Edwa-Glisan (1928-2011) 15 lanne eti y báy antre nan memwa tan-ka-pase Mátnik la

 

Plodari-kabechinen trás la

Se Edwa Glisan limenm ki te fè tan-nanninannan-longsáy natífnatal-matnik la koumanse asou an koύt nèg-mawon, Prèmie Longwe a adan Le Quatrième Siècle ; èk, lide foulou taha eti an moύn-afrík-anba-solèy te ke pe debatje atè Mátnik nan kontinan-amerik la, èk chape anlè sistenm ninang-founang se betje franse a, kouri anba bwa mawonnáj la,  san aprann laliwonn lan, san sav hák asou tan-ka-pase atè-mátnik la ; plís pase Bug Jargal Victor Hugo a, nonm-anni-lèspri-djòk Friedrich Nietzsche la nan Also sprach Zarathustra. Ein Buch für Alle und Keinen. Nan prèmie plodari-kabechinen Edwa-Glisan, plís pase nan plodari-kabechinen matjoukann-afrík Eme-Sezè a oben menm plodari-kabechinen ranboulzayè konsiáns douboύt-krann Franz-Fanon an nan Les mains parallèles èk apre nan Les damnés de la terre, nèg-ginen anba-joύk la ke rive prèmie douvan nan lakou-peyi a lè ranboulzáy peyi-natífnatal la ke báy (Christian messianism, "the last will be the first"), moύn-afrík la te ke trape an djòkte lèspri pi mabial pase moύn-ewòp la, jík pou rive nan kontinan-Amerik la san se se an boutou, san zouti branbrannizè mès-nanninannan, tou-touni-anlè-de-pie y, tankon an vè-tè, èk te ke leve an mès-longsáy, an sa-douboύt-moun-asou-latè, tousa ; Longwe nan mòn lan te rive trase an chimen-divini, leve an rèl-fanmi menm si se fanm lan, de kwi lèt pou pran seráj divini, pa ka djè kouri lawonn nan rarate-kabechinen Edwa-Glisan an. Se nan sa eti plodari-kabechinen trás la, plodari-kabechinen kote-rete a, plodari-kabechinen ankreyolaj, Edwa-Glisan an pi kabeche ek pi kalibiche, pi lanmen-asou-tjè tou, pase konsiáns lwijanboje Eme-Sezè a èk konsians douboύt-krann Franz-Fanon an. Lakáy Edwa-Glisan, se pa anni pou an nèg-ginen te rete la ka plere èk/oben lonje dwèt asou rayi-rás-nèg-ginen (negrophobia) ki ka kouri lawonn oben menm leve semeda, goumen pou depotjole y, bagáy anni moύn yonn-tou-yonn ; an-an, se pou kare fondás an peyi, pa menm an laliwonn ("betje a ka leve an laliwonn, laliwonn lan pa nepi peyi a" eti Edwa-Glisan te ka matje) men an peyi. Man ka vire matje sa eti lakáy Edwa-Glisan, nan prèmie plodari-kabechinen y, peyi a pi fondòk pase lapo-fidji an moύn, "Mi se an peyi ki la, se pa moύn san lèspri" eti y matje nan Láwviè-lezád. Rive la, se pou se mande Edwa-Glisan sáv ki manniè an moύn ka pe sáv lè y rive, si se anni trás, anni trase-chimen ki ni ? Ki manniè moύn taha ka pe sáv la eti y ka ale, si se anni trás ki ni ?  Pi nan fondòk kabeche-dekantje a, ki pawol an moun ke pe sa pale si chimen eti y pran pou ale a, se anni an trás, pou konprann an laliwonn ki ka toύmbile toulong ?  Si se anni trás ki ni, ki manniè an moύn ke sa rive sáv lè y asou an chimen-divini, lè lè rive pou se kabeche an chimen-divini, pou trás eti moύn ja trase.

Dwe La Lézarde, plodari-kabechinen trás Edwa-Glisan an se pa anni an chimen-dekoupe pou rive pi towtow nan wabáp latè-wonn Franz-Fanon an nan Les mains Parallèles ek apre nan Les Damnés de la terre, plís pase sa se an chimen-ale ki te ke andewò tan-ka-pase, andewò latè-wonn lan, se pou sa Edwa-Glisan pa te le tann pale sistenm kabeche, ni menm kabeche sistenm. Lide taha eti ti lakou-moύn-douboύt natifnatal-mátnik la, se lakou-moun-douboύt natifnatal-karayíb la, te rive fè an welto anlè tan-nanninannan-longsáy la pou tjenbe nan lavi a, pou rete douboύt nan tan-ka-pase a ; se pa pou ayen Papa Longwe nan Katriyenm siek la, dènie Longwe a eti pa ni yích pou se pran lanmen apre lanmò y se an tjenbwazè, se anni pou asire an trás-afrik ka kouri lawonn adan lèspri toύt moύn natífnatal-mύtnik, "Soύch-senyen Longwe a te sèk. Èk, sèk eti y te sèk, se pou se Longwe a te báy nan memwa toύt moύn" ; se pou sa konprann trás-afrik taha se pa te nepi an djíng kontinan-afrík la limenm, se pa te koulè lapo-fidji moύn ; se pa te an mès-nanninannan eti moύn atè Mátnik, moύn atè peyi-karayíb la pa te ke pe sa tjenbe nan tan-ka-pase, se se apiye anlè y pou fè an mès-longsáy natífnatal-mátnik ; se pa te nepi yonn adan se 800 a 2.000 choύs lang-pale eti ka kouri lawonn kontinan-afrik taha ; se te tankon an van ka monte mòn. Nan plodari-kabechinen Edwa-Glisan an, plodari-kabechinen trás la,  plodari-kabechinen ankreyoláj la, plodari-kabechinen latanmòt la, se toulong an tilili trás eti ka vini kole anlè anlòt tilili trás pou se fè an tilili-longsáy, se an rive-an-boύt san rete, an rive-an-boύt-longsáy, ayen pa ka boύt blo, toύt bagáy la wouvè, pa ni wabáp nan lèspri mabial wabáp la ; men Edwa-Glisan pa te le tann pale bililik-longsáy, sa eti toulong liannen epi lide sístenm lan.

Nan lide sístenm lan ni tan-ka-pase a eti pi fondòk pase laliwonn lan, chak sístenm ni tan-nanninannan-longsáy li ki ta y èk pou sa, tout sístenm pa se pe anlè menm rèl la, de sístenm pa se pe kantekant ; ni sístenm ki pi dekatonnen, ki pi náwfláw, pase dòt pou plís tan ki pase adan yo ek pou plís liannáj kouri-lawonn ki báy adan yo, se se pou laliwonn yo ki pi blayi-oliwon. Edwa-Glisan te ka dekatonnen lide an kantekantáj náwfláw se lang lan, "toύt lang se lang", ek nan menm balan an se mès-longsáy la ; epi lide taha eti toύt bagáy la se pou kouri lawonn, ayen pa ka desann nan fondòk latè, anni nan blayi-oliwon. Nan plodari-kabechinen Edwa-Glisan an eti se te pou veye o gren pa anni kouri vini platje an model ewòp anlè se peyi anba-joύk Afrik oben Amerik la, menm kouri-lawonn taha pa ka rive leve an tan-nanninannan-longsáy choύs-yonn-tout-yonn. Se pou se mande sáv, la-atjòlman-la, si tan-nanninannan-longsáy la se ka flòkò konsa pou se anni liannáj la ki fondòk, se pa menm an memwa men anni liannáj la, poutji nan rarate Le Quatrième siècle la ek nan rarate Sartorius, lanne dèhè, ni an ladje sa-sáv ba yích dèhè ? Ladje sa-sáv ba yích-dèhè se, nan ti lèspri nèg-ginen-krann atè-lakáy-mátnik la, se anni  kontinan-afrik la, se lide taha eti lakou-peyi a pa ka toύmbile ek an menm mès-nanninannan ka kouri lawonn san jenhen tonnfakte anlè kò y pou vini an mès-longsáy-peyi, san jenhen ladje oben rale anlè londjè chenn li, Afrík taha se te ke anni an bidím laliman otila pawol se gangan an ka kouri lawonn ek si pawol taha se diskoupe, se toύt lakou-peyi a ki pèd lakát, toύt kráb la mò an bari a. Nan rarate Le Quatrième siècle la, l’Afrík taha eti se plís an rete-sonhe pase an tè-danme, pa ni an laliwonn nan lèspri djòk la, se an peyi san tit-langayele ek san pawol, se anni de tibráy, prèmie Longwe a èk prèmie Beliz la, yonn ka veye lòt nan barank an kanawa ninang-founang, ni an goumen ki fèt, nou pa nepi sáv poutji men nou sipoze se te pou an fanm, pou yích prèmie Belíz la, Án Belíz ki te ke alelouya Libète Longwe, yích prèmie Longwe a, lanne dèhè nan mitan se twa pie-mawogani an. Nan rarate Sartorius la, Afrik taha se an bidím tè-danme blayi men tankon si se an tè nanninannan ki pa rete piès tíf, piès zèb, piès fimie pou fè jaden ek se pou ale kouri latè-wonn lan lòtbòtsay ; Oko ka pati de lanmen balan, san ayen anni pou pase pàs epi moun-oliwon-latè, lanne dèhè se Odono Odono (djanbel djezináy la nan La Case du Commandeur)  ki ka towblíp nan mòdan sístenm ninang-founang lan, Afrik taha eti pèsonn pa ka wè se menm lide Longwe ki nan memwa toύt moύn an nan Le Quatrième siècle, Edwa-Glisan te kabeche kontinan Afrík taha tankon an vie wòch nanninannan (pi wòch la vie pi y se tounen wòch-reldjansè ek piaye moύn) anchoύste nan tjè moύn, plís pase lèspri yo, se pou te chape anlè ti lèspri mete-anba-joύk zawa-ewòp la.

Plís pase trase laliman an peyi nan Le Quatrième siècle, ek plís pase, trann-sís lanne dèhè, kabechinen an trase-pòtre lakou-moύn-natífnatal anba-jouk oliwon-latè nan Sartorius, pou wè moύn pa pe sa wè se Batouto a nan de koko-zie yo, Edwa Glisan te rive ladje plodari rás-moύn an nan chimen pou lòlòy plodari taha lòlòy, kanman-kòtὸf an moύn pa pe mare anni adan koύt-zie anlòt moύn se voye anlè y, èk tjoke an tilili-longsáy eti kontinan Afrik la te ja ni pou ta y avan zawa-ewòp la debatje atè Elmina, Ghana, nan lanne 1433 ; Yorouba a, li tou-yonn, se te já an ven-epi lang-pale èk mès-nanninannan èk Nijewya, lajounen-jòdi, se 522 lang-pale ek 7 lang-mò nan 71 lakou moύn-natifnatal-nijewya. Se pou se tann plodari-kabechinen trás taha, ek nan menm balan an, plodari kanman-kòtòf nan liannáj tankon an depenn djáb-soύd tilili moύn-asou-latè. Edouard Glissant pa te le rive nan an plodari bililik-longsáy, plodari bililik-longsáy karayíb la, pou pa te vire lang asou tít-langayele sístenm lan men plodari-kabechinen trás la, plodari-kabechinen ankreyoláj la, plodari-kabechinen kanman-kòtòf nan liannaj la, plodari-kabechinen kote-rete a, plodari-kabechinen latanmòt la, tout se plodari-kabechinen taha, se pou se kabeche tilili mès-longsáy èk lang nan kontinan Afrik la avan y te towblip nan sístenm ninang-founang zawa-ewòp la èk  ladje se plodari rás-moύn lan, se plodari yích-gangan an, plodari nèg-ginen-krann lan, eti ka depotjole toύt lide peyi-natifnatal atè Matnik. 

Plodari-kabechinen trás la  eti nan menm lèspri, trape menm choύs, menm londjè koύs-kouri epi plodari-kabechinen ankreyoláj la, plodari-kabechinen liannáj la tou, plodari-kabechinen latanmòt la, tousa, nan an depareyáj, rache-koupe, epi se plodari-kabechinen sístenm lan. Edwa-Glisan pa te le tann pale plodari-kabechinen sístenm oben sistenm-kabeche, toύt bagáy la anni nan kouri-laliman-oliwon, nan kouri-lawonn, san jenhen desann nan fondòk, nan fondòk-latè. Se pou se tann ek konprann, dwe isiya la konsa, tankon nan plodari-dekantje Franz-Fanon an, tan-nanninannan-longsáy la pa fondalnatal, se kote-douboύt la eti fòk sa depareye epi kote-rete a, ki ka pe peze nan kanman-kòtòf nan liannaj ("identité relation") la. Man ja matje ek kabeche sa eti tan-nanninannan-longsáy la fondalnatal anni nan dekou an lakou-peyi ki ka matje y aleliwon-galba ek ka gade wè vidjoze káwbe-gouvelnáj li longsáy-ale, sa ki pou ka kantinen kanman-kòtòf peyi-natifnatal la, tikatikataw. Tan-nanninannan-longsáy taha se toulong pou rarate an tan-ka-pase gliminen, kabeche, vire kabeche, se pa nepi an memwa eti ka pe gare nan trase chimen nan tan-ka-pase. Tan-nanninannan-longsáy la se an leve-zobráy eti gouvelman an peyi ka ba plodayè-dekantjè tan-nanninannan-longsáy taha se lakle a pou wouvè oben fèmen lapòt èk finèt ; epi, se pou konprann èk kabeche sa eti rarate taha liannen rèch epi an lang-natífnatal, nèhè menm an lang-langayele pou se rive kabeche nan an sístenm-lang eti ka branbrannize an depareyáj nan mitan chák se plodari-kabechinen an ; sáv nou  pou sáv, kontel plodari-kabeche sosial la pa pe nan menm rèl epi plodari-kabeche lèspri-kalibiche moun-yonn-tou-yonn lan eti limenm pa nan menm rèl epi plodari-kabeche tan-nanninannan-longsáy la, tousa ; menm si yo toύt se pe ka jete ancháy pon-janbe-laliman yonn-a-lòt. 

I – Peyi-Matnik la nan La Lézarde ek Le Quatrième Siècle.

Peyi-Matnik Edouard Glissant an se pa anni pou depenn an laliwonn, an blayi tè-danme eti poèt la ka pe trase chimen gliminen adan, aleliwon-galba ; se pa ti poèt ki ni atè Matnik nan memwa tankon nan wap lajounen-jòdi. Peyi Edouard Glissant an, depi La Lézarde, se an kote-doubout pou lonyen latè-wonn lan tankon pran konsit epi lakou-moun-peyi-natifnatal oliwon latè. Lamenm la, se pou se apiye lide taha eti plis pase an laliwonn, peyi a se an blayi tè-danme otila moun ka leve an memwa, an rarate tan-ka-pase ki ka toulong ba laliwonn taha plis tè-danme (mòn, koule ek savann) ek plis tan-nanninannan-longsay, gangan epi yich-dèhè.

Peyi Edouard Glissant an se pa te pou degare gangan, fè yo vini rale pat-kaye moun nan sonmèy yo ; an-an, se toulong an trase-chimen san gwo so, san pawol djenm ni menm jès soubawou ; an driv-nan-kabèch pou rive depareye peyi lòtbòtsay lanmè-ble a, tjek kote nan kontinan-afrik anba-solèy, epi tè-danme anba plat-pie moun isiya : "Mi se sa mi, peyi san-laliman lòtbòtsay lanmè-ble a te fini kouri nan kabèch Longwe tankon an zayann men te vini an djing rarate tan-nanninannan, chous tout rete-sonhe an tan-ki-pase, dwel la eti si’w se fèmen zie anlè’y, se pou’w krache anlè tè-danme anba plat-pie’w la, moun ka rete la ek djoubake yo djoubake pou te fondase’y".

Si peyi-Matnik La Lézarde la ka deredi longsay lawviè a ek pou konprann laliwonn lan (so-lawviè a, basen, sab ek wòch, bwa, liann ek zèb) se an poto-doubout rarate a ki ka pran piziè fidji epi sa ; peyi-Matnik  Le Quatrième siècle la ja ni plis fondas, nèhè menm plis laliman pou Edouard Glissant pa te èche depenn laliwonn lan aleliwon, se moun rarate a toulong pi nan depareyaj epi laliwonn lan, sa eti ka fè Le Quatrième siècle  plis nan larel rarate lang franse a pase La Lézarde men nan se de rarate taha, Edouard Glissant ka trase laliman an peyi-Matnik, tè-danme epi memwa, pianmpianm nan depann anlè larel mès rarate lang franse a.

La Lézarde se kous ladje-desann lakou-moun peyi-natifnatal-matnik la pou rive nan lanmè-ble Atlantik la eti se konsit tout lakou-moun peyi-natifnatal oliwon-latè. Isiya la konsa, ni an plan-divini politik, ni an rel-rive politik eti ka tjoke, oben rale, lide an lakou-moun peyi-natifnatal-matnik asou chimen wayalachi-politik li. Se Edouard Glissant, epi Marc Pulvar, nan prèmie moun atè-Matnik ki kabeche lide an wayalachi-politik. Ek nan kous ladje-desann La Lézarde la, so ek siyak-lawviè, Edouard Glissant ka depenn an lakou-moun peyi-natifnatal-matnik, "Mi se an peyi ki la, se pa moun san lèspri",  brayès vidjò, tjè-blennde pou rive nan konsit epi lakou-moun peyi-natifnatal oliwon-latè.

Nan  Le Quatrième siècle tout bagay la ka fèt tankon si nou te ja adan an apre tan-nanninannan-longsay, se Papa Longué ki ka rarate men se Mathieu Béluse (Edouard Glissant limenm) ki ka koute ek ranmase (matje) pawol la. Se pou se tann ek konprann an tonnfaktaj rarate natifnatal-matnik la nan an lang franse epi tout larel liy-dèhè-liy li. Isiya la konsa pa ni plan-divini politik blo, se anni pou rarate tan-ki-pase ek ki matjokete Matnik tankon peyi, nan depareye’y epi de peyi-lòtbòtsay, peyi kontinan-afrik la eti Edouard Glissant pa ka nonmen tit-langayele’y, se pou di yonn adan tilili peyi Afrik la ek lòtbòtsay, peyi lang rarate a, eti, li tou yonn ka pe tonnfakte rarate a ek fè Peyi-Matnik la plis nan lèspri peyi lang-rarate a pase peyi driv nan kabèch la, peyi kontinan-Afrik la.            

II – Depareyaj nan mitan tan-nanninannan-longsay ek memwa nan Le Quatrième Siècle.

Nan fè tan-nanninannan-longsay Matnik la pati asou an kout nèg-mawon, Edouard Glissant te ka fè moun konprann fondokte rarate a nan tan-nanninannan-longsay la ek rarate taha se pa toulong an bagay kabeche, delè se anni pou sansle anlè an trase-chimen, nan dekou taha se pou’y vini kantinen an memwa. Lamenm la se pou se konprann liy laliman nan mitan tan-nanninannan-longsay ek memwa toulong lèkètè, delè menm flòkò, an ti dekantje-plodari ek se pou ladje memwa towblip nan tan-nanninannan-longsay la.

Tan-nanninannan-longsay la ka djoubake anni epi matje, memwa fondase anlè tousa eti’y se jwenn, pawol-pale plis pase matje ek lamenm la se pou depareyaj tan-nanninannan ek memwa taha se rete pri adan djoubap lang ki ka bay atè Matnik. Lang natifnatal-matnik la ka trase chimen, lanmen-asou-tjè ba an memwa atè-lakay-matnik ; lang franse a ka djoubake pou fè memwa atè-lakay-matnik taha fonn adan an rarate natifnatal-la-frans. Nan mitan de rel-djoubap taha an matje-memwa kreyol ka tranble, plis nan tjè-senyen keyol la pase nan rèchte plodari kare-bare tan-nanninannan-longsay la « mi listwa Matinik manmay, woy woy nou ni mémwa » Edmond Mondésir la nan disk Emosion bèlè.

Nan Le Quatrième siècle, dènie Longué a ka majole nan lang natifnatal-matnik la, taha ki pa ni se liannè-fondas-lang franse a (« kè », « kidonk », « pàs », « pàs kè », « kòm », tousa) adan’y lan ek Mathieu Béluse ka matje sa nan franse. Se pou se rive konprann ek kabeche sa eti Papa Longwe, tankon tout majolè atè-lakay-matnik, ka rarate an memwa eti papa’y oben gran-papa’y te fè’y koute ek konprann, delè majolay pe pèd kò’y nan kont la, papa pou yich, memwa a pe diskoupe ; Mathieu Béluse, limenm, ka ale èche djing nan tan-nanninannan-longsay franse a atè Matnik pou se tann ek konprann rarate-memwa Papa Longwe a. Longué pa ni yich pou Ti-René Longué ki towblip adan gran tou prèmie semeda-longsay latè-wonn lan, nan Ewòp ek nan liannaj nan mitan Papa Longué ek Mathieu Béluse se pa an ladje-ba-yich-dèhè tankon sa te ka fèt depi Melchior Longué men ni an toumbilaj, se plis an ranmase-sonhe ek tout tonnfaktaj sa ka rale.

Nan ale-vini taha, nan mitan tan-nanninannan-longsay ek memwa, bitako betje a ek mòn nèg-mawon an, majolay lang natifnatal-matnik tjenbwazè a ek matje-franse Mathieu Béluse la, tousa, Edouard Glissant te kabeche an tan-nanninannan-longsay Matnik nan dekantaj epi tan-nanninannan-longsay franse a atè Matnik, toulong nan an kouri-lawonn ek jenhen nan an liy-dèhè-liy rèch otila se lanne a se pa nepi djing tan-ka-pase men tankon branbrannizay an tràs-pase depi an kote-doubout-pale pou anlòt kote-doubout-pale.

Se pa anni pou se konprann memwa majolay Longué a pa te ke ni an koumansman ek an wabap epi chimen-trase ki ka toulong ale epi yo, Edouard Glissant ka bay an koumansman menm si ka fè moun sav te ni an tan douvan koumansman an, ek rarate-kabechinen se Batouto a, Sartorius, la pou sa ; ek, ka bay an wabap, Papa Longué pa ni yich ek ka chape nan abolay nan lanne 1945 ; se pou se konprann, apre memwa taha lè a rive pou matje an tan-nanninannan-longsay natifnatal-matnik oben won-ladje-won Matnik. Apre bidim mande-sav la se pou se wè nan ki lang-matje esa ?   

III – Trase-chimen an nan La lézarde ek Le Quatrième Siècle te ja ka rale plodari-kabechinen latanmòt la vini.

Pou depenn Edouard Glissant ka depenn laliwonn lan, toulong-ale nan La Lézarde, ni anchay trase-chimen ka bay nan rarate-kabechinen an ; ni trase-chimen fondalnatal la eti se kouri-desann lawviè a nan lanmè, tankon lakou-moun peyi-natifnatal-matnik la ki ka rive nan konsit epi tout lakou-moun peyi-natifnatal oliwon-latè ek ni, asou londjè kouri-desann taha anchay ti trase-chimen rive nan lawviè a, delè, Garin, Gilles, Luc, Mathieu, Michel, Mycéa, Pablo, Thaël, tout se konpayel rarate a ka trase chimen yo kantekant ek lawviè a, delè nan rive asou lawviè a ; tout se trase-chimen taha ka fèt nan an lèspri patate, pa ni ayen kare-bare, La Lézarde se te prèmie rarate-kabechinen Edouard Glissant, pou rarate a ka fè siyak nan mitan se konpayel la, nou plis adan an tire-kont pase an rarate-kabechinen.

Le Quatrième siècle pa ni tilili trase-chimen La Lézarde la ; isiya la tou ni an trase-chimen fondalnatal eti se majolay Papa Longué a ek, alsa, ni yonn-de trase-memwa nan memwa a, teknik palpa wach-lavi eti se majolè atè-lakay-matnik la ka bat anchay pou depenn yo pa ka djè depenn. Nan Le Quatrième siècle, Edouard Glissant te nan lèspri kanmouzaza epi teknik majolè taha, Longué ka rarate aleliwon-galba men pa ka djè depenn ek se pou Mathieu Béluse se kabeche depenn lan dèhè lanm-a-kouri pawol rarate Longué a, pi douvan ka leve an tilili trase-memwa eti tan-nanninannan-longsay franse a ka gade wè plata.

Nan  La Lézarde,  se nan depenn laliwonn lan otila Edouard Glissant ka matje tan-ka-pase a ; men isiya la konsa, tan-ka-pase taha se pa jou-apre-jou rel-rive politik la, «men janbe lawviè a (tan eti bat-lawonn politik la ka pran) se an tan otila moun ka aprann mizire tè yo ! », tan-ka-pase taha se pa bagay liy-dèhè-liy men tankon an tan-ka-pase nan toumvarel ek toumvas pou an plan-divini politik  ki ka bay nan rarate Edouard Glissant an tan an ka kouri lawonn jik pou delè dekouri lawonn, dwe  La Lézarde, plodari-kabechinen latanmòt la te ja ka bay.

Man ja matje sa eti tan-ka-pase Le Quatrième siècle la ka bay pianmpianm, de lanmen balan ek rarate a nan limenm, ja ka fè tan-ka-pase a, tankon nan tout rarate oliwon-latè, «Fout yo kouyon anba a la. Yo ka di - sa ki pase ja bien pase -. Men tousa ka pase nan bwa a ka rete an fondok bwa a. Se pou sa man ka rete anba bwa a san jenhen desann anba a”, pa ni piès wakle-boulin tan-ka-pase a ek menm si tit Longwe ka leve lide moun kanman djenm ek anraje (se gangan se Longwe a eti pèsonn pa te nepi sav tit li ki te ni kanman djenm taha pou nèg-mawon eti’y te nèg-mawon), tit Papa a ka chaye lide kanman dous ek lanmen-asou-tjè, tout kanman ki nolfok lèspri patate, lèspri latanmòt.

Nan dekou mawonnaj la, Le Quatrième siècle se, nawflaw anlè nawflaw, rarate-kabechinen mawonnaj la, te pou ni anchay welto, anchay vèglaj, anchay wakle-boulin tan-ka-pase, se se lè pou kouri gare se chen, se se pou bloublou se nèg-bitako a, se se pou foute an twa-de-gout an tjou tjek betje oben tjek koumandè, se se pou dekantje laliwonn lan, defarouche bèt-long lan, tousa. Nan Le Quatrième siècle, si se pa tit Longué a eti prèmie Longué a, prèmie nèg-mawon an, pòhò te pe ni pou ta’y, pa ni ayen ka mande an wakle-boulin tan-ka-pase, nou adan an memwa-rarate, se anni viekò ka menyen memwa taha eti anchouke nan lèspri latanmòt la, lèspri patate a, menm si memwa nouvel-matje Mathieu Béluse la ek depenn laliwonn Edouard Glissant an se ka vini apiye’y aleliwon-galba.       

IV – Simèwjay kote-rete a nan plodari-kabechinen Edouard Gissant an.

« Nonm taha ki te pèd souch li nan woule nan bidim lanm-a-kouri pasay la (…/….) ek ki pòhò te Longwe men te ja konnèt tout ti fèy ek tout ti grenn-nannan peyi krache-dife a, ek ki te ja sav se pou’y te ke fè debouya, oliwon gran-bwa a, nan laliman wach lavi a, doubout mapipi-moun-djok anchouke nan fondok latè a (…/…) ». Ni an djoubap  rache-koupe nan mitan kote-rete a ek kote-doubout la, nan  Le Quatrième siècle eti se pa anni majolay Papa Longué a eti Mathieu Béluse la pou vire mete nan karetel tan-ka-pase a toulong ek rel-djokte depenn-laliwonn Edouard Glissant an ki ka pe branbrannize’y.

Kote-doubout la se anni pou voye an pawol, ba an pawol balan pou’y se kouri lawonn epi tout patate ki se peze anlè’y. Ki chimen kabechinen eti Edouard Glissant te pran pou prèmie nèg-mawon an taha te rive tjenbe an djoke moun-asou-latè nan barank kanawa ninang-founang lan otila tout mègzoklèt te kouche kalbòy anba lapòstim ek bouden-kòne ? Ki pawol eti prèmie nèg-mawon an te ke pe pale anlè tilili molpi lang taha nan barank kanawa ninang-founang lan ?  Mathieu Béluse ka rete kwaka nan majolay Papa Longué a ek Edouard Glissant limenm, se pou depenn laliwonn lan, pianmpianm kou tala.

Kote-doubout la, se pou tire-kont lan, pou majolay la, pa ni anchay djing tan-ka-pase, pa menm ni depenn laliwonn ; isiya la konsa, plodari-kabechinen latanmòt la ka simèwje, se ba’y lè pou’y pase. Nan vire mete tan-ka-pase a larel eti Mathieu Beluse la ka mete nan brann nan Le Quatrième siècle, ek nan depenn laliwonn Edouard Glissant an, se pou delè konsa, kote-doubout la ek kote-rete a se mele pou fè yonn, « Chak detoun anba-bwa a se te an kote asou-latè. Longwe te ni an douk-lèspri dèhè kou’y, an vie zòy ki te ka leve, ek se la eti’y wè La Roche a pa, menm dis londjè pa-mache. Yonne pi lòt rete doubout bim. Yonn ka veye lòt, anba zie men san pies tjè-sote te vini kwenyen veye-anba-zie taha”, menm si, nan wach-lavi a, kote-doubout la toulong douvan kote-rete a.

