Nan dekou rete-sonhe rel-sann-a-kouri 08 Me 1902 a

 Rarate-wách-longsáy-peyi mátnik la

 

Nan rarate-wách-longsáy-peyi eti moún atè-lakáy-mátnik ka leve anlè deblozonn-volkan 23 Avril 1902 pou 5 Òktòb 1905 lan, se plís an rete-sonhe nan chak palpa-lanne jou-gloriye tan-nanninannan-longsáy 08 Me 1902 a, se pou leve an tjè-senyen asou an kantináj 28.000 moún oliwon ki te brile atè Senpiè. Se anni dezás anlè palpa-moún-douboút la eti rarate-wách-longsáy-peyi mátnik taha ka wè èk, delè konsa, an ti konpanyi plodayè-dekantjè tan-nanninannan-longsáy la te ka pe jete an zie fouyaya asou branbrann-kòtok, ekonomi Senpiè, lanbouk-gouvelnáj-ekonomi Mátnik, douvan deblozonn-volkan an.

Lamenm-la, se te ke pou konprann deblozonn-volkan 23 Avril 1902 pou 5 Òktòb 1905 lan anni tankon an bidím dezás-laliwonn, an dekou otila tan-ka-pase a te sispann pase, wabáp an divini-peyi atè Mátnik. Nan rarate-wách-longsáy-peyi taha, pa ni matjoukann-kòtok laliwonn-fondòk-peyi, pa ni matjoukann-kòtok laliwonn-vire-fakte tou, kontel nan rarate-wách-longsáy-peyi mátnik la, yo pa ka konte dlo a tankon an matjoukann-kòtok laliwonn, tou-vènan anba Pon Prechè tankon an matjoukann-kòtok laliwonn fondò-peyi, tousa. Mi se sa mi, toút deblozonn magma ni toulong an deblozonn dlo-cho douvan y (deblozonn dlo-cho 30 Avríl 1902 a èk lavalás-matjak dèhè, nan Lawviè Lawòkselán èk Láwviè Sèk), men katjile sa kòdjòm eti toút deblozonn dlo-cho pa toulong ni an deblozonn magma dèhè yo, kontel se ta 1792 la èk  5 Dawou 1851 an,  jík 1854 ; èk toút deblozonn-magma ka vire trase se kannal-koule láwviè a, se djòkte-koule lasoús la, oliwon volkan an. Rarate-wách-longsáy-peyi taha pa ka depenn an vire-douboút apre deblozonn-volkan an èk pa jenhen te ni koút-zie gláw asou wách-dèhè sosial èk politik apre deblozonn-volkan taha, ni menm asou se toúmbiláj-kòtòf laliwonn lan nan se mòn oliwon volkan an, nan se láwviè a, nan se gran koule a, bèt-anba-bwa oben bèt-láwviè eti disparèt pran yo ; menm si tan-ka-pase, tankon nan toút peyi oliwon-latè, ka pe fè se trás deblozonn-volkan an djigilòp, máy-an-máy.

Nan rarate-wách-longsáy-peyi Mátnik taha, se anni 22 Me 1848 ki ka konte èk menm la konsa, wách-dèhè  sosial èk politik la pa ka peze se se pwa an fèy-banbou anlè zo-kabèch an makak, se anni tan-bím jou 22 Me a ki pòte nan tan-pase èk chenn eti y te pete, menm si piplís moún-douboút atè-lakáy-mátnik la te já san-chenn depi oliwon se lanne 1820 an, pou se konprann si nan 9 Jwen 1815, nan konsít Vièn lan (lanbouk-gouvelman Republik Österreich, lajounen-jòdi) se peyi Ewòp la te sispann tre-machandáj ninang-founang lan ; se pou tonnfaktáj palpa-moún-douboút ninang-founang lan nan an bidím kantináj djoubakè-lizín, tousa eti ka pe fè moún ki trape lèspri-dekantje a sáv sa eti, menm si tre-machandáj ninang-founang lan te pe rive ka bát, anba fèy, jik oliwon 1830, dabò-pou-yonn toúmbiláj sosial taha te ja nan brann depi ancháy tan, èk lòtbòtsáy, palpa-nèg-ginen ki te ka wouvè zie atè Mátnik te piplís pase palpa nèg-ginen ki te  ka debatje tankon ninang-founang-afrík, toút janjol-dekantje ki te ka apiye an kare-zobráy sosial atè-lakáy-mátnik dwe mitan 18enm sièk la ; owala ni an kare-zobráy sosial, ni an fè-kakol politik, mès-longsáy-peyi èk menm ekonomi ki ka pe leve, menm si se te ke bagáy anni nan se lakou nèg-mawon an.

Se pou se konprann sa eti rarate-wách-longsáy-peyi a se pa anni an badjoláj chaje epi falfrèt, rete-sonhe èk plenyen asou gangan ki pase pás, ale konprann nan an sístenm kòtok, se anni kare-zobráy sístenm taha ka báy, pa te ke ni kare-zobráy kore-sístenm (jaden nèg-mawon an) oben kare-zobráy dekare-sístenm, vire-kare sístenm (jaden nèg-ginen san-chenn lan), tousa ; rete la ka miyonnen lapo-fidji, ale piaye gangan nan savann-sáb-afrík la nan lang-pale-franse djòl nan tjou-poul la ; rete la ka gobe an tòt-ranmande franse ki toulong nan chimen ka vini, tousa. Rarate-wách-longsáy-peyi se an plodari-tirád sosial, toulong pi kabeche kòdjòm, toulong pi langayele, toulong pi kalibiche, ki pou ka leve epi an tilili choús-kòtòf lawonn-moún-asou-latè èk djing-kòtok nan laliwonn/tan-ka-pase a, eti se anni lang-peyi a ki sa fè yo kouri lawonn. Rarate-wách-longsáy peyi-mátnik la pa se pe ka báy nan an lang-peyi lòtbòtsáy, se pa anni pou apiye eti y ka apiye asou an konsians kare-bare laliwonn lan èk tan-ka-pase a, se pa anni pou gangan ki pa se ka pale an lang ki te ka foute yo koút balata-bel-bwa èk mès-longsáy-peyi eti y te ka fè kouri lawonn lan te mete chenn an pie yo, se pou lang-peyi a, limenm, ki ka leve an konsians sosial we-nou-rive (oben we-nou-pran-yo èk wè nou rive la pou te rive), èk ka pe mete moún douboút-pare pou mete an yonn-a-lòt nan brann, anfwa.

Rarate deblozonn-volkan 23 Avril 1902 pou 5 Òktòb 1905 lan, nan lang-an-frans lan, pa se pe ka ale pi douvan pase an dezás-laliwonn, an jou-apre-jou avan deblozonn lan, an badjoláj blòfè asou rel-sann-a-kouri a ki brile 28.000 moún-tjè-senyen epi Odjís Siparís ki te mare lahòl ki rive pase nan máy, se anni sièk-tan apre eti rarate lòlòy nan lang franse a te rive konte an ti konpanyi moún ki te ja chape kò yo nan jou douvan 08 Me 1902 taha (dwe 5 Me 1902 apre lavalás-matjak cho te depotjole Lizín-Geren èk chaye 23 moún ba bazil),  rive sáv Léon "Lehann" Konpè (1874-1936) ki te ka rete nan an ti káy nan bòdáj atè-solèy/anni-solèy/atè-solèy Senpiè epi Havivra Da Ifrile, an kapístrel ki te rete sere adan an tou-tè bò-lanmè,  te rive pase wel, tou. Ayen asou chenn yonn-a-lòt ki báy dèhè, nan peyi a menm, bagáy ki te pou ka leve y tankon peyi-asou-latè ; ayen asou bawoúf se betje a te fè asou lahan-lonhe-pal eti káwbe-gouvelnáj Mátnik te vote ba moún ki te san-kote-rete, bawoúf eti senatè Mátnik, Amedée Alexis Augustin Knight (1852-1916), te lonje dwèt anlè y nan káwbe-larel-gouvelman franse a ; ayen asou peyi-karayíb lantouráj li ki te pe anba rel-sann-a-kouri (Sentlisi, Dòmnik, Senvensan, Gwadloúp, Báwbád, tousa), nan dekou taha, se se nan gade siel la oliwon.
Ayen asou peyi oliwon-latè ki lonhe pal, káwbe-gouvelman-peyi Etazini pou piplís èk prèmie douvan men gouvelman-wangan Anglitè, gouvelman-wangan Larisi, gouvelman-wangan Netèwlann, gouvelman Mèksik, gouvelman Itali, tousa. Ayen asou kantináj moún-mátnik ki te ale rete Ayiti, Dòmnik, Etazini, Gwadloúp, Gwiyann, Sentlisi, Trinidád, Venezwela, tousa. Ayen asou rás bèt-anba-bwa kontel jako-mátnik la, rás bèt-láwviè kontel makouba a, oben choús-boujonnen ki djigilóp, láwviè ki sispann koule, ale wè lasoús-dlo ki vini ka koule pi djòk oben pi flòkò. Ayen asou rel-sann-a-kouri 30 Dawou 1902 a ki te pi dri pase ta 08 Me 1902 a, ki te alelouya an míl-epi moún nan 22.000 moún se lanbouk laliwonn volkan an, ki te ale rete Foyal m'en eti gouvelnè franse a te fuse yo vire bò káy yo,  tousa.  Rarate-wách-peyi asou deblozonn-volkan  23 Avril 1902 pou 5 Òktòb 1905 lan  pa nepi rive kantinen lang-peyi-mátnik la, ba y plís laliman kouri lawonn, ba y plís tít-langayele gouvelnáj dezás, gouvelnáj peyi, ale wè gouvelman-peyi.

Ki rarate-wách-longsáy-peyi esa, lè lang-gouvelman-peyi a pa nan lèspri piplís moún nan palpa-moún-douboút nan peyi a èk se anni pou yo badjole pawol-initil-plát oben pawol-rapòte sòti An-Frans debatje ? Ki rarate-wách-peyi esa nan lang-franse, lè rel matje lang-franse taha (An-Frans) ka toulong krache anlè se zouti  kare-zobráy rarate-wách-peyi mátnik la ? Ki pwa-peze an deblozonn-volkan (bagáy an ti pwenyen sigond menm si y te voye 28 a 34.000 moún káy-aboláy), nan an rarate-wách-peyi otila piplís nan palpa-moún-douboút la te rete 194 lanne, 1654-1848, anba sistenm-gouvelnáj ninang-founang lan, chenn nan pie yo, chenn nan kabèch yo ? Ki rarate-wách-longsáy-peyi esa lè palpa-moún-peyi-natífnatal la pa ka djè matje oben pa ka matje, piès toubannman, lang-peyi a ? Se rel-sann-a-kouri 8 Me 1902 a ki fè si Mátnik bát dèhè tankon peyi-asou-latè èk pèd lakát politik nan chòkòy politik gouvelnáj franse a, nan Máws 1946,  ki trase-divini an rarate-wách-longsáy-peyi otila pa ni an gouvelman-peyi natífnatal  ?

Rarate-wách-longsáy-peyi mátnik la pa ka depenn anpil, se anni pou y konte branbrann-kòtok atè Mátnik oben menm delè, branbrann-kòtòk ki pa ni; èk pou depenn eti y pa ka djè depenn taha, se pou y pa ka jenhen dekantje. Se pou y apiye asou an tilili zouti kontel kont, sonnen-mizik,  kouri-nouvel, zagala, lavwa-egal, titím-bwa-sèch  eti lang an-frans lan pa se pe ka konprann menm nan dekou  vini lonhe dwèt anlè kanman kantináj palpa-moún franse-blan nan peyi a, nan pale-franse-bannann lan.

Se pou se konprann sa kòdjòm, nan rarate-wách-longsáy-peyi  a ni toulong an dwel pa-dèhè-klète, an pencheng eti moún pa pe wè nan de koko-zie yo, ni menm ladje kòtok nan lèspri se yích-dèhè, an bagay ki ka volvote nan tan-ka-pase a eti moún, yo menm, ka pe sansle anlè y silon rel konsians sosial yo, si se pa rel konsians politik yo. Lamenm-la, konsians sosial epi konsians politik se toulong-ale nan an liannáy yonn-a-lòt nan an laliwonn/tan-ka-pase, bagáy ki pa ka jenhen janbe laliman an peyi.

I- Lang-peyi a, lang an rarate-wách-longsáy-peyi.

Nan peyi otila pa ni gouvelman-peyi, se se an gouvelman atè-lakáy, peyi-anba-jouk, se anni lang-peyi a, lang peyi-natífnatal la, ki ka pe fè an liannáj sosial èk an mès-longsáy-peyi kouri lawonn. Lamenm-la, se pou se depareye liannáj sosial la (toút kouri-lawonn yonn-a-lòt la nan peyi a, nan an laliman kare-bare, nan an doukou fann) epi toút progranm sosial eti an gouvelman-peyi lòtbòtsáy (oben menm an káwbe-gouvelnáj atè-lakáy, kontel progranm sosial CTM lan) se mete nan brann, ki la anni pou lonje pal ba moún yonn-tou-yonn. Liannáj sosial la, se toulong pou pran letjèt nan divini, nan apiye asou se yonn-a-lòt tan-nanninannan-longsáy la, toút bagáy ka mande jete an zie-klere gláw asou se matjoukann-peyi a. Progranm sosial la, se anni pou kore, la-pou-la èk lamenm-la, an delala, an matjilpa sosial, cháy-dèhè an dezás-laliwonn oben tjèk bidím-blo lavi-toulehou. Progranm sosial taha fouben tan-ka-pase èk pa ni pou peze anlè rarate-wách-longsáy-peyi a.

Mès-longsáy-peyi a, se toulong nan an owonzonnáj, toulong-ale èk aleliwon, kare-bare près-oben-kòtòk, asou kantináj matjoukann-kòtòf peyi a. Isiya la konsa, se pa anni matjoukann-kòtòf mès-longsáy-peyi ("ressources culturelles", nan pale anni-franse se gangan-afrík Mátnik la), se matjoukann-kòtòf laliwonn-fondòk-peyi ("ressources naturelles non renouvelables" nan pale-franse djol-pwenti nan tjou-poul se kreyolís Mátnik la), se matjoukann-kòtòf laliwonn-vire-fakte, se matjoukann-kòtòf palpa-moún-douboút ("ressources humaines" nan pale-franse se jandám kreyolize a), se matjoukann-kòtòf branbrann-kòtok epi matjoukann-kòtòf lèspri-ladje-laliwonn eti toulong nan vire-lang epi y la ; atè Mátnik, pou gouvelman-peyi nou pa ni, nou pòhò pe rive ni matjoukann-kòtòf gouvelnáj-larel-tribinal pou ta nou.

Rarate rel-sann-a-kouri 08 Me 1902 a, nan an pale-franse káwbe-gouvelnáj oben pale-franse bannann lan (oben menm pale-kreyol dòmi-dewò a), se pou toulong fèmen zie asou toút se liannáj sosial la ki se pe báy apre an dezás konsa, dekalibiche yo nan tan-ka-pase oben nan laliman an peyi. Toulong nan lèspri kare-bare taha eti liannáj sosial la ni pou kabeche anlè toút se matjoukann-kòtòf la. Pi lang-pale franse a se ka kare zobráy rarate-wách-longsáy-peyi mátnik la, pi matjoukann-kòtòf peyi-mátnik la ka desann nan rel-anzandaláj sosial la, èk ka janbe laliman floúz, pou kantináj matjoukann-kòtòf peyi a ki pa se pe menm epi ta An-Frans èk pou katel-dekantje-longsáy atè-lakáy-mátnik la ki pou ka fè anlòt tan-ka-pase kouri lawonn. 

Nan an peyi otila ni an gouvelman-peyi, se se an gouvelman atè-lakáy (kontel Amapá oben Para nan Brazil, Alabama oben Oklahoma nan Etazini, Aguascalentes oben Chihuahua nan Mèksik, Anzoátegui oben Miranda nan Venezwela, tousa), se matjoukann-kòtòf gouvelnáj-larel-tribinal la ka pe toulong, nan tan-ka-pase, anbrazonnen oben palantje, anzandalonnen/dezandalonnen lezòt matjoukann-kòtòf la, jík yo menm. Nan dekou an dezás-laliwonn (deblozonn-volkan, douk-latè, gren-vante, láwviè-debòde, solèy-dangpantang...), se matjoukann-kòtòf gouvelnáj-larel-tribinal ka pe flouze rel-anzandale krache-dife a, toúmbile se progranm-mete-nan-brann lan. Se pou se konprann sa lamenm, nan peyi anba-jouk, peyi san gouvelman-peyi, liannáj sosial la se pa anni yonn-a-lòt la, an lanmen-asou-tjè, eti se pe kouri lawonn nan an dekou èk sispann anfwa pou an pawol fann-tjè oben tjè-senhen ki se kouri, zagala.

II - Sitjèt-kòtòf rarate-wách-longsáy-peyi a.

Nan kare-zobráy rarate-wách-longsáy-peyi-mátnik la  ni an tilili lavwa-egal, pawol-pale, ti-pawol, pawol-sonnen-mizik, pawol-sonnen-lang, tousa eti se pa anni an toúmbele yo ka ba rarate-wách-longsáy-peyi a, se klere yo ka pe klere dwel tjòbol la ki pou ni adan toút rarate-wách-longsáy-peyi. Atè Mátnik otila piplís moún pa le tann lang-pale lavi-toulehou a tankon an lang-peyi men anni tankon an pale-kreyol, toulong nan liannáj-dekante epi lang-pale franse a (yo ka koumanse an plodari nan pale-franse, voye de-o-twa pawol djenm kankan-kreyol la epi fini nan franse-bannann epi an "mèsi anpil mèsi anchay" ́an wabáp la), lang-peyi a pa ka jenhen depenn se matjoukann-kòtòf peyi a, se anni pou nonmen yo nan pawol molpi yo.
Nan rarate-wách-longsáy-peyi nan lang franse a atè Mátnik, ni anni an lang-matje eti piplís moún-mátnik pa pe sa matje kòdjòm, èk nou pou sáv sa eti liannáj lang-pale/lang-matje a ka toulong apiye nan kalibích èk rete-yonn mès-longsáy-peyi a. Se pou sa konprann sa eti lang-pale a ni pou fè an mès-longsáy-peyi kouri lawonn alagadigadáw, san tjansáy, san begeye ("begeye pèd", nan se ti pawol-pale lang peyi-mátnik la) èk owala an rarate-wách-longsáy-peyi ka bát nan an lang-peyi-lòtbòtsáy, peyi an-tjou-man-deviran, se pou y diskoupe kouri-lawonn mès-longsáy-peyi a èk pou rive adan an rarate debiele, ki pa ni peyi dèhè, èk pèd lakát adan an rarate-wách-lavi ("récit de vie" nan pale-franse se kamít Mátnik la) moún-yonn-tou-yonn ki la anni pou miyonnen lapo fidji yo, "Preto é lindo" oben tjèk "we-feeling black" ki pa fouti depenn èk kabeche tòt-genyen an lakou-yonn-a-lòt.  

Rarate deblozonn-volkan  23 Avril 1902 pou 5 Òktòb 1905 lan nan pale-franse, se dabò-pou-yonn  pou fèmen y anni adan rel-sann-a-kouri èk dezás-laliwonn 08 Me 1902 a pou pa rive depenn èk konte toút matjoukann-kòtòf eti y te chaye ale èk, nan menm balan an, te pòte vini ; epi lòtbòtsáy, pou pa jenhen kabeche èk dekatonnen mès-longsáy dezás-laliwonn ki te pou vini pi kare-bare èk leve an lèspri vire-douboút-pímpe dèhè. Nan de tít-langayele-matje, katawoute tan-ka-pase Mátnik la epi an tilili larel-tribinal èk larel-kòtòf social an-frans eti ka electrize lakou-peyi Mátnik la, se pa anni nan lèspri wakle-boulín sosial la.

III - Pwa-peze an dezás-laliwonn nan kole-bò an leve-douboút sosial oben politik.

Nan peyi otila pa ni an gouvelman-peyi, se se an gouvelman atè-lakáy, memwa sosial oben politik la flòkò, dabò-pou-yonn pou matjoukann-kòtòf politik la ki pa ka vire fakte aleliwon èk pou tan-naninannan-longsáy peyi a eti moún pa ka djè matje. Nan plodari dekantje-langayele douvan, man te já matje sa eti an peyi, an lakou-peyi, an lawonn-moún douboút pou tòt-genyen y, pa se pe ka faktore  matjoukann-kòtòf politik, si pa ni an matje kare-bare asou tan-nanninannan-longsáy la. Dezás-laliwonn lan, limenm, se pa anni an djíng-kòtok tan-ka-pase a, an jou-gloriye tan-nanninannan-longsáy, se toulong an progranm politik, sosial èk mès-longsáy-peyi pou gouvelnen dezás-laliwonn nan tan-ka-vini, nan divini-peyi.

La-pou-la, se pou se tann an mès-longsáy dezás-laliwonn ki pou ka kouri lawonn an peyi, èk pi douvan, pou ka leve progranm politik  pou si-kouri-vini, toút progranm ki pou ka faktore matjoukann-kòtòf politik. Owala an mès-longsáy dezás-laliwonn ka kouri lawonn nan an peyi, se pou sístenm aprann-lekol la, èk menm sístenm aprann-sa-sáv lavi a, ka anchoúste lide an peyi-asou-latè, yonn-tou-yonn nan kare peyi-asou-latè a (deblozonn-volkan atè Mátnik pa se pe menm epi deblozonn-volkan Soufriyè Senvensan ; èk se pou sa leve toút liannáj-peyi nan mitan Mátnik  epi Senvensan), epi lòtbòtsáy ka treleye lide fondòkte, se pa rel-prèmie-douvan, se matjoukann-kòtòf politik la, èk nan wabáp, lide eti wakle-boulín sosial pe ka rive.

Lamenm-la, se pa anni pou progranm sosial dèhè rel-sann-a-kouri 08 Me 1902 a ki te flòkò pou gouvelman natífnatal-mátnik ki pa te ni, se matjoukann-kòtòf politik ki pa leve nan biyonnáj progranm sosial taha. Se pou konprann sa eti menm si an tilili peyi-oliwon-latè se lonhe pal apre an dezás-laliwonn, si pa ni an gouvelman-peyi, se se an gouvelman-peyi atè-lakáy pou se kabwate progranm lonhe-pal taha, se pou rete pri nan tè-sèk, dezás-laliwonn lan pa ka pe leve piès matjoukann-kòtòf politik ; èk se pou nou di, fáp fáp, si pa ni matjoukann-kòtòf politik, se pou kantináj branbrann-kòtok lonhe-pal peyi-oliwon-latè a pa tonnfakte nan dekatonn sosial èk ekonomi. 

IV - Tan-nanninannan-longsáy la se anni nan an lang-matje èk rarate-wách-longsáy-peyi ka rive gare lang-matje nan kouri-lawonn li, towtow.

Rive isiya lá konsa, se pou se depareye, kare-bare, tan-nanninannan-longsáy la eti pa se pe anni pou blablate, pou badjole, asou tan-ki-pase nan an peyi, epi lòtbòtsáy, rarate-wách-longsáy-peyi a eti, limenm, ni pou vire kabeche karetel èk kouri-lawonn tan-nanninannan-longsáy la toulong-ale. Se pa anni pou  konte èk depenn rel-flòkò an kare-zobráy tan-nanninannan-longsáy ki pa jenhen pe ale pi nòlfòk pase  fèy-stanmpe gouvelman èk/oben larel-gouvelnáj-tribinal nan an dekou tan-ka-pase a ; se pa nepi pou an wách-kòtok peyi-lòtbòtsáy, peyi anlòt kontinan, ki  pa se pe rive anchouke nan an peyi otila tan pa ka pase nan menm boulín pase a, se pou apiye eti rarate-wách-lonjgsáy-peyi a ka apiye asou an tilili lawonn èk blo pòte-nouvel, delè menm kouri-nouvel, atè-lakáy, ki toulong pi nan toύmbele tan-ka-pase a.

Owala nou se matje depareyáj nan mitan tan-nanninannan-longsáy èk rarate-wách-longsáy-peyi, se pou kabeche èk dekantje an tilili liannáj nan mitan yo de, toulong depareye nan dekantje-langayele men, nan menm balan an, kole nan lavi toulehou, epi lide taha eti toύt kole ka chaye an dekole pou rive nan an kole/dekole/vire-kole, se vire-kole a ki pi doύs. Kontel, si tan-nanninannan-longsáy Mátnik la eti se plís katel politik èk sosial gouvelman-peyi franse pase tjek matjoukann-kòtòf politik ba se krèy-leve-douboύt politik Mátnik la, ka bát anni nan lang-pale franse epi an líy-nan-líy desèvlan, èk nan menm peyi-Mátnik taha a, an rarate-wách-longsáy-peyi se ka bát anni nan an lang-pale kreyol-mátnik ki ja pi nan ladje líy-nan-líy desèvlan an, ni an tilili pás-liannáj otila yo ka kole, dekole, vire kole èk se nèhè sa ki ka leve pale-kreyol dòmi-dewò taha eti ka fè djigilòp pran peyi a.

Nan dekou tan-ka-pase a ka pe pran balan nan pase y la, nan dekou teknoloji krache-dife ka debatje aleliwon-galba, ni toulong an peyi ka fè choύs èk se pou, longsáy-ale, mete toύt toύmbiláj-blo taha kwaka. Tan-nanninannan-longsáy nan lang-matje franse a, tan-nanninannan-longsáy-mátnik la tankon Awman Nikola (1925-2022) te ka matje y nan lang-peyi franse a, ka toulong depotjole Mátnik tankon peyi-asou-latè èk fèmen y adan an djoubáp rás-moύn-asou-latè, an liannáj ninang-founang nèg-ginen, "dènie jenerasion apre krapo", epi betje-dekatjè, bagáy ki ki wouvè chimen ba an plodari yích-gangan-afrík, toulong nan menm lang-franse taha epi lòtbòtsáy fè toύt ti tou-kaka-foule franse-kokazian ki ka debatje atè Mátnik ale pran kò yo pou tròp yích-man-bans betje vini fè gòj anlè tjèk brèbrè-mouton afrík-nwè, anni koulè lapo-fidji, san lang-peyi, san mès-longsáy-peyi, san tan-nanninannan-longsáy-peyi si se pa bawoύf ninang-founang ewòp la. 

Rarate-wách-longsáy-peyi  nan lang-peyi-mátnik la, menm an pale-kreyol djol-nan-tjou-poul, ka vire mete Mátnik peyi-asou-latè èk nan menm balan an, moύn-mátnik tankon moύn-asou-latè eti yo ye a, moύn ki ni an divini pou rete yo pa rete pri adan an líy-nan-líy lang-pale-franse a eti owala moύn se fèmen gangan-afrik yo a adan, se pou yo pa jenhen rive pete chenn lan. 

                Deblozonn-volkan  23 Avril 1902 pou 5 Òktòb 1905 lan eti rel-sann-a-kouri 08 ME 1902  a te pòte an toύmblow, an tanbi-sonnen oliwon-latè ba Mátnik, te mete y nan rel peyi-asou-latè taha eti plodari debiele gangan-afrik nan lang-franse a ka èche depotjole, toulong nan konfiolo epi plodari dekatjè La-Frans toulong-ale a.       

Rarate-wách-longsáy-peyi se pa anni matje men matje a ka toulong apiye rarate a nan tan-ka-pase èk se menm pou y se ka rive kanmouzaze se wakle-boultan-ka-pase a, se toύt peyi a eti y pa pe tonnfakte, ba y anlòt douboύt-kòdjòm pou se pran letjèt nan divini.

Si pa ni matje, pa ni antipilonn sosial taha èk se pou lakou-peyi a se brile matjoukann-kòtòf mès-longsáy-peyi plís pase kantináj yo ka faktore èk pou ale prete aleliwon nan dòt peyi oliwon, oben dòt lawonn-moύn-douboύt nan janbe-lanmè-ble.

Rarate-wách-longsáy deblozonn-volkan 23 Avríl 1902 pou 05 Òktòb 1905 lan epi rel-san-a-kouri 08 Me 1902 a, ka ba Mátnik an rel-douboύt tankon peyi-asou-latè, se pa anni pou ale badjole sa eti Mátnik se pa, kontel Gwadloύp oben Senvensan nan Karayíb la, nan mitan kontinan-Amerik la ; pi nolfok, se pa nepi an peyi kontinan-Afrík, an koulè lapo-fidji men an laliwonn/tan-ka-pase kare-bare.

Se pou konprann sa eti rarate-wách-longsáy-peyi a  ka toulong depenn-dekantje se peyi a nan yonn-tou-yonn yo men plís pase sa ka wouvè lawonn pou liannáj-peyi toulong pi nan kare-zobráy peyi, fè yonn epi tan-ki-pase a, èk lòtbòtsáy wouvè an tilili chimen-divini-peyi.

 

Simao moun Wanakera

Joύt-politik franse atè Mátnik, dezienm wonn lan

 

An ti flichonnen-toύmbile

 

Dezienm wonn taha fè nou vire lang men nou pa ka depale pou sa, dabò-pou-yonn ni yonn-de toύmbiláj epi kabwatè-gouvelnáj-lanboύk  ki te douvan nan prèmie wonn lan èk ki pran fè, rive de lanmen balan, kaláw. Nou te ale pran sa pou an wách-kòtòk eti joutè ki te ke ni tèt-chouval li douvan nan prèmie wonn lan ka pase floύz nan dezienm lan (se sa ki rive kontel atè Robè otila Felís Merín pase epi 65,50 feyèt-vote a, atè Gwomòn tou otila Jilbè Koutirie 54,82% feyèt-vote men se pa sa ki rive atè Senpiè  otila Lύdmila Larád-Èstách genyen epi 53,25% feyèt-vote oben atè Mònwouj otila Odrea Mozòl pran 58,74% se feyèt-vote) pou mès-longsáy politik ki flòkò atè Mátnik, se kanman-kòtòf sosial la tou.

Lòtbòtsáy, pou menm mès-longsáy politik taha ki flòkò èk menm pou mès-longsáy sosial Mátník la ki pa fouti  apiye an janjòl-dekantje tan-ka-pase a, katèl-dekantje-longsáy toύmbiláj politík la èk menm toύmbiláj sosial la ka toulong báy anni nan dekou gran dezás-laliwonn (an hourakán, an deblozonn-vòlkan, an latè-tranble, tousa) oben gran bidím-blo kontel krách-avion West Caribbean lan nan 16 Awoύt 2005, oben tjèk toύmbiláj larel-gouvèlnáj An-Frans. Pa ni ayen ki ka toύmbile nan politik, apre an mete-nan-brann lakou-peyi a asou pwa kò y, se pou se tann èk konprann, dwe isiya la konsa, se pa an kabwatè-gouvelnáj-lanboύk ki ke sa pòte an toύmbiláj politik oben menm sosial adan peyi taha.

Mès-longsáy politik taha flòkò jík pou  piplís se joutè-politik la ka pe vini la san piès krèy-leve-douboύt politik oben menm tjèk lawonn-leve-douboύt sosial dèhè yo, se pou konprann san progranm politik, san an jou-konte-jou politík èk sosial, san an douboύt-pare pou se pran lang epi dòt krèy-leve-douboύt politik oben sosial. Lamenm-la se pou se kabeche anlè sa eti se fè-yonn dezienm wonn lan pa ka pòte nan joύt-politík Mátnik. Atè Fòdfrans, sa pa mache piès jík pou lawonn-leve-douboύt  politík la ki te ni an progranm lan èk te fè yonn nan mitan de wonn lan rive fini twazienm. Lamenm-la, an progranm sosial, o-pi-lanmen-asou-tjè eti y te ke ye a, pa se pe vini an progranm politik, pa ke sa báy antre adan an jou-konte-jou politik, an progranm sosial se toulong la-pou-la, isiya epi atjòlman-la. an progranm politik ni toulong pou se leve an konte-dekantje asou se matjoukann-kòtòk peyi a ; èk lamenm-la, kabwatè-gouvelnáj-lanbouk la te ke ni pou leve konte-dekantje taha nan laliman lanbouk li a, matjoukann-kòtòk moύn-douboύt plís pase toύt larèstan matjoukann-kòtòk peyi a,  

La-pou-la, se pou se kabeche sa eti se krèy-leve-douboύt politik Mátnik la nan banbann, PPM (Parti Progressiste Martiniquais, 22 Máws 1958) eti se pi vie káwbe-gouvelnáj politik atè Mátnik rete anni Fòdfrans èk Sentlís pou lanbouk anba gouvèlnáj politik li depi kon Natali Grát, 58,32% pran Twazile anlè yo ; MIM (Mouvement Indépendantiste Martiniquais, 1 Jwiye 1978) pa rete piès lanbouk anba gouvelnáj li èk se anni PEYI-A (Dikòs, Láwviè-Pilòt, Marigo, Prechè) ki ka tjenbe douboύt. Si ni an krèy-leve-douboύt politik ki genyen an bagáy nan joύt-politik kabwate-gouvelnáj-lanbouk 2026 franse taha se plís PEYI-A pase anlòt ; se pa anni pou Síntia Yero ki genyen atè Marigo epi 59,6% feyèt-vote oben Gilèn Jozèf-Anjelik ki genyen Prechè epi 50,85% feyèt-vote, se pou Oreli Nèla ki pase, dwe prèmie wonn lan epi 84,46% feyèt-vote nan an lanbouk otila ni 13.811 moύn ka vote.

Nan se trann-kát kabwatè-gouvelnáj-lanbouk Mátnik la ni, anni nèf fanm (Matnik se yonn adan peyi otila ni piplís fanm pase nonm, nan 2021, se te an rèl-konte 85,4 nonm pou 100 fanm, Gwadloύp se te 82,7 nonm pou 100 fanm èk kontel Ayiti se te 98,2 nonm pou 100 fanm ; Senvensan-epi-Grinadín se te 104,1 nonm pou 100 fanm), se  plís pase anni yonn ki te ni avan joύt-politik 2020 an. Nan 2020 pou 2024, 17 lanbouk te toύmbile kabwatè-gouvelnáj eti 2 adan yo te vini trape an gouvelnè-fanm, Latrínte epi Mònvè ; se pou konte se 5 fanm ki vini pran lanmen nan dekou joύt-politik gouvelnáj-lanbouk 2026 taha ; se Natali Grát atè Twazile, Gilèn Jozèf-Anjelik atè Prechè, Lύdmila Larád-Estách atè Senpiè, Odrea Mozol atè Mònwoύj epi  Síntia Yero atè Marigo. 

Owala nou se tjoke janjòl-dekantje tan-ka-pase a se pou leve an tilili liannáj epi dòt janjòl-dekantje dèhè eti prèmie adan yo toύt se kòporans se lanbouk la, atè Foyal epi 59.761 moύn ka vote pa se pe menm epi atè Wobè epi 18.488 moύn ka vote oben atè Marigo epi anni 3.114 moύn ka vote. Se pa pou se ale konprann kabwatè-gouvelnáj Foyal la te ke ni plís djòkte politik pase kabwatè-gouvelnáj Makouba a, Jan-Chal Virakavouden oben kabwatè-gouvelnáj Káwbe a eti se Jera Monsten ; pou larel-gouvelnáj ki ni nan sístenm politik franse a lajounen-jòdi otila se anni jere moύn ka jere lanbouk la, se plís kabwatè káwbe-jere-katel la ki ka pran se gran lide-trase tèknik la èk se plís nan an chenn-liannáj-lanbouk (CACEM, Espace Sud, CAP Nord) otila se gran lide-trase tèknik taha ka leve. Kabwatè-gouvelnáj-lanbouk Matnik la pa pe ni pwa-peze politik eti an Jòy Grasian oben an Eme Sezè (se plís Dk. Piè Alikè ki te ka mennen Fòdfrans, E. Sezè te plodayè-politik An-Frans) te trape a, se katel sosial tan taha pa se pe menm epi se mande-trape sosial lajounen-jòdi a, "on veut les mêmes prix que la métropole". Se pou se kabeche sa eti an joutè-politik ki te ke vini nan joύt kabwate-gouvelnáj-lanbouk anni epi mande-trape sosial pa ke sa tjenbe nan an sís-lanne-gouvelnáj-lanbouk, si se pa pou debloze lamenm nan prèmie konsít-gouvelnáj la.

Lajounen-jòdi kabwatè-gouvelnáj-lanbouk la ni plís pou fè moύn atè-lakáy la konprann, si se pa topaye epi sa, politik laliman-peyi eti gouvelman franse a ka mete nan brann, èk pou sáv nou menm sáv sa eti se katel-dekantje-longsáy politik èk sosial Mátnik la, epi menm se katel-dekantje-longsáy mès-longsáy-peyi a, pa se pe menm epi se ta franse, se an djoubak pete-tèt èk pete-fíel eti se kabwatè-gouvelnáj-lanbouk taha ka mete anlè kont yo. Kabwatè-gouvelnáj-lanbouk an-frans lan pa ni ayen ka bare chimen-divini y, se anni wouvè laliman lanbouk li a ba mete-nan-brann ekonomi eti se larel-gouvelnáj ja ka flouze rive yo. Atè Mátnik eti se an peyi lòtbòtsáy La-Frans, an peyi anba-jouk, an peyi san mès-longsáy ekonomi èk politik nan lèspri-konprann kare-bare a, se larel-gouvelnáj franse a anni la pou palantje dekatonn se sobreka gouvelman-peyi franse a, nou adan an ekonomi anba-jouk, an ekonomi eti pa ni káwbe-tre atè-lakáy pou ta y, wách-kòtòk ki ka fè piès larel-gouvelnáj sosial pa fouti fè lawonn-moύn-peyi a pran letjèt nan divini men anni pou moύn yonn-tou-yonn se rive kore an ti konpanyi lanvi blèz kò yo, la-pou-la...

Simao moun Wanakera

Joút-politik kabwatè-gouvelnáj-lanboúk

 "Ou ja la ou ke rete"

Tan ka pase atè Mátnik tankon nan toút peyi oliwon-latè men nan mès-longsáy politik Mátnik la ayen pa ka toúmbile  nan fondòk, "Edít pe ale vire" tankon lavwa-egal Barèl Kopèt la ka di ; 20 asou 34 lanboúk vire vite ba menm kabwatè progranm-gouvelnáj-lanboúk la dwe prèmie wonn lan, anni tjwe toút size-koze politik anfwa, "se  pa lapenn pale" oben "pa bizwen pale", mèkèkè, atè Láwviè-Sale ou se di se an mapíanm politik. Politik se dabò-pou-yonn pou fè an palpa-moún-douboút pran letjèt nan divini, ès moún Lawviè-Sale se konprann se epi André Lèsiè yo ke pe pran letjèt ́an divini ? 

Se moún politik Mátnik la ka vini epi an trase-divini ("projet" nan pale-franse se mètafè Péyi-a) men jenhen an progranm politik eti pa se pe ka fè an progranm, bagáy ka leve lide an jou-konte-jou politik  ("calendrier politique", lè man fini manhe ya, man ke manhe ya), lide an tan-ka-pase, èk pi douvan se anni krèy-leve-douboút politik ki se pe leve an progranm politik. Se pou konprann twa tan-kòtòk adan progranm politik la, yonn se lonyen èk depenn se katel-dekantje-longsáy atè-lakáy la oben natífnatal la ; dezienm lan se pou konte-dekantje se matjoukann-kòtòk-peyi a ; twazienm lan ki toulong  pi bililik-kòtòf, se pou se kabeche kantináj matjoukann-kòtòk-peyi a mete nan brannpou regle an katèl-dekantje-longsáy nan tan-ka-pase.  Lòtbòtsáy, an progranm politik nan an lanboúk 18.000 moún ka vote kontel Wobè, se pa anni pou konte konmen yòl ki ke bát lanmè nan koùs-yòl lawonn-mátnik 2026 oben 2027. Se pou se konprann, progranm politik an bidím lanbouk toulong nan liannaj mete-nan-brann epi ti lanbouk oliwon. Bagáy pou plodaye sa eti an kabwatè-gouvelnáj an bidím lanboúk pa se pe rive la san an krèy-leve-douboút politik dèhè y, ki zafè "san màk-politik" esa san an wkoút-zie-klere asou peyi a.

Sa eti ka tenmbolize nou isiya la konsa se pa anni pou 20 kabwatè-gouvelnáj-lanboúk ka pase depi prèmie wonn lan èk pou Man Oreli Nèla ki fè 84,46% vwa (mwen menm ki mwen menm ka kriye woulo wèl pasáy ba y) men se pou konprann sa eti se an size-koze politik ki pa fèt èk se nan size-koze politik tou-yonn eti an koút-zie asou divini ka báy èk/oben ka bát ; lòtbòtsáy se  nan koút-zie asou divini taha otila an peyi ka pe leve tankon peyi-asou-latè. Annou pa ale pran dlo-mousách pou lèt, jere an lanboúk nan sístenm franse a se plís djoubak an sobreka-kabwatáj pase an kabwatè-gouvelnáj-lanboúk. Men se anni kabwatè politik la ke sa rive fè moún konprann sa eti an matjoukann-kòtòk te ke ni plís rèl-pòte pase anlòt matjoukann-kòtòk ; an matjoukann-kòtòk mès-longsáy-peyi te ke ni plís fondòkte pase an matjoukann-kòtòk  laliwonn-fondòk-peyi, tousa.

Nan dekou prèmie wonn joút-politik kabwatè-gouvelnáj-lanboúk taha, se pou nou dekantje an degrenngolád, an dekati, tenmbolizè mès-longsáy politik Mátnik la, se pa anni pou se joutè politik la ki pa ni progranm politik men anni an tjò trase-divini, se pou krèy-leve-douboút politík natífnatal-mátník ki djigilòp èk pou káwbe-gouvelnáj politík èk mès-longsáy-peyi eti yo ye a (se anni yo ki pe sa trase èk dekantje se katel-dekantje-longsáy atè-lakáy-mátnik la), se yo tou-yonn ki trape an sa-sáv-longsáy-lavi sosial èk politik pou ale tjoke an divini atè-lakáy-mátnik, ale wè natífnatal-mátnik. Mí lajounen-jòdi se anni PPM (Parti Progressiste Martiniquais, 22 Máws 1958) ki rete douboút tankon krèy-leve-douboút politik atè-lakáy-mátnik men epi an progranm politik flòkò pou pase eti y pase lanne epi lanne nan liannáj gouvelnáj epi an krèy-leve-douboút politik franse, Parti Socialiste. MIM (Mouvement "Indépendantiste" Martiniquais) pa ka rive pase rèl 20% vwa (1.027 vwa, 18,21%) atè Láwviè-Pilòt eti se te laliman-djòk li, ni an ti tjénz lanne. Peyi-A eti ka fè 84,46% (5.397 feyèt-vote) atè Dikòs, ka rete titák twòp nan liannáj-anba-joúk epi LFI (La France Insoumise, krèy-leve-douboút politik ki pi "jakoben" An-Fráns) pou nou se depenn-dekantje tjèk katel-dekantje-longsáy natífnatal-mátnik lakáy yo. Rete se konpayel wayalachi-politik-mátnik  la (PKLS, CNCP Jik An Boút, tousa) pou fè an mès-longsáy politik natífnatal-mátnik kouri lawonn nan peyi a men yo pa ka ale nan joút-politík franse atè-lakáy-mátnik.

Nan dekou politik taha otila pa ni progranm politik won-ladje-won, ni menm  an krèy-leve-douboút politík dèhè se joutè a, nan doukou an mès-longsáy politik lòlòy, se pou toút moún an vini badjole anlè ranbonni-lavi branbrann-kòtòk yo ke sa fè ba moún, tankon si yo menm te ke gwo págna nan laliwonn ekonomi èk sosial flòkò Mátnik la. Nan an doukou politik konsa, kabwatè-gouvelnáj lanbouk douvan ka toulong pati epi an gabel, an pwenhen djòkte douvan ; plís pase sa,.nan dezienm wonn lan, sa pi floúz pou yo ale èche an palpa vwa nan kantináj feyèt-vote joutè a ki fini twazienm lan èk/oben katriyenm lan. Se pou nou se plodaye pou an fonn-fè-yonn se fèy-stanmpe a, plís pase an ladje-la-konsa. Kontel, nou te ke pi simie wè fèy-stanmpe Jeremi Fèrdinan an fonn fè yonn epi ta Man Bélon Cabit la pase anni ladje la konsa tankon an fèy-stanmpe ki kaye. Nan fonn-fè-yonn lan, ni toulong an pran-pawol politik, nan ladje-la-konsa a se pou rete kwaka, mi wách-lavi politik la ka bát longsáy-ale apre joút-politik franse a atè-lakáy-mátnik.

Kannaval 2026 la

 

Big iA Brother pou Vaval 2026

 

Lanne taha Vaval la chape anlè kannaval Mátník la, pa menm tjèk tít-matje  nan tjèk kreyol-tjòlòlò oben kreyol-dòmi-dewò se djòktè-kannaval Foyal la, Big iA Brother, an tít ka fè moύn sáv ni tjèk gouvelman-peyi, blan-ble-woύj, ki la ka veye yo oben pare vare yo, nou pa nepi sáv kilès gouvelman-peyi blan-ble-woύj esa, si se Etazini, si se La-Frans, si se La-Risi, si se Anglitè, si se Dominikana, si se Kouba, si se Netèwland, si se Panama, si se Kòstarika, si se Pòtoriko, si se…, ni karant-epi peyi oliwon-latè ki trape twèl-flatje epi twa koulè blan, ble èk woύj la. Men pou matje eti y matje nan lang-angle a,  menm si angle se lang-gouvelman piplís peyi oliwon-latè se pou voye y nan Etazini èk Anglitè, yonn pa foύt ka ale san lòt, Big Brother nan limenm se gouvelman-peyi Etazini, toύt lezòt peyi-blan-ble-woύj pa ka peze an grenn pwa-wouj nan kaka Etazini.

Kifè iA taha, pou lèspri-mabial dijital la, eti la tankon sístenm pou voye líy-matje, trase-pòtre, video oben an tilili media eti moύn se mande y voye, pa fouti plodaye lang natífnatal-mátník la, se se nan dekou kát jou kannaval. Man se toufe ou dann ! Ehe Lèspri-mabial dijital taha pa sa nepi telole epi kannaval Mátnik la pou matje eti y pa fouti matje lang natífnatal-mátník la. Dabò-pou-yonn, Vaval la, pou wangan-kannaval eti y ye a, pou ka treleye tout se karann-senk-oliwon más-kannaval-mátník la, flouze kouri lawonn yo nan kannaval la (ni an gwo konpanyi adan se karann-senk-oliwon más-kannaval taha ki pa nan lèspri wách-lavi lajounen-jòdi) epi, pi nan fondòk, vire mare liannáj yonn-a-lòt nan mitan yo eti ka pe degaye nan tan-ka-pase atè Mátník pou peyi-asou-latè eti y ye a. Lòtbòtsáy, èk nou ja adan an dezienm larel-kabeche la, pou tan-ka-pase nan kannaval-mátník la tou ("papiyon vole, se vole nou ka vole" ; "mi biswi a wose" ; "bo fè a, bo fè a yo pete lonba Vaval" ; pa nan lavwa-kannaval lajounen-jòdi, se anni "AKM") pou matjoukann-fondòk mès-longsáy-peyi eti y ye a, se anni an lang natifnatal-mátník la ki se pe ba y  balan oben frennen y tankon mete-nan-brann yonn-a-lòt-peyi. Se pa anni pou vini plenyen oben badjole asou tjèk kanman-kòtòf peyi-mátník, se toulong an pran-letjèt-nan-divini eti pa se pe ka ba y san matjoukann-fondòk mès-longsáy-peyi.  Twazienm tjoke-lèspri-mabial, Vaval la tankon an branbrann-kòtòk djezinen, se se dáwlakatáw-dáw, ka apiye lide taha eti lakou-peyi-mátnik la, sa jete an zie vèy-o-gren anlè kò y èk sáv toút se katel-dekantje-longsáy sosial epi politík la, èk menm katel-dekantje-longsáy  mès-longsáy-peyi, eti ka kouri lawonn andidan y lan ; pi douvan, sáv ki matjoukann-fondòk-peyi pou se ale èche pou gade wè kore se katel-dekantje-longsáy natifnatal-matnik ("problématiques martiniquaises" nan pale-franse moún-foyal se souflan TBK a. 

Lèspri-pímpe-aleliwon ka mete anba zie moún ancháy sa-sáv eti moún nan an peyi pa fè nan wách-longsáy-lavi yo. Kontel an tilili rimèd-razie ki pe vini ka kouri lawonn latè, san moún nan an peyi se ni an liannáj epi choús-boujonnen ki ka fè se rimèd taha èk ka mete yo pi anba joúk moún-peyi-lòtbòtsáy pase sa yo te ja ye. Pi djandjanmanfoudjan, se pou se rive tann  se yonn, tann èk konprann se de, tèknoloji IA a, menm si y se la epi w toulong-ale, se pa li vini ka kouri lawonn latè, san moún nan an peyi se ni an liannáj epi choús-boujonnen ki ka fè se rimèd taha èk ka mete yo pi anba joúk moún-peyi-lòtbòtsáy pase sa yo te ja ye. Pi djandjanmanfoudjan, se pou se rive tann  se yonn, tann èk konprann se de, tèknoloji IA a, menm si y se la epi w toulong-ale, se pa li ke sa pale lang ou a, pou y se rive konprann lè an mayonmbo mátnik ke vini di y "lalín lan piòpiò se tan taha" oben lè an majorín-gwo-larát ke le manhe gwo-kako an gwo Vandrèdi-sen.

Kisa an Vaval kouche anlè toύt londjè y, an fenyan prèl nan lanmen, èk anni sa ka fè se pa an trase-djezinen nan lèspri mabial la ; "Big", nou pa nepi sáv si se bidím oben si se mapipi, si se an kreyon  pou matje èk trase (lèspri-mabial dijital la ka mande matje toulong) si se an lolo-kannaval pou fè an kou anlè an fanm-kannaval èk pi nan fondòk, si se an misíl ki pare dekole pou ale simen kannaval oben bankoulele nan tjèk peyi gran-jan-bel. An Vaval douboύt dwèt-pitjèt douvan vide a, se toulong pou leve lide an pímpe-aleliwon, asou moύn an, aleliwon-galba, èk treleye toύt se karann-senk más nanninannan Kannaval Mátnik la. Dèhè kreyon-misíl-lolo-kannaval taha, an fidji epi an gwo nen pou santi  èk de gran zie pou wè ; nou pa ka foύt wè kisa lèspri-mabial dijital la pe ni pou tjoke oben fè tèk epi an nen pou santi, tjèk bagáy ka pít. Vaval Big iA Brother taha ka sanm sa ki tro kanyan pou se fè an kannaval.  

Ki lide káwbe-gouvelnáj kannaval Fòdfrans ale fè an Vaval nan Big iA Brother pou mete toút se más-kannaval-mátnik la (ansèsel, babiyèz, bann-zawa, bòbò-vaval, bòlòkò, bradjak, brose-klere, bwabwa, djab-wouj, djabloten, djablotin, file-kouto, gran-jile-piti-pantalon, katrin-pitjan, kawolin-zie-loli, ladjablès, lapo-farin, magrit-an-ranyon, makoumè-pijama, makoumè-kaka-foule, malpròp, manawa, mari-dèhè-lopital, más-gwo-makak, más-kaka, más-kilili, más-labou, más-lanmò, más-makak-ti-latje, más-mal-makak, más-wototo, matlo-sou, mawyàn-lapo-fig, mèdsen-lopital, moko-zonbi, nèg-gwo-siwo, papa-djab, pòpòt-lacho, sofikouman, tèt-mabolo, ti-bebe,  touloulou, wangan-vaval, zawa, epi dòt más-kannaval) ka kouri vide dèhè an tít-langayele angle lòtbòtsáy kip a ni piès choύs atè-lakáy-mátník ? Ki zafè kannaval ki ka pran letjèt nan divini epi iA esa ? Kisa an  Big Brother se ni pou veye atè Mátnik otila moún nan fè-kakol depi nanninannan anba joúk franse a (betje epi gouvelman franse a ka toulong fè yonn), si se pa pou veye tjèk koke-tou-douboύt oben koke-djoύk-djoύk  (kòkòlò lang natífnatal-gwadloύp la) nan dekou kannaval dechaje-lèspri lajounen-jòdi ? Ki zafè kannaval pou leve an kanmouzaza sosial nan an lakou-peyi otila pa ni ayen ka pase se toulong dlo-nan-karáf ?  Si toύt moύn pou sáv pa ni lakou-peyi otila toút bagáy ka woule doús, an zayann pou moύn brè dlo yo "on veut les mêmes prix que la métropole", si toύt moύn asou-latè pou sáv pa pe ni lakou-peyi si pa ni djoubáp  sosial, si an konpanyi pa ka èche pran toút pou ta yo èk anlòt konpanyi moún ka fè kakol douvan yo, èk toút sousèkè èk tanbou-de-bonda eti toút djoubáp sosial ka leve oliwon-latè, ki wách-lavi sosial èk politík se ka pran letjèt nan divini, ale èche koύt-zie lòtbòtsáy pou veye ba yo ?  Ki zafè Big iA Brother esa, se pa menm an bidím oben an mapipi veyè-vís-moύn ?

Nan tan-ka-pase atè Mátnik, depi se prèmie kannaval wabáp 19^enm siek la (an tan taha pòhò te ni Vaval men anni an bwabwab-kannaval, pòhò te ni djáb-woúj eti parèt oliwon se lanne 1920-1930 lan, otila Mátnik te ka fè piplís machandáj li epi Etazini, Pòtoriko, Trinidad oben Venezwela, tousa), palpa-moún-peyi natifnatal-mátnik la kabeche, djezinen èk vire kabeche, vire djezinen, an tilili pòtre-kannaval, èk menm branbrann-kòtòk-kannaval, eti an konpanyi djigilòp, anlòt konpanyi fonn adan dòt trase-pòtre eti Vaval la li tou-yonn ka fè moún konprann kòtòk vire-kabeche-longsáy (reflexiveness or reflexivity) taha. Chak lanne moún atè Mátnik  te ka kouri kannaval (atè Mátnik, moún ka di "kouri vide", tou) dèhè an bwabwa eti te ka trase djíng bidím katel-dekantje-longsáy politik èk sosial ki te rive nan peyi a nan lanne ki te fini pase douvan kannaval la. Mi se sa, memwa kannaval la se anni asou an lanne sa ka báy èk se bagáy ki rive nan de a twa mwa douvan eti kannaval la ka chaye. Bwabwa a vini djigilòp èk an Vaval eti se pa anni an bwabwa, pran lanmen tankon wangan kannaval la, se an gouvelnáj-wangan ka kouri anlè anni 4 jou, toút se más la anba jouk li, èk ka pe toúmbile liannáj nan mitan se más la adan kannaval la, nan mitan moún ka kouri kannaval èk moún ka "gade más pase" tankon Marius Cultier te ka báy lavwa. 

I - Vaval se pa nepi an bwabwa.

Se pa anni pou depenn an Vaval eti ka pe mizire 4 a 7 mèt wotè la otila se bwabwa a pa te ka mizire plís pase 2 a 2,50 mèt wotè, se pou se tann èk konprann (lamenm la, tann se yonn, tann èk konprann se de), sa eti Vaval la yonn-tou-yonn nan kannaval la, la eti se bwabwa a te pe ka kouri nan kannaval la a twa, kát, senk, sís bwabwa-kannaval. Se anni an moύn oben an ti kare moύn ki te ka chaye bwabwa a anlè zepòl li èk sa tou yonn te ka pe vire kare, oben dekare, kantináj moύn ki te vini kouri kannaval la tankon kantináj moύn ki te vini gade más pase. Anni katjile sa eti an krèy moύn se pe te rete douboύt nan vide a pou defidjire bwabwa a, wè si se fidji mèt-lekòl la ki te leve wòb tifi a ki la. Se pou se tann èk konprann, lamenm la, moύn ka kouri kannaval toupre bwabwa a, pa te pe ka báy kalinda èk báy lavwa nan menm rèl epi moύn ki te pi dèhè. Se pou se tann èk konprann tou, se moύn taha pa te pe nan menm rèl mete lahan yo nan kannaval la, genyen latifáy-kannaval, mete bèhèy-kannaval nan menm rèl yize dikanman nan kannaval la.

Pou pòte eti moύn te ka pòte bwabwa a, se pou se tann èk konprann faktoráj bwabwa taha pa pe te ka fèt konsa, anni siye ek kloue de-o-twa dwèl bwa, anni kole èk mare yonn-de-twa bagáy ansanm. Plís pase an tèknik faktoráj eti nan tan-ka-pase ka pe toύmbile, lakol bwa-lèt la pi djòk pase lakol fiyapen an, se an mès-fondòk ka pe anchouke èk dekatonnen oliwon teknik fè bwabwa taha. Se an konpanyi moun ki ka trape an sa-fè ek an sa-sáv eti yo pe aprann dòt moun nan an sistenm-lekol. Bwabwa a pa te ka trase èk te ka pran toύt ti tan y pou kouri vide a, toύt bagáy eti te ka ba kannaval la, pou bát-lawonn sosial eti y ye, tan kabeche kouri lawonn li èk toύt ti wách li. Lajounen-jòdi vide a ka vole tankon "papiyon vole se vole nou ka vole", èk se toύmbele se báy-lavwa kannaval la ki toύmbile. Kannaval bwabwa a te ka mete twa kare moύn nan liannáj, yonn se moύn ki te ka kouri kannaval la, moύn te ka gade bwabwa pase èk moύn yo te bwabwatize eti nan menm balan an te ka pran fidji toύt se más la.

Bwabwa a se ta wách-lavi an moύn oben an bagáy ki te rive nan peyi a èk se pou y te báy nan kannaval la anni tankon an branbrann-kannaval. Se pou se tann èk konprann, lamenm la, bwabwa taha te ka debòde dekou kannaval la menm si yo te ka brile y, gwo dife, Mèkrèdi-le-sann lan. Bwabwa a se ancháy kanman èk mès oliwon y, an moύn yo bwabwatize te pe pa jenhen vire douboύt nan lavi sosial li, vini tòktòk oben debiele nan mitan kabèch, nan liannáj epi dòt moύn oliwon, pèdi lèwdou-tjè-koko madanm li oben bòbòyòt li, tousa ; èk pou mès èk jès ki te pe ni oliwon bwabwa a, se pou ancháy lèspri-kouri-vide, menm larèl sosial se rive kole anlè se mès èk jès taha. Se pa pou vini plenyen asou sa ki djigilòp èk pa ka báy lajounen-jòdi oben wách kannaval lòtbòtsay ki ka debatje blo anlè moύn atè-lakáy-mátnik, se pou se kabeche pòte sa-sáv la nan kannaval la, kouri lawonn an sa-sáv epi ancháy sa-fè nan kannaval-mátnik la eti Vaval la vire machokete, se se pianmpianm.

Pi Vaval la se an wách-lavi lòtbòtsáy, an kanman-kòtòf sosial peyi lòtbòtsáy, an tjou-man-deviran, oben an bagáy debranbrannize, an bagáy ki pa se kòtòk, an lide tirád-bidjoύl, tousa, pi se más-kannaval la pa sa kouri kannaval dèhè y oben ka kouri kannaval djandjanmanfoudjan dèhè y, bagáy ki pou nèt-èk-klè nan kabèch toύt moύn. An Vaval eti ka depenn-trase lèspri-mabial dijital la se plís pase an wách-lavi oben an kanman-kòtòf sosial peyi-lòtbòtsáy, se an bagáy ki nan kabechináy moύn, an bagáy ki ka kouri djandjanmanfoudjan nan gwo divini, bagáy ki ka pa menm nan divini ka rive anlè nou pou leve tjèk liannáj ababa-djòl-koule.

Vaval lèspri-mabial dijital la ka fennte, si se pa èskamote, toύt se más-kannaval Mátnik la, menm Djáb-woύj la rete pri nan sa, kou taha, ale wè Katrín-pitjan an ki touhou pare "mete patát an dife". Nan toύt fennte taha, ni ancháy dekatje èk se toύt laliwonn/tan-ka-pase Mátnik la ki rete pri ababa-djòl-koule si se pa djòl-kanni. Se pou se konprann sa eti Big Brother taha, lakou-peyi anni kouri-nouvèl la (kouri-nouvèl la ka gare pòte-nouvèl nan lwiloύd Foyal la) pa ni ayen pou kole bò lakou-peyi anni pran-milan èk makreláj Mátnik la.        .       

II - Vaval, wangan kannaval la.

Kannaval la se an laliwonn otila anchay sa-fè teknik ek sa-sav, sa doubout-moun ka kouri lawonn, se anni apre desitiraj sistenm ninang-founang lan otila an kannaval-matnik vini ka bay, an bagay pi djok, pi sitire pase se lakou-moun an (yo te ka kriye yo "nation") ek se konvwa a. Se lakou-moun taha se toulong de gran krèy moun ki te leve nan an menm mès-nanninannan nan Afrik-anba-solèy ek tit "nation" taha la pou depenn anni an rel yonn-a-lòt men pa ni ayen ki politik adan'y ; ehe, "nation" pa pe bay san politik, san an rel matje an lang-natifnatal djok. Nan Matnik taha, avan desitiraj sistenm ninang-founang lan, depi oliwon 1750 pou 1852, pa te pe ni kannaval-matnik men anni an yonn-a-lòt, pou banbile oben pou doubout moun-asou-latè. Kannaval la se anni lè tout moun an ka bay lavwa ansanm, nan lari a, ka fè mizik ansanm, tankon an vire-doubout-pimpe (resilience as a plethora of positive outcomes), tankon an vire-wouvè-zie-nan-lavi.

Lamenm la, si Vaval se wangan kannaval la (the king of carnival), moun an oben bagay la eti ka yonnife se lakou-moun an, se kare-moun an nan kannaval la, se pou se tann ek konprann Vaval la pou toulong sòti nan fondok wach lavi atè-lakay-matnik la. Men mi Vaval la se pa toulong an moun oben an penteng atè-lakay-matnik, an bidim bwabwa ki te ke anchouke nan latè oben nan peyi Matnik la, nan wach-lavi matnik la, an moun, an bagay eti tout moun pe menyen, miyonnen'y oben foute an kout tjok. Ek si kannaval la la pou rarate peyi-natifnatal la, peyi-Matnik la, tankon an gouvelnaj natifnatal-matnik asou kat jou, lè Vaval la se moun oben wach-lavi lòtbòtsay, ki pòte kabès ki ka pe bay ? Ki sa sav, ki sa-doubout-moun pe ka bay lè pòtre an bouk-kabrit ble ka trase nan lari Fòdfrans asou an kanmiyon ?

Vaval la, tou wangan kannaval eti'y wangan kannaval la, pa ni p'an mete-nan-brann teyat, p'an djendjen zanpanlan oliwon'y, se trase eti'y ka trase, se pa menm fanmi ek bwabwa a. Pou pann eti'y pann anlè an kanmiyon, yonn-tou-yonn nan lari bouk la (Fòdfrans, Latrinte oben O-Fanswa), Vaval taha ka pekli se zòt zanpanlan kannaval-matnik la, pran seraj yo ek pi Vaval la sòti lòtbòtsay, pi se zanpanlan-kannaval natifnatal-matnik la djigilòp oben pran an pòz bwabwa. Se pa anni an mete-nan-brann-teyat, an ladje kò-nan-lari, an djezinaj kouri-lawonn, an kabel, an nika-douvan, nika dèhè ki te ke ka sek anlè yo, se an kout-zie asou lavi a, epi tout sa-sav, sa-doubout-moun ki liannen epi'y ka sek anlè kò yo.

III - