èk palantje kanman-kòtòf-peyi, lang-pale èk mès-longsáy-peyi a ) ki té ké kore desèvláj mès-longsáy-peyi eti anchoukáj politik franse a té leve.  Nan kát lòt báy-san-chenn lan té ní, báy-san-chenn leve taks, báy-san-chenn vann èk genyen nan peyi laliwonn karayíb èk amerik la, báy-san-chenn ekonomi-peyi pou té rive palantje an faktoráj atè-lakáy-mátnik èk chape anlè ekonomi anni faktore sik la ; epi báy-san-chenn politik la ki té an bagáy tjòbol, si sé pa lòlòy, trape an djòkte pou leve larel-gouvelnáj èk jere ti zafè atè-lakáy nan tòt-genyen palpa-moun-peyi a.  

            IV-2. Lang Kreyol-mátnik  la trape an káwbe-gouvelnáj, man sé pè. Sé kamenm an konpanyi palantjè-peyi MIM lan èk kominís-pòpòf Jounal-Justice ki ká vini badjole ba moún-mátnik sa eti CTM debantje èk nan menm balan an kabwatè-gouvelná-politik la ká mete an káwbe-gouvelnáj Lang Kreyol-mátnik nan brann. Pás pou kominís-pòpòf la eti té palantje larel-gouvelman 19 Máws 1946 la  ki té neye Mátnik nan kaka kantekantáj sosial la, "la départementalisation," yo pa jenhen té lé tann pale lang-kreyol  (lè nan 1981-1982, defen Edwa Glisan eti té kabwatè krèy-matje Courrier de L’UNESCO, té bát lawonn pou matje jounal taha nan kreyol tou, prèmie moún ki té kouri matje lèt ba gouvelman franse kont sa, sé té sobreka-kabwatáj PCM lan) men moún  ki ká badjole yo se palantjè-peyi pou sáv plís pase pèsonn sé anni dwel-ekonomi otila lang-pale-mátnik la ká báy ki ká faktore nan peyi, sé anni mayonmbo a, moún ká voye lak nan lanmè, moún ká fè  èk kwenyen djouba a, moún ekonomi rimèd-razie a, ki ká faktore nan peyi a. 

Se djòktè-ekonomi, djòktè-matematik la té pou sáv sa. Pi lang-pale-mátnik taha sé dekatonnen, pi Mátnik sé báy tankon peyi-asou-latè èk pi an faktoráj-ekonomi-mátnik se vini ká vidjoze, wakle pou douboút djòk èk dwèt-pitjèt douvan ekonomi-anni-machandíz-debatje a.

V – Gouvelnen an peyi se pa nepi fè an tontín oben an ti kanno.                   
Dabò-pou-yonn, sobreka politik  la ká leve larel-gouvelnáj epi nouvel-pòte (nouvel ekonomi,  apiye-blo sosial, djoubáp politik, rel-kantináj matjoukann-kòtòf,  tousa) eti y sé ní anba lanmen y èk menm ká kare mete-nan-brann lan máy-an-máy nouvel-pòte ká rive anlè y. Gouvelnáj ekonomi sé toulong pou gade trape an kalibích rel-pímpe-aleliwon  nan mitan an tilili dwèl-ekonomi eti yonn epi lòt pa sé pé nan menm rel anchoústáj mès-longsáy-peyi a, nan menm rel dekatonn teknoloji a, nan menm rel kantináj matjoukann-kòtòk la, nan menm rel malaksáy moún-douboút la, nan menm rel apiye nan djoubáp sosial la, tousa.         
Nan an peyi-anba-jouk ekonomi, peyi anba-swen an peyi-lòtbòtsáy,  piplís ekonomi an nan lanmen gouvelman-peyi lòtbòtsáy la (makadè-banbòt, makadè-avion, toút zobráy-fondás-peyi, tousa) oben an krèy kabwatè-djoubaktwa eti se moún ki leve nan peyi-lòtbòtsáy oben ká woule ba y. Káwbe-gouvelnáj peyi-anba-jouk la, lá anni pou jere sosial la èk zobráy-fondás-peyi tankon lwiloúd la èk ti chimen anba-bwa. An gouvelman atè-lakáy kontel Amapá nan Brazil oben Chihuahua nan Mèksik oben Misisipi nan Etazini, pou ní makadè-banbòt la èk makadè-avion an anba lanmen y, sé pou sé konprann sa eti gouvelman atè-lakáy la trape lanmen-gouvelnáj pou leve táks makadè pou dekatonnen zobráy-fondás-laliman anba gouvelnáj li.          
Pou peyi-anba-jouk eti y ye, èk pou gouvelman-peyi eti y pa ni pou ta y, sé sé an gouvelman atè-lakáy, Mátnik ká gouvelnen ekonomi atè-lakáy la anni anba larel-tribinal franse eti pa sé pé té fèt pou kore, ale wè regle, katel-dekantje-longsáy sosial atè-lakáy-mátnik. Sé pou sá konprann sa eti, nan an sístenm-ekonomi, larel-tribinal la ní pou ká toúmbile floύz, toulong-ale ; máy-an-máy se katel-dekantje-longsáy sosial la ká pé vire trase anba tèknoloji krache-dife ki ká debatje, máy-an-máy rel-kantináj matjoukann-kòtòf peyi a ká pé dekati oben antipile, matjoukann-kòtòf moún-douboút la plís pase toύt larèstan, si pa ní moύn-douboύt pa pé ní ekonomi. San larel-tribinal natífnatal-mátnik èk toút larel-gouvelnáj atè-lakáy-mátnik  ki ká ale epi y la, pa sé pé ní an politik ekonomi ki ká palantje peyi a. 

Nan wabáp se lanne swasant lan pou zoko-rèch se lanne swasann-dís la a pipirít se lanne kát-ven an, an bidím larel lonyen-dekantje té leve oliwon Amerik-Latín èk Karayíb la asou dekatonn ekonomi èk sosial eti lide-fondòk sé té sere-nan-djigilòp kantináj-machandíz-debatje a ; sé F-H Cardoso epi E. Faletto ki té voye lide taha douvan menm si A.  Gunder Frank, Emmanuel Arghiri,  Samir Amin, toút se dekantjè-ekonomi taha té adan an ních kare-kabeche-plodaye a, dekate-palpa ekonomi anba-swen-peyi-lòtbòtsáy, lide taha eti, epi lahan an peyi-nan-dekatonn-ekonomi ka genyen, nan vann bannann, petròl,  bòksít, ekonomi drivayáj la, tousa, sé pou dekatonnen ekonomi nanninannan an, èk tizi anlè kantináj-machandíz-debatje a.       

Sé pou sé rive tann èk konprann sa eti menm si toút se dekantjè ekonomi taha té pé adan an menm ních kare-kabeche-plodaye, mete-nan-brann lan pa sé pé menm nan tjèk peyi Amerik-Latín èk Karayíb epi tjèk peyi Afrik, nan mitan de peyi Amerik-Latín yonn-pou-lòt, nan mitan de peyi-afrík yonn-a-lòt, pou fondòk eti mès-longsáy-peyi a fondòk nan an trase-welto-rive ekonomi. Matjoukann-kòtòf peyi a fondòk nan ekonomi, matjoukann-kòtòf  palpa-moún-douboút la plís pase toút, an peyi 12 milíon moún pa sé pé nan menm rel mete-nan-brann ekonomi epi an peyi 350 míl moún ; apre ní an tilili janjol-dekantje ekonomi èk sosial ki ka toúmpakte nan an liannáj toulong vire-pímpe, si sé pas vire-gliminen.

            V-1. Lakou-peyi anba-swen, ekonomi machandè-makadè. Se pou sá depareye yonn epi lòt ; si Samir Amin  té ká depenn-dekantje an "antipilonn kapital nan ekonomi anba-swen" (capital accumulation  in the unequal exchange") pou se konprann ní an lakou-peyi nanninannan ki nan djoubáp rache-koupe epi an sístenm ekonomi gliminen ; èk si Cardoso èk Faletto té ká espère an ekonomi tilili-lizín nan "sere-nan-djigilòp kantináj-machandíz-debatje" ("sustitución de importaciones"), lakou-peyi anba-swen an trape an krèy sosial ki trape tòt-genyen y pou ta y nan ekonomi anba-swen taha.

Guy Cabort-Masson té matje,"depi nan prèmíe tan y, lakou-peyi Mátnik la  anba-swen lòtbótsáy", sé té pou konprann sa eti isiya la konsa, pa té ké ní an ekonomi-peyi nanninannan ki té ká fè kakol douvan ekonomi kapitalís la, menm si y té ké anba swel li, gade wè kore y.  Tousa pa sa, sa pi bililik-kòtòf pase sa depenn-dekantje natífnatal-mátnik Guy Cabort-Masson an té ká fè nou li a, ní an sístenm ekonomi dekare-kapitalís eti se toulong nan voye-asou-bòdáj sístenm gliminen an, káwbe-bitako a eti limenm anba-swen ekonomi machandè-makadè a. Pou lòlòy eti sístenm kapitalís la (anni bannann, wonm, boutik epi drivayáj) lòlòy nan sosial (lang-pale, mès-longsáy-peyi, rimèd-razie, lasotè, lèskáp, láwviè-leza, konsít bèlè, tire-kont, tousa pa anlè kont li), an ekonomi alsa-kapitalís vini dekatonnen depi oliwon 1750 oliwon nan se jaden nèg-mawon an ki té vini fè yonn epi se jaden mèt-savann lan oliwon nan wabáp 18^enm sièk la pou pipirít 20^enm lan.

            V-2. Mátnik pa ní gouvelman-peyi men ní an Faktoráj Kòtòf Peyi.  Piplís gouvelman-peyi oliwon-latè debantje (sé gouvelman-peyi Japon ki pi debantje epi an dèt 237 a 260% FKP nan 2026, lanne a pòhò fini), nan dekou franse a, sé plís djoubaktwa peyi-lòtbòtsáy eti gouvelman-peyi franse a ka dwe pase se djoubaktwa franse. Gouvelman-peyi Japon an debantje men piplís djoubaktwa yo ka dwe sé djoubaktwa-Japon. Dèt gouvelman-peyi franse a sé 3.536,1 míl-milíon ewo nan twazienm twa-mwa lanne 2026 taha, se 117,5% anlè FKP a. Tòt-genyen anlè dèt  La-Frans se 74 míl-milion nan 2026, sé té 67 mil-milíon nan 2025, se pou di w Etazini sé 40.050 míl-milíon dola èk 125% FKP a) se pou moún Mátnik sé sispann fè moún ri yo epi matje franse-bannann yo a. 
FKP Mátnik sé té 10,1 mil-milíon ewo nan 2023 (28.600€ per capita) èk se anni dwel-ekonomi drivayaj la ki ka pé fè piplís lajan rantre a. Pa ale prà dlo-mousách pou lèt, CTM  sé pa nepi an gouvelman-peyi,  se pa mém an káwbe-gouvelman pou sé ka kabwate ekonomi an, bagáy pou leve an táks asou toút machandíz ka debatje asou makadè a èk palantje ekonomi-vrivri a, ekonomi sé mòn lan, ekonomi lanmè a epi y. 977 milíon ewó kouri-dèt CTM lan eti kantináj-lahan-woule se 1,100 a 1,200 mil-milion ewó, nan an ekonomi-peyi oliwon 12 míl-milíon ewó, èk tousa moún ja ka plere, ale badjole, matje nouvel tankon si toút kráb la te ke já mò an bari a.

            Nan 24 Sèptanm 1870 taha, lè L-Ch. Yoút, Madlenn Klèm epi se tjenz konpayel gawoulè yo a té pitje Kode, èk apre, lè toút  se konpayel-gawoulè Lwi Telga a té vini douboút anlè laliman-tè Ehèn Lakáy la, sé pou té tann èk konprann sa eti laliwonn/tan-ka-pase Mátnik taha té ká ladje djoubáp rás-moún an nan chimen pou rive adan djoubáp sosial pou prèmie blo èk apre djoubáp politik la nan divini blo.

Pou gouvelnen an peyi eti pa sé pé nan menm rel epi leve an tontín oben ba tjèk krèy-douboύt-o-kare an "ti lanmonne mete an pòch li", lanmen-gouvèlnáj taks atè-lakáy eti gouvelman-peyi franse a ká ladje pianmpianm lan, san jenhen ba se peyi an djòkte gouvelnáj-tribinal pou rive tjenbe y, ká pít kaka, se pou vire pran an sístenm gouvelman-peyi jandám-a-chouval ki ka ladje chenn ba kabwatè ekonomi an eti pare pou senyen djoubakè jik griji zo a.      

Plodari 24 Sèptanm lan, pou politik eti y ye a ká toulong gade wè depenn èk dekantje pímpe-longsáy sosial Mátnik la epi an tilili janjol-dekantje atè-lakáy oben karayíb eti yo menm ká pé vire depenn o kare, toulong-ale, toút se katel-dekantje-longsáy sosial atè-lakáy-mátnik la. 

Nan dekou wakle-boulín sosial la epi toύt tèknoloji krache-dife ki ka apiye y, san frape y, "Autonomie pour la Nation Martiniquaise"  la anba an gouvelman-peyi jandám-a-chouval franse a pa ké sá tjenbe an ti lanne gouvelnáj, RNDP (République Nationale Démocratique et Populaire)  FRONALIMA, Guy Cabort-Masson èk Frantz Agasta epi se konpayel yo a tou, èk pou pa rete pri nan tè-sèk, se anni an pòte-kole karayíb (nan CARICOM, OECS oben ACS) ki sé pé rive lonhe pal pou Mátnik tankon peyi-asou-latè sé rive vire larel. 

Nan dekou wakle-boulín sosial la otila nouvel-pòte a ka kouri lawonn toulong pi towtow èk anni pou divini ka rive zoύp anlè moύn (“nou sòti nan divini ka rive” mapipi-èskwaya Edwa Glisan, èk sé ba nou lè pou nou pase epi sa), se anni an gouvelman-peyi natífnatal-mátnik nan líannáj gouvelman kalibiche epi toύt gouvelman-peyi karayíb èk amerik-anni-solèy ki sé pé vire mete se matjoukann-kòtòf peyi-mátnik la nan líannáj dekatonnan, an "autonomie dans la république" se toulong pou rete pri nan djoubáp rás-moύn-asou-latè a, nèg-ginen/betje ; pou nèg-ginen an se rete la ka plere asou gangan ki pase pás sístenm ninang-founang èk pa fouti pran an letjèt nan divini.

Simao moun Wanakera

Latè-tranble Kolonmbia a

 

7.4 kouri-rel

 

San José del Palmar, Colombia : Apre de latè-tranble pete-masonn-káy Venezwela a, 7.5 asou zandal-wouvè Richtè a eti trape trape dís rel-mizire, se atè Kolonmbía otila an latè-tranble 7.4 kouri-rel (nan 4.903 anlè líy Ekwatè èk 76.189 anba-solèy líy Greenwich la) te debaba an tilili káy-rete, chimen-lwiloύd, kare-zobráy nan lanbouk kontel Cali, Quibdó, Manizales, Pereira èk  Armenia otila an ago-dezás woύj ka báy toulong.

Laboukann-fondòk latè-tranble 7.4 kouri-rel taha te nan laliman San José del Palmar nan kare-lanbouk  Chocό èk nan 103 kilomèt fondòk-latè anba kapách-tè Nasca a. Se pa menm epi latè-tranble La Guaira Venezwela a eti te fèt anlè kapách-tè Karayíb la, menm si moύn atè Mátnik te pe santi latè-tranble taha. Lòtbòtsáy, latè-tranble Venezwela a te nan 10 kilomèt fondòk-latè pou 7.5 lan èk 21 kilomèt fondòk-latè pou prèmie a, 7.2 kouri-rel. Nou ja matje sa eti pi latè-tranble a toupre anlè zekal-do latè, pi ni dezás anlè laliwonn lan, pi fondás la ka fè lanm èk pi masonn-káy ka pete.

An tilili douk-dèhè ja soukre laliman Cali jik oliwon Bogota (lanbouk-gouvelman peyi a) eti yonn adan yo te mizire 6.6 kouri-rel asou zandal-wouvè Richtè a èk vire debaba kare-zobráy ki te fele anba latè-tranble 7.4 la.

Nan dekou nou la ka matje nouvel-pòte taha, gouvelman Kolonmbía kouri nouvel asou 181 moύn ki alelouya-zakasía (95 adan yo se moύn Cali), 1.310 moύn ki flandje fondòk-latè. Latè-tranble 7.4 taha rive nan dekou an gouvelman pete-ren-malere ka pran lanmen nan Bogota.

Ale li nan Tele Sur èk Prensa Latina   

Latè tranble Venezwela, de kou yonn-dèhè-lòt

7.2 èk 7.5 kouri-rel

 

Karakás, Venezwela : Se 6 adan 24 laliman-peyi-gouvelnen Venezwela a ki pran fè nan se latè-tranble taha eti moύn santi jík Puerto Rico otila an ago Razmare te kouri lawonn. Laboukann latè-tranble 7.2 kouri-rel la te nan 26 kilomèt lanbouk San Felipe nan laliman-peyi-gouvelnen Yaracuy èk laboukann latè-tranble 7.5 lan te nan 30 kilomèt lanbouk Vargás nan laliman-peyi-gouvelnen La Guaira, anni 39 sigond dèhè. Nan se 6 laliman-peyi-gouvelnen an ni La Guaira èk Yaracuy men ni Aragua (lanbouk Maracay), Carabobo (lanbouk Valencia), ni Distrito Capital (lanbouk-gouvelman-peyi Karakás la) epi ni  laliman-peyi-gouvelnen Falcon lan, 902.427 moύn, eti gran-lanbouk la se Coro. Tousa pou konprann sa eti toύt laliman-peyi-gouvelnen taha pa ka jere an bidím latè-tranble konsa epi se menm matjoukann-kòtòf la.

Se nan Estado La Guaira, oliwon 400.000 moύn otila ni plís  moύn ki djigilòp anba masonn ki degrenngole. Asou toύt Venezwela, yo ja ka konte 1.400 epi moύn  ki alelouya-zakasia èk plís pase 50.000 moύn ki djigilòp. Se nan laliman-peyi-gouvelnen La Guaira, adan se lanbouk Caraballeda epi Playa Grande otila ni plís káy epi káwbe ki kraze.

Aragua eti ni 2,4 million moύn pa se pe nan menm rel epi Distrito Capital de Caracas (Baruto Chacao El Hatillo, Libertador, Sucre toύt se lanbouk taha adan) pa se pe ka konte moύn tankon Yaracuy 600.852 moύn nan 2011, ka konte. Se pou konprann an latè-tranble pa ka ni menm wách-dèhè a anlè kantináj moύn an laliman-peyi-gouvelnen pou anlòt. Lòtbòtsáy, silon fondokte latè-tranble a èk silon fondás la, tè-anni-sáb, tè-anni-wòch oben tè-tíf, pa ka kraze káy epi menm djokte a.  

Ale li TeleSur èk Prensa Latina