Nan plodari-kabechinen latanmòt Edouard Glissant an, pou sòti moun sòti nan divini ka rive ; moun Karayib la otila zawa-ewòp la tjwe tout tayino ek kalinago ki te ka rete la,  pa pe ni gangan pou kare mès-longsay la, ba’y djokte djezinen-kabechinen  pou vire fondase peyi a. Gangan afrik la, se annni pou an mès-nanninannan eti nan tan-ka-pase ka pe diskoupe, sispann pou an tan ek  kouri lawonn anni nan lakou yich-dèhè ninang-founang afrik la. An konpanyi yich-dèhè gangan-afrik taha pa ka topaye ni apiye tras afrik la ek Edouard Glissant, limenm, te nèhè titak tro tèt-anlè epi "(…/…) sek eti souch-senyen Longwe a te sek, se pou se Longwe a te bay nan memwa tout moun"  li a.

Kote-rete a nan limenm ja nan bat-deviran epi plodari-kabechinen latanmòt la ; an kote-rete se toulong pou teste an tan-ka-pase ek an laliwonn yonn-tou-yonn, delè menm se pou laliwonn ek tan-ka-pase fè yonn, pou lè moun se ka ladje an laliwonn/tan-ka-pase pou anlòt laliwonn/tan-ka-pase, se tout wach-lavi yo ki ka toumbile. Kote-rete Edouard Glissant an ka kouri lawonn asou ek oliwon an pangal, an bankoulele  (χάος, se grek la) ; men magre tout bakoulele taha, Edouard Glissant pa te ka demòd epi lide tilili-longsay li a pase plodari sistenm lan, la eti ni an bankoulele, se pou an sistenm se leve dèhè’y.

V – An kote-rete pou anlòt kote-rete, kabechinen tilili-longsay  

Pou kote-rete Edouard Glissant an ki doubout pitjan nan an tè-danme oliwon, depenn ek kabeche eti poèt plodayè-kabechè a te depenn ek kabeche laliwonn atè-lakay-matnik la, ek tan-ka-pase tou, plis pase tout poèt ek plodayè-kabechè natifnatal-matnik, jik jòdi, se pou’y te tjoke lide an laliman, an dekou ladje an kote-rete pou anlòt kote-rete, epi tout liannaj ki pe leve nan mitan de kote-rete. Janbe-laliman fondok nan plodari-kabechinen kote-rete a ek toulong nan liannaj epi plodari-kabechinen latanmòt la, nan sa eti ladje an kote-rete pou anlòt kote-rete se ladje an tonlonmel latè-wonn lan pou anlòt tonlonmel latè-wonn lan, ek pou fouye "nou ka fouye nan menm tè a", ek pou "kantekantaj nawflaw se lang lan", tousa, se pou an menm tilili-longsay ki ka bay oliwon-latè.

Pou se janbe laliman depi an kote-rete pou rive anlòt kote-rete, lang-pale a, ki lang pale esa, lang-matje a fondalnatal nan sa eti an laliwonn pou anlòt, se tout djing tan-ka-pase a ki ka toumbile, se pa anni tonlonmel menm si tonlonmel tou pou anba jouk tan-ka-pase a. Se plis depareyaj tan-ka-pase taha ki ka pe fè tilili-longsay la pase depenn laliwonn lan, an kote-rete pou anlòt kote-rete, laliwonn lan pe rete menm. Edouard Glissant te ka depenn laliwonn lan, aleliwon-galba, an depenn chaje kon an pie sirèt-kochon otila poèt latè-blayi a te ka pe fè an peyi deredi jik pou laliman’y se ale malakse epi laliman peyi-lòtbòtsay, palantje liannaj la.

Lang la fondalnatal se se pou depenn rel-kòdjòm tilili-longsay taha ek chak lang trape djokte depenn li ki ta’y, "zandoli pise fòs koko’y" ; se pou sa Edouard Glissant pa te ka demòd asou "kantekantaj nawflaw se lang lan", se pa anni pou te teste an "tout lang se lang" sa eti pou ka vini apiye lamenm dèhè "tout moun se moun" lan, se pou te flouze lide janbe laliman an kote-rete pou se rive anlòt kote-rete nan menm rel sansle a. Ou pa te ke sa rive nan an peyi lòtbòtsay, kouri lawonn peyi taha san tjè-sote ek mete nan brann san tèt-chaje ; nan Le Quatrième Siècle, prèmie Longwe a eti pòhò nepi te trape tit Longwe taha, pa te ke sa rive Matnik ek towblip nan mawonnaj la anfwa.

Man pa sa nepi pran sa pou an vire-lang, nan rarate-kabechinen Edouard Glissant an se toulong nan blayi-laliman, menm nan janbe-laliman, ek plodayè-kabechè Le Quatrième Siècle la, rarate-kabechinen mawonnaj la, pa te pe nan menm lèspri epi plodayè-kabechè Sartorius la, rarate-kabechinen tras-memwa a, lanne ladje lanne ka ale apre Malemort eti man ja depenn tankon an majolay-matje an rete-pou-la-plere. Si nan Le Quatrième Siècle pa ni anchay kouri-laliwonn menm lè ni an bidim depenn laliwonn lan pou anchouke an kote-rete a, mòn lan eti tè-plat anba a ek lanmè a ka kore ; nan Malemort se anni an driv, "i mache, i mache, i chema" tire-kont  lan, kote-rete a flòkò pou rarate tan-ka-pase a ki toulong nan katawout ; nan  Sartorius, pou wè pèsonn pa ka wè se Batouto a, laliwonn lan se anni an tè-blayi san laliman, an tè nanninannan, an tè-kontinan eti se anni pou tjoke memwa moun.

"Bidjoul kote a otila zòt vini ka rete, moun ka pase ka pe sonhe, drive ka rete gade, tousa kanno djol-anba pou krab ek chen-san-mèt pare solèy" pou wè pèsonn pa ka wè Batouto a, anni an memwa branbrannize atè Anse Caffard, kote-rete a se pa jenhen an djing kare-bare nan plodari-kabechinen Edouard Glissant, o-pi-douvan, an laliman pou se wouvè an pàs, fè memwa trase depi laliman taha pou anlòt laliman, toulong an bagay pou apiye tilili-longsay la oliwon-latè, men an bagay ki pri adan latanmòt la eti ka kouri latè-wonn lan.   

 

                      Nan lèspri poèt la (ek se pou sa Edouard Glissant te toulong teste limenm se te dabò-pou-yonn an poèt), se pa chous la ek bwa-doubout la ki te fondalnatal men se bwa-lonji a, "Piebwa ki leve depi nanninannan ka chaye danma ek zèskay. Tankon si nan gran laj yo, yo te ka rive migannen rete-aye epi bidim-dezas, voye fèy chatouyen siel epi pitje chous nan fondok latè, se konsa yo ka koumande nou, lonje pal ba nou. Zeskay an zèb pe rive pri, se pou deredi kò oben rale lèwdou-tjè-koko oben mare an moun. Piebwa a pa ka bay adan se djendjen taha, se li ka djeri lèspri nou, fè nou konprann. Se pou'y kare an gran-bwa eti'y ka fè fondok la fè tilili". Se te pou ladje ti lèspri l'Ewòp taha otila tan-nanninannan fondalnatal ek se gangan an ka pale ba yich-dèhè aleliwon, san jenhen diskoupe.

Nan lèspri poèt la tankon kabechè-plodayè a, jik plodarelè a, fok te sose nan tout lang oliwon-latè, pou pa mantje pa yonn, an konsians-pantann asou tilili lang lan pou tan-nanninannan-longsay la se anni pou rarate, fè pou tout rarate oliwon-latè pe rive pran lang yonn epi lòt.  Nan plodarelaj Tout-moun an, ni an tilili laliwonn, kabechinen oben kòtok, an tjole fondas, an woltonn tè-danme ek  lanmè-ble epi se tout, an tilili peyi, lang ka fè siwawa eti moun pe apiye anlè yo pou pran balan ale tjoke an liannaj epi dòt moun, tibren peyi, dòt lang : "driv-nan-kabèch tousa moun-peyi oliwon-latè eti yo bliye, es se pa sa ka tenmbolize nou ?"

Edouard Glissant te ka drive nan kabèch li, nèhè an gran driv-kabechinaj otila pou fouye moun oliwon-latè ka fouye nan menm tè-danme a, nan menm fondas la, se rarate tan-nanninannan an pe ka bay nan menm liy-dèhè-liy la ek se poèt-plodarelè a te gade wè apiye tilili laliwonn lan pou chape anlè liy-dèhè-liy tan-nanninannan-longsay taha. Edouard Glissant te ka drive nan kabèch ek se pou te janbe laliman tout se tè-danme taha, mare liannaj pou moun-asou-latè se rive panse flandjay tan-ki-pase a, pou moun se peyi-karayib taha te rive djeri flandjay sistenm ninang-founang ki te bat yo asou de siek-tan.

"Chous-senyen Longwe a te sek. Mi se sa mi, peyi san-laliman lòtbòtsay lanmè-ble a te fini kouri nan kabèch Longwe tankon an zayann men te vini an djing rarate tan-nanninannan, chous tout rete-sonhe an tan-ki-pase, dwel la eti si’w se fèmen zie anlè’y, se pou’w krache anlè tè-danme anba plat-pie’w la, moun ka rete la ek djoubake yo djoubake pou te fondase’y", se pou konprann sa eti, dwe Le Quatrième Siècle kote-rete a ka bat tankon kote-rete anni nan liannaj ek kote-rete lòtbòtsay men fok sa depareye yo pou se sav nan ki dekou ou ka janbe laliman ek pou tjenbe an tilili kote-rete, peyi asou-latè eti zawa-ewòp la te èche wè depotjole. Edouard Glissant se plodayè-kabechè, plis pase Frantz Fanon ek ankò plis pase Aimé Césaire, ki te ale pi nan fondok nan kabeche koubare plodari zawa-ewòp la.

Men plodari-kabechinen tilili-longsay Edouard Glissant an pa te ka rive konprann se doukou vire tèt-kole epi se gangan an, se van vire-afrik eti ka bat se lakou-peyi anba-jouk Gwadloup ek Matnik la epi lang-pale franse a pou zouti fondalnatal. Se anni an plodari bililik-longsay karayib, an plodari vire-kabeche-longsay (ek tout vire-kabeche-longsay ka palantje lide an sistenm) ki se pe rive konprann  sa eti se mès-mafoudja a, se sistenm-vie-fanm lan, eti sistenm antra franse a ka apiye anba-fèy delè nan wach soslèy-chofe a, pou lang ek mès-longsay franse a (delè se anni an mès-nanninannan franse koubarè-nèg-ginen epi sa) eti se mès-mafoudja taha ka fè kouri lawonn, mare tout an kontinan (an tilili mès-longsay, an tilili lang-pale, an tilili-peyi tou) nan tan-nanninannan otila an konpanyi moun adan’y te mare nan chenn, ninang-founang eti se kamit atè-lakay-matnik, gwadloup la pa fouti konprann se te an rel-doubout-sosial, yo pran’y pou an kanman-fondalnatal, yo pa fouti wè nèg-mawon Edouard Glissant an, Longwe te ka trase an peyi menm si’y te ka bite anlè lanmè a, pòhò te fouti leve yonn-a-lòt karayib la, nan rarate-kabechinen Edouard Glissant.       

Simao moun Wanakera

Nan rete-sonhe André Aliker (1894-1934)

Pòte-nouvel

nan dekou bawoύf-anlè-gouvelman-peyi Venezwela a

 

 

Pòte nouvel se toulong pou leve konsians moύn asou an wách-lavi, asou lavi a limenm, se se an konsians sosial, nòlfòk douvan konsians politik la ; se pa anni pou fè an moύn sáv an bagáy fèt, te fèt oben ke fèt, se pou bloublou an moύn (larel-bloublou a, conative function R. Jakobson lan), fè y toumbile kanman lavi-toulejou y. Depareye man ka toulong depareye pòte-nouvel ek kouri-nouvel, se pa anni pou matje an laliman rèch nan mitan le de, ancháy dwèl plodari sosial la ki te ke ta yonn ek pa ta lòt la ; pòte-nouvel la se toύt matjoukann politik, matjoukann mès-longsáy-peyi ek matjoukann tan-nanninannan-longsay sosial la eti moύn ka apiye anlè yo pou kabeche an divini ; ek, kouri-nouvel la se toύt pawol oben jès, kanman-kòtòf tou, ki ka pe ba an moύn branbrann pou y se kouri lawonn nan an laliman fann, nan an dekou kòtòk ; plis pase sa, se pou apiye an tan-ka-pase ki pa pe nan menm rel pase a nan pòte-nouvel la ek nan kouri-nouvel la. Men si man se le matje an laliman rèch nan mitan le de, se pou se katjile w, dwe isiya la konsa, ni ancháy dekou janbe-laliman, André Aliker ek Jounal-Justice li a te nan an karetel pòte-nouvel men pou jounal la eti te jounal krèy-leve-douboύt politik kominís la, se pa anni an kou eti Zoupa epi se konpayél li a te janbe laliman taha.

Se pou se rive nan lide taha eti nan pòte, an nouvelís, an kawbe-gouvelnáj, an djoubakatwa pòte-nouvel, an kare-nouvelís, an progranm-radio, an matje-jounal, tousa, ka pòte nouvel se pou y rete pri, san janbe-laliman, nan an sistenm-lang ; nouvel-pòte a pa ke sa apiye anlè pwa kò y ek kouri lawonn alagadigadáw, rive tou-yonn, pantann, nan zorèy oben anba zie moun. An menm nouvel-pòte nan lang natífnatal-ayiti ek nan lang natífnatal-mátnik, yonn-bò-lòt, nan lang panyol-venezwela ek nan lang pòtidje-brazil, nan lang-angle Jamayík la ek lang-angle Trinidád ek Tobago a, pa pe ni menm lèspri a, menm djòkte sosial ek politík la, menm boulín kouri-lawonn lan ; ek pi nan fondòk, pou boulín kouri-lawonn lan ki ka apiye pou trase laliwonn lan limenm, lang nouvel-pòte ka toulong bát pou tan-ka-pase a rete kòdjòm epi laliwonn li. Nan dekou Andre "Zoupa" Alitjè te ka pòte nouvel, te ka matje nouvel nan Jounal-Justice, se anni nan an sistenm-lang an-frans sa te ka fèt, ek se pou Jounal-Justice taha te bát, la tou, tankon an djíng sistenm-la-frans atè Mátnik. Nan se lanne 1920 a 1940 taha, lang-an-frans lan pa te pe ka kouri lawonn nan se krèy-leve-douboύt  sosial djoubakè a, lakáy se malere a, moύn ki te ka trimen anba isenbòkte se betje a, toulong nan konfiol epi gouvelman an-frans lan. Lang natífnatal-mátnik la te ka báy nan toύt krèy-leve-douboύt sosial peyi a, nan toύt laliman ek toύt ti wèt men te anba joύk pi rèd pase lajounen-jòdi otila ancháy moun ka matje y nan menm balan yo ka depotjole y epi se tít-langayele-an-frans lòlòy yo a, delè menm fè y sonnen djòl-pwenti-nan-tjou-poul ek nen-fèmen pou an mèch-larim pa sa pase. An menm nouvel-pòte nan lang-an-frans lan, atè-lakáy-mánik, pa pe ni menm pwa-peze a nan zorèy oben anba zie de moύn palpa-moύn-douboύt peyi-mátnik la, menm krèy-leve-douboύt sosial, menm kare-láj, menm katjòt-pise, èk menm, menm rel rive-lekol la, anni pou rel liannáj epi lang-an-frans lan ki ka toύmbile silon bát-lavi sosial an moύn epi lang-an-frans taha, ek pou mès-longsáy politik ki pa ni atè Matnik pou liannen moύn longsáy-ale. Kontel an bawoύf-anlè-gouvelman-peyi ("un golpe de estado" nan pale-panyòl Venezwela a oben pale-pòtidje Brazil la, "a putsch" oben a "military  coup d’etat" lang angle a, "Staatsstreich" lang-alman an) pa se pe ka depenn menm wách politík la,  ni menm toύmpak sosial la menm si gwo-pwenyèt gouvelman defaltjè-moύn Etazini an se apiye y.

Tousa pou se rive anlè lide taha eti an pòte-nouvel atè Mátnik nan lang dekalè-mangoύs franse taha, ka fòse moύn-mátnik wè dezás politik Venezwela a, peyi ki trape laliman rel-boulouwe-lanmè epi Mátnik, epi menm zie-klere epi moύn-an-frans, menm si gouvelman-peyi-antra Etazini an te ke ka vini fè bawoύf anlè matjoukann-fondòk-peyi Venezwela (se pa anni petròl, se gáz-anba-tè, se lò, se bòksít, se djanman, se fè, se chabon-anba-tè, se kòltán, tousa) yo pa ke jete se se an pòk dlo zie anlè wách Nicolás Maduro Moros eti te ke pi isenbòt pase toύt isenbòt asou latè, madanm li tou, nan menm balan an. Ale bougonnen ba mal-mouton-an-frans lan epi mal-mouton-mátnik la nan menm balan an,  sa eti Venezwela se an Repiblik 23 gouvelman-laliman-peyi epi an bidím lanbouk-gouvelman, Karakás, èk pou konprann lanmen-gouvelnáj la plís adan se gouvelman-laliman-peyi taha epi nan Kawbe-plodari-politik Venezwela a (la Asamblea Nacional de Venezuela, la cámara del Poder Legislativo Federal) pase anba lanmen an kabwatè-politik eti an referendum toύmbile anfwa pe kouri dèhè y nan an bát-zie. Ek lamenm la, pou se rive konprann lamenm la, se an bidím peyi epi an tilili palpa-moύn-douboύt depareye adan èk Gran Polo Patriótico Simón Bolívar la eti ka kabwate gouvelnáj peyi a se te 25 krèy-leve-douboύt politik nan 2012, bagáy ki ka mande an moύn-politik anpil djòkte rale-bwa-anba-dife pou rive kabwate y. Se pou se wè tou, nan menm PSUV (Partido Socialista Unido de Venezuela)  èk pi won-ladje-won nan GPPSB taha, ni ancháy krèy-leve-douboύt politik oben kabwatè-politik ki, depi an tan Hugo Chavez Frías pa te le tann pale progranm pòte-kole ekonomi  ALBA-TCP oben Petroaribe, liannáj gouvelman-peyi epi Kouba, tousa èk se pa pou ayen piplís adan se veyè anlè lavi Nicolás Maduro Moros se te moύn-kouba. 

Kisa goumen nouvelís kominís Andre Aliker se lanne 1920-1940 lan, nan mitan de bidím semeda-peyi oliwon-latè, se pe ni pou wè epi an bawoύf-anlè-gouvelman-peyi atè Venezwela nan pipirít vent-e-yonnienm sièk ekonomi-gliminen taha ? Mafoudja èk soubawou kabwatè-gouvelman Etazini an mafoudja èk soubawou konsa pou kouyonnen kò y asou sièk la, misie nèhè pa menm sa konprann an beyaba-matje plís pase twa líy,  pou rive sanm nan kanman djáb-soύd li a an ti betje pát-kaye nan Mátník se lanne trant lan ? Andre Aliker te tou-yonn nan goumen y lan, avan dòg betje a te mare y ek neye y tankon apre alelouya-zakasiáy, Marcel Aliker pa te menm rive fè koύt fizi a, nan 31 Janvie 1936 taha, foute betje a an tèt-santi an tjou y, ki te ke toύmbile wách politik Mátnik la, fè konsians tan-nanninannan-longsáy la se ladje djoubáp rás-moun nèg-ginen/betje a eti jik lajounen-jòdi ka koubare toύt leve-douboύt pou palantje lide an gouvelman natifnatal-mátnik eti se chimen sine qua non pou se rive regle tják politik ek sosial atè Matnik ; se pa nepi pou ale konprann si Mátnik se ni an gouvelman natifnatal-mátnik tout bagáy ke pe regle, se anni redi chèz bò táb, size ek nannan an diri-dou sèt pencheng kannel. Si Marcel Aliker oben tjèk konpayel-politik krèy-leve-douboύt kominís la te rive fredi Ehèn Oberi, dabò-pou-yonn, sa te ke pe leve an bidím pran-pawol politik nan toύt peyi a èk politizáy lavi-toulehou taha te ke pe apiye pou lang natífnatal-mátnik la te rive nan rel pòte-nouvel la, fè pou lavi ek lanmò Andre Aliker te ladje laliman se konpayel kominís li a, krèy-leve-douboύt Kominís la, pou vini bagáy toύt moύn nan peyi a. 

Djoubáp-fann-tèt komilís oliwon Andre Alikè a pa nepi nan menm rel epi bawoύf-anlè-gouvelman Maduro Venezwela a ; yonn se te an nouvelís kominís ki te nan lonje-dwèt toulong asou an sístenm malfentè franse rayi-rás-nèg-ginen nan an ti peyi anba-joύk ; lòt la, se an kabwatè-gouvelman-peyi nan an bidím peyi venn-twa káwbe-gouvelman-laliman-peyi otila pe ni de bidím djoubáp-tòt-genyen lahan petròl-gáz la, lahan lò a epi tilili mineral ki ka fè siwawa anba-tè nan Venezwela. Bidím djoubáp-tòt-genyen pe ka woule nan mitan an káwbe-gouvelman-laliman-peyi pou anlòt, Aragwa eti se laliman-peyi djòk se konpayel-politik plodari-chavèz la pa se pe menm epi se Amazonás oben Tachira eti nan bòdáj laliman Kolonmbia. Se pa anni sa, kare-zobráy ekonomi èk sosial an káwbe-gouvelman-laliman-peyi pou anlòt pa se pe menm, pou kantináj mineral ki pe ni anba-tè a, èk pou djoubáp sosial ki pou ni nan mitan moύn oben krèy-moύn pou se trape an lanmen-ekonomi anlè se mineral taha, petròl, gáz-anba-tè, lò, bòksít, djanman, fè, chabon-anba-tè, kòltán, tjwív, tousa…. "káwbe-tre sosialís" defen Rafael Hugo Chavéz Frías la, pa se pe ka báy san djoubáp. Nan toύt dekou, owala an peyi ni petròl nan laliman y, se pou Etazini epi se peyi ewòp-anba-solèy la fè bawoύf anlè y, mete y anba joύk yo.

Nan tousa, pòte-nouvel Mátnik la pa fouti janbe laliman peyi a, wè pi nòlfòk pase se djíng-dekantje Mátnik la, se rèl-kantináj èk rèl-mizire peyi matjoukann-kòtὸk-peyi a. An peyi 355.500 moύn-douboύt asou 1.104 kilomèt-kare, Mátnik limenm, pa se pe menm epi an peyi 28.405.543 moύn-douboύt asou 916.445 kilomèt-kare, bidím Venezwela a. Se pou se, tann se yonn, tann èk konprann ja ka tjoke an de pou ale malelive an twa,  anni rèl kouri-lawonn pὸte-nouvel la pa se pe menm atè Mátnik èk atè Venezwela ; atè Ayiti epi 12 million-epi moύn-douboύt li a asou 27.750 kilomèt-kare epi atè Gwadloύp epi  380.400 moύn-douboύt a yo la si 1.628,43 kilomèt-kare a y. Se pa anni kantináj moύn-douboύt ki ka kare zobráy pὸte-nouvel la, se rèl anchoύstáj moύn nan li èk matje lang pὸte-nouvel la tou. Lang panyὸl-venezwela a (atè Venezwela otila ni oliwon 34 lang-pale lakou-moύn-douboύt natífnatal-venezwela, se pa anni lang-pale yanomami laliman-peyi-gouvelnen Amazonás la epi lang-pale wayuu laliman-peyi-gouvelnen Merida, Trujillo èk Zulia a oben lang-pale kalina laliman-peyi-gouvelnen Azoátegui, Bolivar, Monagás èk Sucre a… kisasayesa) pa se pe ka kouri lawonn peyi a epi menm rèl kare-zobráy la èk lang franse djὸl-nan-tjou-poul la, atè Mátnik otila ni an lang-pale kreyὸl-mátnik ki ka gare lang-pale-franse taha nan toύt ti wèt peyi a, an badjolè chaben pou an badjolè nèg-kongo, an kouli-teson pou an betje-griyáv, tousa, se toύt djὸkte kouri-lawonn an nouvel-pὸte ki ka pe toύmbile. Kisa,  pὸte-nouvel kominís-franse Andre Alikè a pa se pe te ka peze anlè konsians moύn-peyi-mátnik, tankon pὸte-nouvel panyol-kateyenn gouvelman-peyi-venezwela ka peze anlè konsians moύn-peyi-venezwela.

Pὸte-nouvel  se pa anni bloublou an moύn epi an pawol oben an matje (lè an moύn ka pale se pou anlὸt pe djὸl li, oben an moύn ki ka li an nouvel-matje pa se pe ka pale nan menm balan an) ; pὸte-nouvel la se pa anni pou leve konsians moύn asou an wách-lavi sosial, asou lavi a limenm, se se an pran-konsians sosial, an pran-konsians politik, plís pase sa, se pou moύn ki trape nouvel la se rive ka tonnfakte wách sosial la epi sa-sáv krache-dife yo a.  Lamenm-la, se pou se vire foute an plere atè, Jounal-Justice te matje nan an lang-franse dekalè-mangoύs èk mi piplís moύn ki se pe te ka li Jounal-Justice an tan taha, piplís moύn Mátnik,  pa te ka pale franse, se anni kreyol-mátnik, an kreyol ὸwdinè epi sa, asou moύn an, eti yo te pe sa pale. Men ki zafè kominís san an lang-peyi, san an peyi-natífnatal esa ? Jík kote eti an kominís lang-franse se pe rive rale palpa-moύn-peyi natífnatal-mátnik la nan leve-douboύt politík san pale èk matje lang-peyi-mátnik la pou sa ?

Frantz Fanon (1925-1961) te ke ni 100 lanne anlè tèt li.

An plodari-langayele liannáj la

Isiya la konsa, se pa nepi plodari-langayele liannáj la tankon Edwa Glisan te ka kabeche y nan wabáp  ventjenm siek la otila se te pou mete toút se mès-longsáy-peyi a, oliwon-latè, asou an menm rel-owonzonnáj, an kantekant-náwfláw se mès-longsáy-peyi a epi se lang-peyi a, men an prèmie liannáj ki, pou djoubáp eti y te ka leve, te já ka chaye lide eti toút se mès-longsáy-peyi taha te ka pe defann kò yo, tjenbe larel èk/oben fè kakol douvan toút pran-seráj, toút koút-djenm-mete-anba-joúk eti se mès-longsáy-peyi-ewòp la, se lang-pale-ewòp la, se pe leve boúch-anba-bra. Nan plodari Franz Fanon an, liannáj la se an tilili koút-soubawou, anpil rayi-rás-nèg-ginen, ancháy pran-seráj èk leve-djenm, ancháy rache-koupe, ancháy desèvláj sousèkè-betje, an tilili konpè-lapen, tousa ; men,  nan menm balan an, se pou an konpanyi moún-anba-joúk ki te ja ka fè zie-dou ba lang èk mès-peyi se zawa-ewòp la èk te ka krache anlè lang èk mès-longsáy-peyi yo. Se pa anni pou vini badjole sa eti moún-desèvle a, tankon Franz Fanon te ka depenn li a, te ke debiele nan mitan tèt, toút lavi y, se Franz Fanon limenm ki depenn èk dekantje an pran-konsians, an toúmbiláj konsians lan, an wèlto, depi nèg-ginen desèvle a jik nèg-ginen nan leve-douboút politik pou palantje peyi-natífnatal la, pase nan nèg-ginen krann Eme Sezè a ; se plís pou se rive blo anlè lide taha, dwe isiya la konsa, si ni an tilili más blan nan tít lív Franz Fanon an,   se te ke pou konprann, nou te ja nan pa-lapòt kanman-kòtòf  liannáj Edwa Glisan.

Franz Fanon te rete andidan an  laliman plodaye èk kabeche otila te ni Hegel, Nietzsche èk Sartre  pou menntò, anni plodayè-dekantjè ewòp ; pa te ni  W.E.B.  Du Bois oben Zora Neale Hurston,  Franklin Frazier eti te ja ka depenn an tilili lakou moún-douboút nan Afrík-anba-solèy èk an depareyáj-longsáy nan mitan se fanmi nèg-ginen an dwe sístenm ninang-founang lan atè Etazini oben  Katherine Dunham, (epi tít-kriye-y taha, Kaye Dunn) ki pa te anni an  lonbrigadayè men an bidím dekantjè nan plodari sosial la epi nan se báy-kalínda vodou Ayiti a, bèlè-danmie-kalennda Mátnik la, tousa. Man te ja matje sa eti   se  prèmie matje dekantjáy sosial la asou palpa-moún-douboút nèg-ginen an eti se nèg-ginen yo menm ki te matje yo, te leve atè Etazini  nan  dekou bidím dekanpe-janbe-laliman Oklahoma a, oliwon se lanne 1890 pou 1910. Man ja matje sa tou, jik nan lanne dèhè 1925, piplís tre-machandáj Mátnik se te epi Etazini, bagáy ki djigilòp nèt apre bankoulele-ekonomi 1935 lan, mande pou Iréné Surena, ou ke sáv. Tousa pou konprann sa eti dekantjáy sosial Frantz Fanon an te plís adan an plodari langayelè-ewòp pase tjèk wách-kòtòf Mátnik, tankon peyi kontinan-Amerik la, tankon peyi eti kare-zobráy sosial káwbe-bitako amerik la mete nan brann. Man te ja matje tou, sa eti si Franklin Frazier te adan an lekol-kabeche anni anchoústáj sosial, sa eti te ka pe depareye dekantjáy sosial li a epi ta W.E.B Du Bois a, menm lè y te ka vire pran ancháy adan se lide-fondòk Du Bois a, se pou y te depenn toút se wách desèvláj la eti Franz Fanon matje nan Lapo nwè anba se más blan an, men se pou y te dekantje ancháy wách fè-kakol tankou koút-soubawou oben mès-nanninannan mafoudja afrík, tou. Lamenm-la, se pou se mande sáv ki manniè Franklin Frazier te rive kabeche tjèk fè-kakol, tjèk mès-mafoudja oben mès-soubawou afrík, nan an lakou-peyi afro-ameritjen otila se nèg-ginen te an ti konpanyi, anni 21 milion moύn asou 300 milion-epi, èk atè Mátnik otila se nèg-ginen an te piplís douvan an ti tjoύtjoύt krèy betje-griyáv, Franz Fanon te wè anni moύn-desèvle, moύn ki pa fouti fè kakol, begeye an lang-pale afrík èk fòk te atann mapipi-èskwaya Edwa Glisan an epi Katriyenm Sièk li a pou te fè tan-nanninannan-longsáy Mátnik la leve asou an koύt nèg-mawon ? 

Se pou te, tann se yonn, tann èk konprann se toulong  de, sa eti lonyen-dekantje Frantz Fanon an te ka bát asou an nèg-ginen anba-joúk, delè plís pase sa, an moùn-anba-joúk oliwon-latè, nan lèspri taha eti rete-pri-anba-joúk angle a epi kontel rete-pri-anba-joúk franse a oben netèwlande a, panyol la, pòtidje a, se te ke menm rete-pri-anba-joúk la ; lang-pale angle a te ke ka rezonnen nan menm rèl-sonnen epi lang-pale franse a oben lang-pale panyol, netèwlande a oben pòtidje a, tousa ; èk plís pase sa, lang-pale franse a te ke ka sonnen nan menm rèl-sonnen nan kabèch an ninang-founang yorouba atè Mátnik epi nan kabèch an ninang-founang ibo aben ashanti atè Gwadloùp ; longsáy dèhè, lè se lawonn-moún-douboút afrík taha te djigilòp, lè se lang-pale yo a te rive fonn adan an pale-kreyol, an káwbe-bitako pou anlòt káwbe-bitako nan lèspri Karl Marx taha, èk W E.B  Dubois apre y eti rel-kare-zobráy la pe ka bloublou rel konsians-sosial moún èk pi douvan koút-zie-asou-lavi moún. Franklin Frazier te menm ladje W.E.B Dubois nan chimen-kabeche, rel-kare-zobráy te pe ka bloublou rel depotjoláj douboút-o-kare se fanmi nèg-ginen an, nan se káwbe-bitako ninang-founang lan èk apre lè sístenm ninang-founang lan te djigilòp, nan ladje se laliman-peyi an-solèy Etazini an pou ale rete nan se bidím lanbouk anlè-solèy la. Frantz Fanon limenm te sáv dekantje sosial la se pa te redi chèz bò táb, "se an bát-manman pou konte-dekantje wách-lavi a .... nan chak lide voye douvan, se pou nou se konprann nou pòhò pe rive".

Ki te lide Franz Fanon ale lonyen èk dekantje ti-lèspri èk kanman moún yonn-tou-yonn lan la eti W.E.B Du Bois èk Franklin Frazier te lonyen  èk dekantje lawonn-moún  yonn-a-lòt oben kare-zobráy fanmi nan lakou-moún anba-joúk ? Ki zafè ale tjoke an kanman-kòtòf nèg-ginen oliwon-latè oben kontinan-afrík anni anba koút-zie moún-ewòp la, lè toút moún sáv, lajounen-jòdi, kanman-kòtòf la pa ka rive janbe laliman an peyi ? Pou toúmbile eti kanman-kòtòf-peyi a ka toúmbile nan tan-ka-pase pou liannen eti y liannen epi konte-dekantje se matjoukann-peyi a, èk se anni se toúmbiláj taha ka pe fè si ni an kanman-kòtòf-peyi,  ki te lèpri Franz Fanon mete kanman-kòtòf nèg-ginen anba-joúk la anni anba koút-zie zawa-ewòp la ? Ki manniè Franz Fanon te ka tann èk konprann ti-lèspri "konpè-lapen" an oben "debouya-pa-peche" a ki ka fè piplís moún-mátnik simie mete-nan-brann yonn-tou-yonn lan  pase mete-nan-brann yonn-a-lòt la, gade wè trape an ti tòt-genyen la-pou-la pase tjèk bidím gabel nan pran-letjèt-nan-divini ?  Isiya-la-konsa, se pou se mande sáv si plodari-dekantje-langayele lèspri èk kanman moún pa ni pou toulong lonyen an tilili janjol-dekantje laliwonn èk tan-ka-pase èk, anni pou sa, pa se pe menm nan an peyi pou anlòt peyi ?  Lang eti moún ka pale prèmie-douvan nan kare-]zobráy lèspri èk kanman yo, plodari-dekantje-langayele Franz Fanon an pa ka pran wotè lang-pale kreyol-mátnik la eti piplís moún-mátnik te ka pale anni lang taha nan tan Franz Fanon, ki manniè an plodari-dekantje-langayele lèspri èk kanman moún se pe fè pou pa trape piès djing asou lang èk mès-longsáy-peyi taha ?

"Culture is always a translation" Stuart Hall la eti leve blo nan plodari-dekantje-langayele Franz Fanon an, ka apiye lide-fondòk janjol-dekantje  tan-ka-pase a nan plodari Franz Fanon an, se pa pou ale mete janjol-dekantje tan-ka-pase taha nan menm rel kouri-lawonn epi tan-nanninannan-longsáy  la eti pou rarate-peyi eti y ye a, mande an gouvelman-peyi pou sa ; oben, nan peyi-anba-joúk, peyi san gouvelman-peyi, se se an gouvelman atè-lakáy, tankon Gwadloúp, Gwiyann èk Mátnik, an lang-peyi ki ka matje asou-pwa-kò-y pou se rive kore depotjoláj rarate-peyi a nan leve-joύt epi  lang-pale peyi-zawa a ; lang-pale gouvelnáj politik la, gouvelnáj ekonomi èk sosial la tou. Se pou sa rive tann èk konprann, menm si  lang-peyi a, oben tjèk pale-matje kreyol ki pa ka jenhen sispann fè zie-dou ba lang zawa-ewòp la, se ka gouvelnen piplís  adan mès-longsáy-peyi, se toulong bagáy anni voye-monte (mizik èk báy-kalínda, tire-kont èk pran-milan, koύs-yol, tousa) se pa li ka gouvelnen mès-longsáy politik eti toulong nan liannáj wèt epi konte-dekantje se matjoukann-peyi a.              

Se pa anni pou vini lonyen-depenn-kabeche an plodari Franz Fanon ki te ja ka janbe, si se pa ladje, laliman atè-lakay-matnik, ni menm Karayíb la oliwon, plodari karibeyen Edwa Glisan an, jík nan wabáp se lanne swasann-dís la, ek bat-lawonn politik Marc Loulou Pulvar la te apiye anchoukáj atè-lákay-mátnik taha ; se pou se rive blo anlè lide taha eti plodari konsians-anba-zakato Franz Fanon an te ka bát tankon an fondás-apiye pou te rive anlè konsians-rás-moún ek pi douvan konsians tan-nanninannan an. Nan plodari Franz Fanon an, moún-anba-joúk la ka ladje an dekou ababa-djol-koule douvan lang-pale zawa-ewòp la, fanm-zawa-ewòp la oben nonm-zawa-ewòp la, an lèwdou-tjè-koko san laliman-kore, ek máy-an-máy, pou Zawa-ewop la  ki ka krache anlè y, magre sa, moun-anba-jouk la ka fè eti gangan y, "Eni egúngún ri lé kó máa rójú, bó ti rè ará ayé ló rí rè ará òrun", (tankon, "si más chape dèhè w, pran tjè pou más ki ka kanyan menm manniè kon moun-asou-latè", más epi gangan eti’y ka trase pòtre y, ka fè yonn nan se lang yorouba a men más la se twa moún nan lang natifnatal-matnik la, ale sav) rete sonhe an zayann (El dorado, kote otila toút bagay dous ek moún ka brè dlo yo) yo te djezinen ek eti zawa-ewòp la depotjole konsa y debatje. Nan plodari Franz Fanon an, zayonn lan se an memwa-latè a, tou ; an tan-benmbo¹ otila se gangan an te ka brè dlo yo san lèspri-tenmbolize ek san kouri-vini-djenm ; ek, nan rete-sonhe taha se pou ale èche toút matjoukann-kabeche tan-ki-pase (si se pa matjoukann lèspri-ladje-laliwonn) pou pran letjèt nan an divini krache-dife. Se nan memwa-latè taha ek kabeche tan-ki-pase a otila moun-anba-jouk la ka ladje kout-zie zawa a, se pou y kreve zie zawa-ewòp la (nan lèspri plen zie an moun, fè sa brile'y), ek apiye asou pwa kò’y, rive nan konsians politik la. Se dwe isiya la konsa eti Franz Fanon te ka fè moún konprann sa eti plodari nèg-ginen-krann Ele Sezè a, se te an bagáy lòlòy, an bagáy sík, an djendjen-kòkòdò, ki te rete pri anba koút-zie zawa-ewòp la, nan menm rel epi konsians-anba-zakato a. Yonn tankon lòt te adan an lèspri moún-yonn-tou-yonn, an miyonnen-lapo-fidji nèg-ginen, black is beautiful, menm epi an koút javel, an gade wè toúmbile rayi-rás-nèg-ginen eti zawa-ewòp la te kabeche ek te ka mete nan brann jou-ale-jou-vire, ki fè, nan ladje kare-kabeche-plodaye konsians-anba-zakato a, se pou ladje kare-kabeche-plodaye nèg-ginen-krann lan tou ek anni bát anlè an konsians tan-ki-pase ek an konsians politik, blo, yo de a ka chape anlè koút-zie zawa-ewòp la, ka ladje ti-lèspri yonn-tou-yonn lan, ka leve lide an yonn-a-lòt, ek ka kabeche an longsáy-ale-depi-nanninannan nan peyi a.  

Es se te ke pou plodaye pou ladje kare-kabeche-plodaye konsians rás la tou ? Si nan plodari Franz Fanon an, yonn tankon lòt rete pri anba koút-zie zawa-ewòp la, plodayè-dekantjè Lapo nwè anba se más blan an, te ka depareye yo, nan dekou dekantje yo ; konsians rás-nèg-ginen eti Franz Fanon te ka depenn pa te ka anni flanbonnen an kanman-kòtòf nèg-ginen (plodari nèg-ginen-krann Eme Sezè a) men te ka ale fouye tou, nan tan-nanninannan an ek te ka debatje blo asou an konsians tan-ki-pase eti limenm ka pòte ba konsians politik la owala moún-anba-joúk se malakse y epi peyi-kotok la, Peyi kabechinen, Peyi tè-danme Edwa Glisan an, latè-peyi a, latè a eti ka "pòte pwa nonm lan" ². Ladje kare-kabeche-plodaye konsians-anba-zakato a ek plodari nèg-ginen-krann lan tou, se te ke pou apiye asou fondokte konsians-politik la, dekou taha otila konsians lan ka sispann gobe nan lang-pale zawa-ewòp la, ababa-djol-koule ek zie bòy epi sa, kout-zie zawa-ewòp la ek ka sanble tout matjoukann li, "by all means necessary" Malcom X la, pou apiye asou pwa kò y. Lamenm la, se pou mwen se pòte konparezonni matje, si pa ni an lang-natifnatal kare-bare (se pa kreyol dòmi-dewò se kabwatè MIM lan asou RLDM), an lang natífnatal kalibiche-mabial, pa pe ni konsians politik, an dekou otila yonn-a-lòt natifnatal la ka wakle nan peyi a, toulong vire-kabeche jík rive nan an depareyáj yonn-a-lòt nanninannan/yonn-a-lòt vire-kabeche eti ka apiye lide taha otila moún adan lèspri eti fok ni an gouvelman natífnatal pou ranbonni yonn-a-lòt nanninannan an ("solidarité mécanique" Emile Durkheim la), fè y rive nan an yonn-a-lòt gouvelman-peyi-natífnatal ("solidarité organique"), bagáy ki pa ka rete pri anba mès ti-konpè nan mitan moún.

An peyi-natifnatal pa se pe rive pete chenn, rive nan dekou politik la, nan lang-natífnatal zawa-ewòp la, ancháy peyi Afrík anba-solèy trape an gouvelman natífnatal men pa nepi pete chenn pou sa, pa rive nan wayalachi-politik la, pou lang gouvelman an eti se lang-an-frans lan,  pa ni de moún kole ka plodayele lang-an-frans taha, ek se pou gouvelman natífnatal taha rete pri anba joúk politik yo ka kabeche nan se boúk-gouvelman Ewòp la ba yo ; an moún-anba-joúk, yonn-tou-yonn, pa se pe trape an lanmen-asou-tjè ba moún lakáy li epi lang zawa-ewòp la eti, "toút lang adan menm rel lang lan" ankreyoláj Edwa Glisan an, trape tout matjoukann pou kouri-nouvel, men lang zawa-ewòp taha ka leve an tilili depareyaj sosial, an tilili rel plodayele-lang (tan-ki-pase fondalnatal isiya la konsa) eti se gouvelman peyi-afrik taha pa fouti kabwate ek pou se sistenm-lekol la ka desèvle se tjanmáy la ; delè menm an lakou-moun tankon ras-moún ; nan lang atè-lakáy-mátnik la, an milát se dabò-pou-yonn, an moun ka badjole lang-an-frans lan floúz. Franz Fanon pòhò te rive jik la men Edwa Glisan te mennen plodari-kabeche Franz Fanon an nan se kare-kabeche-plodaye taha otila lonyen-depenn-kabeche a ka tjoke an bililik-longsáy, chak wách sosial la adan an dekou vire-kabeche-trase aleliwon. Men, menm kare-kabeche-plodaye ankreyoláj Edwa Glisan an pa te ka rive lonyen-depenn-kabeche tout bililik-longsáy nan Karayíb la, nan sa eti, pou medja kouri-nouvel ka báy oliwon-latè (chenn-liannáj sosial la) ancháy kanman-kòtòf, anchay zobráy-kare, mafoudja (Afrík-nanninannan oben Ewòp anni-wangan) pe ka vire leve ek kouri lawonn jík matjoke dòt zobráy-kare pi bililik-longsay ankò. Ek, bililik-longsáy taha se lè se se nèg-ginen natífnatal-mátnik oben natifnatal-gwadloúp ki ka fè se zobráy-kare mafoudja ewòp taha kouri lawonn, an bát-manman.

Se pou se tann ek konprann sa eti lonyen-depenn-kabeche Franz Fanon an ka rete nan an rel floúz pou konprann, an liy-dèhè-liy eti Franz Fanon, limenm, te ka lonje dwèt anlè y, lè pou y te li-tann-konprann plodari-kare-zobráy kabeche-longsáy K. Marx ek F. Engels la. Se Franz Fanon limenm te ka matje, nan wabáp Lapo nwè anba se más blan an, sa eti y pa te mele epi "sistenm ninang-founang ki te demounize gangan y", oben nan menm wabáp taha, "tan-ki-pase pa pe ka kabwate kanman mwen", sa eti se te an bidím katel Franz Fanon te voye nan jaden K. Marx ek F. Engels men nan menm balan an, se pou y te kabeche an konsians tan-ki-pase eti te ke vini kantinen konsians politik la tankon nan plodari kare-zobráy rarate-tan-ka-pase a. Franz Fanon te adan an bidím malaksáy ek an katel nan menm balan an, plodari lavi-bòdò Jean Paul Sartre la "moún ka fè konsians yo nan fè yo ka fè bagáy nan lavi toulejou", plodari moún-doubout-longsáy Friedrich Wilhelm Nietzsche la, an moún desèvle ka pe rive ladje lèspri-desèvle a nan chimen, pran konsians pou rive nan dekou konsians politik la otila pou ni an konsians anlè pwa kò y (Georg Wilhelm Friedrich Hegel) ki ka báy ek menm plodari Karl Marx la nan kare-zobráy la ki ka fè konsians se moún lan nan menm balan yo menm, moún-asou-latè, ka fè tan-ka-pase a. Kát plodari-kabeche taha toulong nan an djoubáp plodari eti nou foút sáv lajounen-jòdi yo ka depenn ek kabeche an dekou pasáy doúk, an chimen-doúk, nan mitan moún-yonn-tou-yonn ek lakou-moún an, tout-moún-ansanm lan, jík Toút Moún Edwa Glisan an. Nan plodari sosial K. Marx la, konsians krèy sosial la se toulong tankon nan plodari konsians politik, konsians moún-douboút, Franz Fanon an eti ka pase nan dekou an konsians anlè kò y pou rive nan dekou an konsians ki ka bát pou santáy krèy sosial li. Nou ka ladje yonn-tou-yonn lan pou rive adan an yonn-a-lòt, an nou-menm-ki-nou-menm ; si lakáy K. Marx pasáy taha pe klè, zobráy-kare sosial la ka apiye pou sa, plan-divini krèy sosial djoubakè a pou fè an lakou-peyi san krèy sosial, apre gouvelman-anni-larel-gouvelman kominís la ; lakay Franz Fanon pasáy taha, depi yonn-tou-yonn jik yonn-a-lòt la pi tjòbol, nou pa nepi sáv magre tout djíng plodayè-ewòp Franz Fanon an, ki kote pasáy taha ka koumanse kòtòk ek epi ki matjoukann-peyi eti nèg-ginen anba-joúk la ka wouvè chimen yonn-a-lòt taha si se pa nan dekalbore zawa-ewòp la, menm si Franz Fanon te le fè toút bagáy koumanse epi goumen pou palantje peyi-natífnatal la, "se anni goumen pou dezawaye peyi a ki ka leve mès-fondalnatal la, ka wouvè lapòt kabeche-djezinen ba y".

Pa ni djendjen isiya la konsa, si goumen dezawaye peyi a ka pe leve mès-fondalnatal la, ka fè moún ladje mès-nanninannan, sistenm-vie-fanm lan, pou an mès-longsáy-peyi pi mabial eti ka malákse zobráy-kare mès-fondalnatal zawa-ewòp la ek zobráy-kare mès-fondalnatal pi djòk, pi nan lèspri tan-ka-pase a nan peyi anba-joúk la (plodari-kabeche kote-douboút Edwa Glisan an), se te pou konprann, nan plodari-kabeche Franz Fanon an, se de prèmie rel konsians lan, konsians-anba-zakato a ek plodari nèg-ginen krann lan nan konsians rás-nèg-ginen an, ka mare mès-longsáy-peyi a nan an mès-nanninannan eti Franz Fanon ka depenn, nan Pou ranboulzáy afrík la, tankon an tilili wách-lavi ki ka apiye dekou-anba-joúk la, toulong, jik pou piplís plodayè-kabechè ewòp te bát lanmen anlè se wách-lavi-nanninannan taha. Se pou se tann ek konprann sa kòdjòm, isiya la konsa, Franz Fanon te ka depenn an konsians nèg-ginen anba-joúk ki, desèvle nan mitan kabèch nan an prèmie dekou a, ka, máy-an-máy, epi bòk laliwonn sosial la ka foute y, pran konsians pou, dabò-pou-yonn, rete sonhe gangan y, pa wont gangan ninang-founang li, ek apre pou rive nan an konsians tan-ki-pase an, jik an konsians politik, dekou taha otila moún anba-joúk la ka pe pran peyi a epi tan-nanninannan an nan de lanmen y pou fè pwa-peze nèg-ginen peze kòtok anlè zawa-ewòp la. Atè Mátnik, peyi-anba-joúk, se nan dekou konsians politík la otila moún te pe aprann matje lang natifnatal-matnik yo, aprann rarate-tan-ki-pase (ranboulzáy pete-chenn ninang-founang lan, gawoule-politik Sèptanm 1870, leve-douboút sosial ek politik Desanm 1959, leve-douboút sosial Janvie-Fevriye 1974, tousa) vire mete ancháy mès-nanninannan larel ek fè yo tounen mès-longsáy-peyi.  Nan matje, man ja matje asou plodari Franz Fanon an (an moún se pe látche floúz anlè sèbi mwen ek fè an lív epi sa), man toulong apiye asou sa eti karetel konsians nèg-ginen anba-joúk la se pa an chimen-lwiloúd dwèt, rel-koút-zie ka pèd lakát dèhè laliman, men se an chimen-doúk, ancháy detoún, ancháy siyák, ancháy chimen-chen, ancháy chimen-dekoupe, chimen-kochi, chimen-kore, kát-chimen, makoúnga³, trás-kabrit, trás-mannikou, trás-mile, trás-sèpan, delè an koule⁴ nan tèt-anba mòn lan ; konsians politik la ka pe vire lang ale tjoke an rás-nèg-ginen-krann pou se rive trape an tòt-ranmande sistenm ninang-founang ki te bay asou de sièk oliwon kontinan natífnatal la, Amerik, san trape an gouvelman pou sa. Franz Fanon te ka toulong depenn se dekou toúmbiláj rel-konsians lan apre an bòk oben ancháy bòk ; se koút-zie moún-ewòp la, se krache eti moun-ewòp la ka krache anlè kanman nèg-ginen anba-jouk la, ki ka rale se toúmbilaj konsians taha mennen yo vini. Ek, lamenm la, si se anni kout-zie moún-ewòp la ka fè kanman douboút-moún nèg-ginen an, se pou anchay toumbilaj mès-fondalnatal tankon politik se kouri lawonn pou mès-longsáy-peyi ek sa-sáv politik ewòp ka pe tjoke yo, aleliwon.

Se tousa ka fè ancháy vire-larel nan konsians nèg-ginen an, jik pou ladje konsians tan-ki-pase a ek vire ale gobe, oben tjoke, tjek wách-mafoudja atè-afrík eti zawa-ewòp la te limenm anbidjoule pou fè wol vire trape an kalibích nan an liannáj ki tro kraze, tro depotjole pou faroze an kanman-kòtòf moún defarouche, pou debwarennen liannáj sosial la, antipile faktoráj la. Lide taha, si nou se ladje kare-kabeche-plodaye konsians-anba-zakato a, se te ke pou ladje kare-kabeche-plodaye konsians rás-moún lan eti, li tou, ka depotjole toút lide natífnatal-mátnik, toút kare-zobráy natífnatal-mátnik tankon si tan pa te ka pase nan peyi taha, ka ale boúske nan kontinan lòtbòtsay toút matjoukann-peyi mès-longsáy-peyi a èk djíng lang, tousa ki ka depotjole kare-zobráy lang natifnatal la èk si lang lan pa pe ka fè kanman-kòtòf moún, li tou-yonn, se pou y apiye oben tizi toúmbele se toúmbilaj kanman-kòtòf la oben douboút-moún an eti ka bát toút moún-asou-latè èk ka kouri nan toút lakou-moún, oliwon-latè.

I – Konsians-anba-zakato a lakáy Franz Fanon

Nan plodari Franz Fanon an, konsians anba-joúk ka, toulong, fè an karetel ki liy-dèhè-liy ek se anni koút-zie moún-ewòp la ki ka leve an toumbile nan karetel taha, se pou sa man ka matje sa eti y pri anba anni an janjol biolojik, ras-moún an. "Moún-anba-jouk la se an debiele" eti Franz Fanon te ka matje ek se te ke pou se tann ek konprann, dabò-pou-yonn, moún-anba-joúk taha ka toumbile lèspri ek kanman’y, aleliwon-galba, epi, lòtbòtsay, pou anba-joúk eti y anba-joúk moun-peyi-lòtbòtsay (moun-ewòp la, kokazian an ki pa ni menm koulè lapo-fidji epi y) se pou y toulong ni an kanman douvan moún-ewòp ek anlòt kanman  douvan moún-atè-lakay, konpayel-peyi y.

Konsians-anba-zakato Franz Fanon an se pa menm epi konsians-lòlòy Karl Marx la, lide taha eti nan plodari sosial kominis la, djoubakè-lanmen-griji a nan an djoubap sosial epi gwo-boulikann lan, epi kabwatè lizin lan, se anni depareyaj matjoukann-kòtok ki ka ba’y ek nèhè an jou, djoubakè-lanmen-griji taha pe vini an kabwatè-lizin, tjek self made man, tjek Frederick Douglass⁵, an karetel yonn-tou-yonn eti ka apiye toumbilaj sosial la tankon yonn adan se rel-rive djoubap sosial la. Konsians-lòlòy Karl Marx la se te ke pou di an bagay ki pe rive nan an dekou fann otila djoubakè-lanmen-griji a pe pa ka bat pou santay li ki ta’y men sa pe toumbile nan an rete-kabeche, an deredi konsians lan asou kò y.

Nan konsians-anba-zakato Franz Fanon an, se anni kout-zie moun-ewòp la, kokazian an, betje a, katalan an, masogan an, pòpòt-lacho a, ki ka pe leve deredi konsians taha. Se anni lè kokazian an ke di’y menm epi lo fawde-klerey la, lo fifinen-kanman’y lan, lo pale-franse djol-pwenti’y la, se toujou nèg-ginen eti’y ye, an soubawou-bwa-mitan lennte-kravate, otila moun anba-jouk la ke toumbile lèspri y ek fè eti gangan-afrik li. Konsians-anba-zakato Franz Fanon an pa adan pies djoubap sosial, ni menm an djoubap mès-fondalnatal, tout djoubap mande an depareyaj-aleliwon, poze an kanman-fondalnatal ek fè yonn douvan se zawa a. Ehe, mi nèg-ginen anba-jouk la, limenm, le sanm zawa a.

Nèg-ginen anba-jouk la se an debiele eti Franz Fanon te ka matje, se te pou te tann ek konprann menm nèg-ginen sousèkè kokazian an pa te le wè anlòt nèg-ginen nan zie ; menm moun anba-jouk la ki ka ale èche tout djing-lavi y nan peyi-ewòp la, pa te le tann pale an djing-lavi atè-lakay, ale wè natifnatal, se se an piebwa-ponm-dou, nan gran-letal-blayi a, tre ponm-frans chaje epi faktorel kore-pouri trape plis djol-dou douvan’y pase tre ponm-kannel la. Pi nan fondok, se te pou, nan dekou chape anba kout-zie betje a, nan dekou toumbilaj la, pou tan ka pase adan tout liannaj, moun-anba-jouk la ka ale èche chimen’y nan peyi oben kontinan lòtbòtsay ek jenhen atè-lakay.

Franz Fanon te ka lonhe dwèt asou kanman-kòtòf taha nan Pou ranboulzay afrik la, otila nèg-ginen krann atè-lakay-matnik la oben atè-lakay-gwadloup la, te "apre bidim bedji blan an, pri anba an bidim lèspwa-mal-papay nèg-ginen". Man te pou matje "an bidim lèspwa-mal-papáy nwè" ek pa "nèg-ginen" pou rete nan lèspri plodari Franz Fanon an. Tít-langayele depenn "nwè" a ka fè nou konprann nou adan an longsay-ale konsians-anba-zakato a, isiya la, se Franz Fanon limenm ki matje sa konsa, nan menm Pou ranboulzay afrik la, bagay pou dèk-dèk se plodari moun-nwè lajounen-jòdi a, "Men lè yo ka pale asou lakou-moun-natífnatal nwè ba mwen, man ka fòse lèspri mwen konprann".

            I-1. Tit "anba-zakato" taha. Zakato a se an tit-langayele lang natifnatal-ayiti a, moun Ayiti yo ap di "lenba" tou, tankou nan pawol sila "mare yon lenba" men zakato plis adan larel bloublou moun an pase "lenba" eti plis nan lèspri danma a, zèskay la. ; bagay pou moun atè-lakay-matnik se tann tankon an dlo-santi-bon "rale-mennen-vini" ek moun atè-lakay-gwadloup, an liann-zanmann-anmè, merremia dissecta nan tit laten y ek bejuco de indio atè Kouba,tranpe pou redi lèwdou-tjè-koko. 

Nan lang natifnatal-matnik la ni an tit-langayele-mete-nan-brann "zakate" pou depenn dekou bloublou an moun, fè’y mache dèhè’w ; men, tit-langayele taha ralba, anni nan laliman Lawviè-Pilòt, Sentèspri, Sentlis ek ayen pa ka di se pa nan tit-langayele vodou Ayiti a, zakato otila y sòti. 

II – Dekantjaj konsians-ras-moun an lakay Franz Fanon.

Konsians-ras-moun an liannen, an mekanik-machin, epi konsians-anba-zakato a lakay Franz Fanon nan sa eti’y ka vini lamenm dèhè’y ek ka bat tankon an rel-anlè konsians-anba-zakato a, lè betje a rache mas blan an nan fidji nèg-ginen an. Ni an liannaj nan fondok tou, eti fok se dekantje-kabeche nan an depareyaj nan mitan le de rel-konsians lan, se pou piziè mas blan ki ni, lè betje a rache prèmie mas-blan an, anchay dòt ka vini dèhè pou fè an longsay-ale nan mitan konsians-anba-zakato a ek konsians-ras-moun an ; se liannaj nan fondok taha ka fè moun-anba-jouk la anni tounen se kanman desèvle a djol-anba pou fè se “konsians-ras-nwè” taha ek pi douvan konsians-ras-nèg-ginen an.

"Konsians ras-nwè" taha, ni moun ka anni di “konsians nwè” ek Franz Fanon te ka lonhe dwèt asou tit-langayele-fondas "lakou-moun-natifnatal nwè" a, se pou se tann an konsians ki pri, toulong, anba kout-zie zawa-ewòp la. Menm epi mas blan’y lan (fanm blan’y lan, nonm blan’y lan, pale-franse djol-lonji nan tjou-poul la, tousa), moun anba-jouk la pa rive kouyonnen zawa-ewòp la ki pa demòd nan pran’y pou an nèg-nwè, soubawou epi sa. Se pou se konprann, nan lèspri Franz Fanon, konsians ras-moun nwè taha, "lakou-moun-natifnatal nwè" taha, te ka rete pri anba kout-zie zawa-ewòp la, se pou kanman-fondalnatal se moun taha te ke menm lan depi bòdaj bidim lawviè Nijè a jik anlè wòch Lawviè-Lezàd anba bwa Gwo-mòn lan oben sab misi-ziibi lang Ojibwe a, nan Etazini.

Nan Pou ranboulzay afrik la, Franz Fanon ka pran seraj konsians-ras-moun taha nan an depenn djoubap-depareyaj moun-antiy ek moun-afrik. Se pou’y apiye asou sa eti nan lèspri’y, ni an "lakou-moun-natifnatal Afrik" menm manniè ni an “lakou-moun-natifnatal Antiy”, asire-pa-nèhè men lè moun ka badjole asou an "lakou-moun-natifnatal nwè" se pou konprann yo pa rive konprann depareyaj ki ni nan mitan peyi-natifnatal, lakou-moun-natifnatal, peyi-lanmen-asou-tjè ek lakou-moun. Lè moun ka badjole, san kabeche, "lakou-moun-natifnatal nwè" yo ka fè moun konprann se moun koulè lapo nwè a te ke ka topaye asou ancháy bagáy (yo te ke ni menm rel-rive a) ek an larel-fondás kole-tèt (a principle of communion) te ke ka liannen yo.

Nan lide Georges Gurvitch taha eti kole-tèt la te ke chaye an pi gran rale-mennen-vini epi pi piti apiye-longsay anlè moun pou fè an nou-menm-ki-nou-menm (kannan-moun an se anni kannan an ka konte, ek kole-tèt la se anni dri-longsáy la nan bay adan nou-menm-ki-nou-menm taha ki fondok, lakou-moun an nan mitan le de), "lakou-moun-natifnatal nwè" taha pa te ke sa ni an tan-nanninannan pou ta y, fok ni an rarate-tan-nanninannan anni pou ta’w pou fè kole-tèt taha. Mi rarate-tan-nanninannan ayiti se pa menm epi rarate-tan-nanninannan matnik, Ayiti ni an gouvelman natifnatal-ayiti pou ta y ; mi rarate-tan-nanninannan gwadloύp pa pe menm epi rarate-tan-nanninannan lakou-nèg-ginen-etazini an, ek nan an menm peyi, La-Gwiyann pe ni an tilili lakou-moun (aluku, bata-chinwa, blan-frans, chinwa, djuka, emeriyon, galibi, hmong, kouli, kreòl, kwinti, mataway, oyanpi, palikour, vie-blan, wayana, epi dòt lakou-moύn) sa eti ka fè an tilili rarate-tan-nanninannan.

Se pou se tann ek konprann, konsians-rás-moύn lakáy Franz Fanon an se pa anni an welto-rive pou fè sa brile betje, fè pou zie nèg-ginen an brile zie betje a, se pa anni an katel-pran-lanmò tankon y ka bat nan poenm nèg-ginen-krann Eme Sezè a, se an fouye nan tan-nanninannan an, fè eti se gangan an, fè lèspri moun kouri asou an tan-ki-pase eti se konpayel plodari "rás-nwè" taha, yo menm lan, pa fouti lonyen-depenn-kabeche pou matje eti’y pa te jenhen matje oben matje piòpiò anni nan lang-ewòp eti ka krache anlè gangan-afrik taha. Ek pou sav nou fout sav gangan an se pa jenhen an moun san-koule-nan-venn cho ek lakwenn, men anni an djezinay-rarate tan-nanninannan an, se pou gangan-afrik taha pa sa tjenbe doubout douvan kout-zie kokazian an, se pou sa Franz Fanon ka matje, nan senkienm dwel-matje Lapo nwè anba se más blan an, sa konsa "betje a ki te estèbèdè nan an prèmie dekou, vire pran lèspri y ek katjete sa eti nèg-ginen se anni an vie rel dekatonn moύn-asou-latè".

 

III – Ladje konsians-anba-zakato a pou konsians-ras-nèg-ginen an.

Ladje konsians-anba-zakato a (konsians lòlòy la) pou konsians-ras-moun an, konsians ras-nèg-ginen an, se toulong bat asou chimen tann-konprann-topaye epi rarate-tan-nanninannan an, ek se Franz Fanon, limenm, ka matje nan Lapo nwè anba se mas blan an, nan senkienm dwel-matje a, "Man te le vini moun-asou-latè, anni moun-asou-latè. Yo te ka mare mwen epi se gangan ninang-founang mwen an, moun yo krache anlè yo : man rete la, man pran tjè". Se pou se tann ek konprann, la tou, se kout-zie, krache-tja, moun-ewòp la, betje a, kokazian an, masogan an, ki ka fè nèg-ginen rete sonhe pàs eti gangan’y pase, kracha yo pran.

Men nan prèmie dekou konsians ras-nèg-ginen taha, se pou rete pri adan an lèspri miyonnen-lapo-fidji-aleliwon, an dekou otila kò a te ke mèt lèspri a pou toumbile pawol-djezinen Joby Bernabé a "tout kò se kò me se lèspri kò ki mèt kò". Pa ni peyi dèhè pran-tjè taha, pa menm ni an rarate-tan-ka-pase, se anni pou rete sonhe se gangan-afrik la eti, yo menm, pa se pe ka pòte an peyi (an lang-natifnatal, an mès-fondalnatal, an kout-zie-asou-lavi) men an tilili lakou-moun (an tilili lang-pale, an tilili mès-nanninannan, an tilili mès-kriye-jah) ek se anni djoubap nan mitan tilili lakou-moun taha ki pe apiye an tan-ka-pase.

Se nan pasay taha depi konsians lòlòy la jik konsians-ras-moun an otila plodari-kabeche Franz Fanon an ka bat bè, se pou an rarate-tan-nanninannan ki lòlòy nan sa eti se lang-pale/matje ewòp la (lang-anglitè, lang-an-frans, lang-espany, lang-pòtigal) ki ka mete rarate-tan-nanninannan taha nan brann, ka kare’y ek ba’y an kous-kouri-ale. Se pou fè gangan an pale angle, franse oben panyol, pòtidje tousa ek gare yo, tounen yo nan zonbi-gare anfwa. Pi nan fondok, pou matje eti moun ka matje se lang taha longsay-ale, se pou dechèwne se gangan taha, fè pou tout lide bay-longsay-dèhè-aleliwon se pèdi nan chimen ; epi lang-matje a pa ni ladje-chimen.

Se pou se konprann sa kòdjòm, nèhè menm nawflaw, nan senkienm dwel-matje Lapo nwè anba se mas blan an, tit li se Wach-lavi nèg-ginen an, Franz Fanon ka depenn an toumbilaj blo, konsa nèg-ginen anba-jouk la te wè welto-rive pou tizi depareyaj nan mitan zawa-ewòp la epi limenm pa te pri, se pou’y te apiye tout depareyaj epi zawa-ewòp la, nèg-ginen-krann Eme Sezè a, ek se pou debòwdinen se depareyaj taha, "man le pase nan lapòt la, ou ka fèmen lapòt, man ka pase nan finèt", lide Chester Himes ek/oben Jean Genet taha. Men isiya tou, nou adan an welto-rive otila nèg-ginen anba-jouk la ka gade wè bloublou zawa-ewòp la, piaye’y, mete'y anba zakato.

Se pou konsians tan-nanninannan an pa rive kouri lawonn nan dekou an welto-rive fondase anni anlè kò moun an, black is beautiful, koulè lapo-fidji’y ek menm si plodari nèg-ginen krann taha ka matje tankon an katel, se pa nepi an katel-pran-lanmò, nèg-ginen anba-jouk la ka sispann brè pawol zawa-ewòp la, mache nan tras mèt li, isiya la konsa se pou gade wè mete zawa-ewòp la anba zakato’y. Se klète an chimen-divini eti nèg-ginen anba-jouk la pèdi. Nan senkienm dwel-matje Lapo nwè anba se mas blan an taha, Franz Fanon ka vire pran anchay pasay Tirad an devire nan peyi wouvè-zie Eme Sezè a, pou fè moun tann ek konprann sa eti nèg-ginen-krann Eme Sezè a pòhò nan konsians-ras-nèg-ginen an, pou apiye eti’y pa ka apiye anlè rarate-tan-nanninannan an men anni anlè djing an laliwonn-afrik ki pa te pe ka bay atè Matnik.

IV – Rive nan konsians tan-ka-pase a avan konsians politik la.

Dwe senkienm dwel-matje Lapo nwè anba se mas blan an, Franz Fanon te ja ka kabeche rive nan konsians tan-ka-pase taha, dekou a otila nèg-ginen anba-jouk la te ka fè eti gangan’y, kouri lawonn latè pou rarate tjek fè-kakol nèg-mawon nan dangpantang sistenm ninang-founang lan, rete sonhe gouvelnaj Zumbi nan fè-kakol Repiblik Palmares nan Pernanbouk 1678-1695 lan, lakou Wangan Ganga Zumba oliwon 1670, oben lakou nèg-mawon Lanmaniel la anba kabwataj Sebasien, lakou Wangan Ambrosio a, Repiblik Para a eti Anastasio, an zanmbo (um cafuzo) te doubout, lakou wangan Miguel la, lakou-moun Santiago a, tousa ; jik pou ale detere tjek farahon pat-kochi nan sab nanninannan Ejipt la.

Dekou konsians tan-ka-pase taha menm si’y pòhò te pe rive leve an laliman-peyi (Ejipt se nan Afrik atè-solèy, al-Machreq al-Arabi, lanmè a se Meditèrane ek Lanmè-Wouj ; Ayiti, Gwadloup ek Matnik se nan Karayib la, kontinan an se Amerik, lanmè a se lanmè Karayib la, Gwiyann se kontinan Amerik-anni-solèy) ja pi djok pase dekou konsians nèg-ginen-krann lan eti se anni pou reponn krache-tja zawa-ewòp la  ; Franz Fanon ka vire pran pawol Eme Sezè : "kimafouti defarouche esa men…zeklit dife bondie-beni latè-wonn lan, lachè kranm lavi a lè’y ka petaye anba digidi latè-wonn lan", ek pi douvan, "lapo-nwè mwen an… ka pran letjèt nan lachè boukan siel la".

Se pou se wè toumbilaj djing konsians anba-jouk taha tankon an kote vire-wouvè-zie, an kote vire doubout moun-asou-latè men se Franz Fanon, limenm, ka matje "Ee, bèkèkè. Betje a ki te rete estèbèdè nan an tan, vire pran lèspri’y ek reponn mwen sa eti nan san ka koule nan venn mwen, mwen se anni an rel-dekatonn nanninannan moun-asou-latè" pou fè moun tann epi konprann katel taha pe rive pri anni si betje a, ka tann ek topaye asou doubout-fondalnatal nèg-ginen taha. Nèg-ginen-krann Eme Sezè a te nan menm rel epi konsians-anba-zakato a, anni rete la ka gobe an kout-zie farozè, jik nan konfiolo, kokazian an, betje a, matiyon an ; anni pou miyonnen lapo fidji'y ki te ke pi bidjoul pase ta pèsonn.

Konsians tan-ka-pase taha eti plodari Franz Fanon an pa ka kabeche kare-bare, se pa anni pou badjole asou dekou ki fèt nan tan-nanninannan oliwon-latè, otila nèg-ginen te ka brè dlo yo nan an lakou-peyi anni kanmouzaza sosial tankon se plodari abòfiò anni-afrik la oben wayalachi-nèg-ginen an ka badjole atè Matnik lajounen-jòdi. Pa pe ni lakou-peyi san djoubap sosial. Franz Fanon ka matje sa nan wabap Lapo nwè anba se mas blan an, an kouri-nouvel nan mitan an plodayè-kabechè nèg-ginen epi plodayè-kabechè lagrès, Platon, pa ka toumbile nad-marinad "nan lavi se ti bolonm ywit lanne a ki ka djoubake nan se chan kann lan, atè Matnik oben atè Gwadloup". Konsians tan-ka-pase taha se te ke pou rive kabeche an longsay-ale nan mitan wach tan-nanninannan ek wach lajounen-jòdi pou pran letjèt nan divini.

Nan plodari atè-lakay-matnik la, konsians tan-ka-pase taha, se lè moun natifnatal-matnik la ka rive trase pòtre an lakou nèg-mawon nan Bwa-Leza Gwo-Mòn 1756 la oben gloriye se konpayel Ehèn Lakay la nan tjek bat pou leve an Repiblik nèg-ginen nan Matnik 1870 la, pou se rive kare an plan-divini politik ki ka bat pou an apiye-asou-pwa-kò-nou, avan menm wayalachi politik la, RNDP FRONALIMA⁷ a, se pou se gade wè fè an kontaj mabial tout se matjoukann peyi a. Isiya la konsa, moun anba-jouk la ka ladje badjolaj moun-debiele yonn-tou-yonn li a, "se mwen ki ka pale ba’w la a ki fè kabwatè-gouvelman la-frans toumbile larel-fondas-politik li", pou bay adan an plodari ka liannen moun yonn-epi-lòt.

            IV-1. Semeda ranboulzayè a ka vire douboύt moύn-atè, plodari Franz Fanon ka ladje depareyaj kretjen lanmen-asou-tjè ek danma a. Nan semeda depotjolè Epithalos la, nan Les Mains Parallèles, fok sa rive wè an lanmen-asou-tjè, lide Franz Fanon ta’a eti semeda ranboulzayè a, ka debaba desèvlaj la, ka tire an lèspri moun-desèvle pou mete anlòt lèspri moun-san-chenn.

Nan Les Mains Parallèles, se pa anni pou ladje an lavi kouchal, an lavi matjonnen, rive adan an lavi apiye-asou-pwa-kò tankon nan l’Oeil se noie, se pou depotjole, defaltje, demantibile, an wach sosial ek politik, koupe tèt wangan an (se isiya la konsa eti'y ka ladje depareyaj kretjen an, wangan an ka toulong vèvèle djanmbel la asou latè), pou rive ladje tout koraj pou moun se kabeche-djezine floύz, toύmbile nan mapipi, moύn-anni-lèspri-mabial Nietzsche la.

V – Konsians politik la nan dekou mès-lonsáy-peyi a ka kouri lawonn latè.

Dabò-pou-yonn, nan lèspri Franz Fanon, mès-longsáy-peyi a te liannen djok epi konsians politik la, "se goumen pou pete-chenn peyi a ki ka deblotje mès-longsáy-peyi a, ka wouvè lapòt djezinaj ba y" eti y te matje nan Se lapidanm oliwon-latè a, èk se te pou tann ek konprann se anni moύn-douboύt-djòk, moύn ki ni nan an leve-douboύt, moύn ki trape an konsians politik ki ka pe báy adan an goumen pou palantje an peyi, pete chenn an peyi, delofe an peyi. Se pou se tann ek konprann tou, konsians tan-ka-pase a fondok nan dekou leve-douboύt taha ek pou konprann moun ki ka mete nan brann isiya la konsa ja rive ladje plodari ras-moύn an nan chimen.

Sa te ke mande pou mwen se desann pi nan fondok plodari-kabeche Franz Fanon an, se pa nepi redi chèz bò táb, konsians tan-ka-pase a ka bát anni pou mès-longsáy-peyi a, se pa an goumen-politik (se pa ti dezodè Franz Fanon te dezodè) nan lèspri djòk se goumen-politik la, se, nan gloriye an mès bidjoul nanninannan, tjek zayonn oben tan-benmbo otila se gangan an te ka blèz kò yo, bát adan larel rás-moun an tankon nèg-ginen-krann Eme Sezè a, ek, se pa jòdi man ka matje sa, rete pri anba kout-zie zawa-ewòp la. La-pou-la, nan ras-nèg-ginen-krann Eme Sezè a tankon nan apiye anni anlè mès-longsáy-peyi a (isiya la se plis an mès-nanninannan pase an mès-longsáy-peyi), gloriye gangan ki goumen tousa, se toulong karetel an moun yonn-tou-yonn.

Se goumen pou pete-chenn peyi a, wayalachi-politik la, an gouvelman natífnatal tousa, ki ka pe fè an mès-longsáy-peyi kouri lawonn, se, nan lèspri lwijanboje Franz Fanon an, pou ladje tan-nanninannan an nan chimen ek vire fè an chimen nèf, an "tout moun an sanble, nou ke fè an peyi nèf" PTM-APAL pipirit se lanne 80 an. Anni vire dèhè nan se paj wabap Lapo nwè anba se mas blan an, otila Franz Fanon ka matje "man pa nepi ninang-founang sistenm ninang-founang ki te demounize gangan mwen" ek pi douvan "rèchte tan-ki-pase pa pe ka machokete kanman-moun mwen. Mwen se misie mwen menm". Ek se te pou y palpate sa eti se nan ladje se djing-trase tan-ki-pase taha eti limenm ka vini moun-yonn-tou-yonn eti y ye a.

Se lide Jean Paul Sartre taha eti an moun-asou-latè pa te ke pe moun-asou-latè si’y te ke mare ek nan menm balan an, lide Friedrich Wilhelm Nietzsche eti an moun pe rive ladje mès-fondalnatal la (isiya la se an bagay ka chaye anni fal-frèt) pou fè bolonm chimen’y. Ladje eti'y te ka ladje plodari Karl Marx la nan chimen ek malakse Jean Paul Sartre epi Friedrich Nietzsche, Franz Fanon te ja adan lèspri Edwa Glisan taha otila "nou sòti nan divini ka rive", se ba nou lè pou nou pase epi sa, se moun ka pe fè kanman-fondalnatal yo eti se anni an bagay moun-yonn-tou-yonn, se pa bagay an peyi ; ek nan leve-doubout goumen pou pete chenn peyi a, chak moun an ka vini moun-asou-latè.

Sa ka fè nou konprann, nan dekou matje Se lapidanm oliwon-latè a, ek pi douvan se nouvel-matje Pou ranboulzay afrik la, Franz Franz Fanon te vire pran lide an yonn-a-lòt eti’y te ladje nan Lapo nwè anba se mas blan an nan dekantjaj kanman moun-anba-jouk douvan mès-fondalnatal zawa-ewòp la. Owala nou plodaye asou an mès-fondalnatal se pou trase pòtre lang-natifnatal la ki ka chaye’y la ek pou wè yonn-pou-anlòt, ek silon lang natifnatal ki nan lawonn yo, se lang zawa-ewòp la pa ka kare depareyaj yonn-tou-yonn ek yonn-a-lòt la epi menm djokte a. Tousa eti ka fè konsians politik la pa pe ka simèwje epi menm djokte a, an peyi-anba-jouk pou anlòt peyi-anba-jouk.

            IV-2. Peyi-natifnatal F. Fanon an te ka ladje ras-moun, kabès-fondalnatal, mès-atè-lakay, lang-natifnatal ek tan-ki-pase nan chimen. Lamenm la se pou se tann ek konprann bililik-aleliwon eti peyi-natifnatal bililik-aleliwon nan plodari-kabeche Franz Fanon an. Peyi-natifnatal ta’a se anni an doubout-zobray politik, se tout tjouns eti moun trape anba lanmen yo ek nan kabèch yo pou mare an leve-doubout.
Se pou te ke tann ek konprann sa eti nan plodari-kabeche Franz Fanon an, peyi-natifnatal la tankon an doubout-zobray, pe ka mete tan-nanninannan, lang-natifnatal, kanman-fondalnatal, kabès-fondalnatal oben mès atè-lakay nan kavalaj, nan an bidim telolay otila yo ka pèdi anchay dwel ek vidjoze dòt. Nan plodari-kabeche Franz Fanon an, nou toulong adan an pimpe-aleliwon moun-doubout (una dinámica humanística y humanizante) astè nan plodari-kabeche Enme Sezè a nou adan an matjoukann-l’afrik (ohun ini ile Afirika) ki ka mare nou ek baboutje nou nan tan-nanninannan.  

 

            V-2. Franz Fanon epi Friedrich Nietzsche. Nan wabap Peau noire masques blancs an, Franz Fanon te matje anchay wonn-tit file kon razwè bò tab sèbi tankon "Man pa nepi ninnang-founang sistenm ninang-founang ki te demounize gangan mwen" oben ankò "tan-nanninannan pa ka klere chimen mwen", tout wonn-tit ki ka fè’y ladje plodari Marx la nan chimen men nan menm balan an ka fè’y bat nan plodari moun-anni-lèspri-mabial Nietsche la.

Fok se tann ek konprann sa eti pa dèyè plodari moun-anni-lèspri-mabial ta’a, Nietsche se te plodayè-kabèchè tan-kòtok la, isiya la konsa, se pa te pou ale plere asou tan-ki-pase, pas eti gangan pase. Epi Nietsche fok te gade lavi a, bagay lavi-toulejou, nan de koko-zie ek Fanon te adan lèspri ta’a dwe Peau noire masques blancs ek ankò pi djok, jik pou ale pi douvan ankò nan kabeche semeda a, semeda-kore-semeda a, nan Les damnés de la terre.  

 

            Se pa anni pou malaksay aleliwon se mès-fondalnatal la, oliwon-latè. Pa nepi ni mès-fondalnatal latè-wonn lan ka bay men anni anchay faktorel mès-fondalnatal (nan an sistenm vann/genyen) ki ka rive blo asou an peyi yonn-tou-yonn ek eti se moun lan ka pe konprann kon yo pe oben ek djing-kòtok mès-fondalnatal eti gouvelman yo ka ladje nan lanmen yo, kòtok. Se pou an blo mès-fondalnatal ki ka pe fè an tilili djing-kòtok eti moun ka pe bat epi yo nan an doukou fann men ka toulong vire ale èche mès-fondalnatal peyi a, lè gouvelman natifnatal la djok kont djok li pou vire kabeche’y towtow, pou se ranbonni’y oben vidjoze’y.

Nan an peyi san gouvelman natifnatal, Matnik pa menm ni an gouvelman atè-lakay, se pou plodari ankreyolaj Edwa Glisan an eti ka mete kote-doubout la douvan (plodari ankreyolaj la se, pa di yo di’w, an plodari kote-doubout), nan dekou malaksay mès-fondalnatal taha, moun pa ka èche desann nan fondok peyi a, ale fouye an chous, pèd tan yo nan rarate-tan-nanninannan, se janbe laliman-peyi a ki tout, toulong an ti sose dawlakataw ki ka gare tout kanman-fondalnatal nan chimen.

Franz Fanon te ja ka miyonnen lide taha eti kanman-fondalnatal la se anni pou moun yonn-you-yonn ek pe toumbile anba an kout-zie, an zie-dou, an zay, an chawa, se pa bagay an lakou-moun ni menm an lakou-peyi, men tankon an dris-van moun-asou-latè ki ka kouri lawonn san-chenn ek eti moun pa sa pran nan dig yo oben mare nan kabouya, si se pa an nika, tjenbe'y, kore tan-ka-pase pou'y pa se kouri adan'y.

Mès-fondalnatal Franz Fanon an te ja anba wach goumen pou pete chenn peyi a ek se te ke pou tann ek konprann sa eti mès-fondalnatal taha anba anchay janjol eti tan-ka-pase a se pi fondok la ek ka toulong ladje moun tou-touni anlè de pie yo nan dekou-patate divini an.

Nan dekou eti tan-ka-pase a ka wakle boulin pase’y, wakle-boulin sosial tan an, pou teknoloji krache-dife ka debatje ek pou anchay janjol sosial ki ka vini toumpakte’y, chenn-laiannaj sosial la, se anni an gouvelman natifnatal ki ka pe kore boulin taha ek tout toumbilaj sosial ki ka rive blo anlè lakou-peyi a ek ka pe fè’y gare chimen divini vire towblip nan mafoudja lakou-moun afrik-nanninannan, nan sistenm vie-fanm djol-flòbòp.

Simao moun Wanakera

1 – Benmbo : nan tan benmbo oben nan tan bimbo, nan lang natifnatal-ayiti a, tan ki ja pase depi anchay tan, tan ki ja kite tan ka ale, tankon an tan nanninannan nan lang natifnatal-matnik.

2 – Nan Latè-ya, Joby Bernabé, disk 3 Mo, 7 pawol…, J.B Konmbo, Fòdfrans, 1981.

3 – An makounga se an chimen anba-bwa, an tras anba-bwa eti bòdaj li pa toulong trase oben trase kòdjòm. Se tit an chimen anba bwa Bouliki a, atè Sen-Jozèf.

4 – An koule, isiya la se an trase fondas la nan mitan de kan mòn eti ki wèt ek ka desann bim.

5 - Frederick Douglass, te wouvè zie nan lavi anba tit Frederick Augustus Washington Bailey nan 1817 anba larel sosial an ninang-founang ek alelouya-zakasia nan 20 fevriye 1895 atè Washington. Gran plodayè pou abwogat sistenm ninang-founang lan, Frederick Douglass te djezinen an journal, The North Star, te stanmpe liv ek te djoubake ba gouvelman Etazini. F. Douglass te matje twa liv trase-pòtre, Narrative of the Life of Frederick Douglass, an American Slave nan 1845, My Bondage and My Freedom nan 1855 ek Life and Times of Frederick Douglass nan 1881, tousa ka mete’y doubout tankon an self made man, an moun ki fè kò’y tou-yonn.

6 - Lawviè-Lezàd sebidim lawviè-matnik la, 35.59 tjilomèt londjè ek 20 kilomèt-kare kannal-koule, trape 24 lawviè ek ti-lawviè ka jete dlo adan.

7 – RNDP FRONALIMA se an plan-divini politik République Nationale Démocratique et Populaire eti konpayel-politik FRONALIMA (Front Nationale de Libération Martinique) te doubout nan 1975 men ki djigilòp nan lanne lamenm-dèhè.

8 – PTM-APAL, Parti des Travailleurs de Martinique ki te doubout nan 1982 ek toumpotjole Conseil National des Comités Populaires nan Awout 1983. APAL, Ase Plere Annou Lite, se an tit-fondok pou an jounal, an radio ek pi won-ladje-won an lawonn leve-doubout politik.

Li Frantz Fanon nan :    

Oeuvres, Peau noire masques blancs, L'an V de la révolution algérienne Les Damnés de la terre,  Pour la révolution africaine. Editions La Découverte, Paris 2011.

Les mains parallèles. L'oeil se noie. La conspiration, pièces de théâtre inédites, 1949/50.

"Peau Noire, Masques Blancs". éditions du Seuil, Paris 1952.

Introduction aux troubles de la sexualité chez les Nord-Africains (en collaboration avec les docteurs J. Azoulay et F. Sanchez), manuscrit inédit, 1954/55.

Racisme et Culture, texte d'un exposé au premier Congrès des écrivains et artistes noirs à Paris, septembre 1956.

A propos d'un plaidoyer. El Moudjahid N°12

Les intellectuels et les démocrates français devant la révolution algérienne.  El Moudjahid  N°1/15/30

Aux Antilles, naissance d'une nation ? El Moudjahid N°16

Le sang maghrébin ne coulera pas en vain. El Moudjahid N°18

La farce qui change de camp. El Moudjahid N°21

Décolonisation et indépendance. El Moudjahid N°22

"L'An V de la Révolution algérienne". éditions Maspero, Paris. 1959.

"Les Damnés de la Terre". éditions Maspero. Paris, 1961.

"Pour la Révolution africaine". éditions Maspero. Paris, 1964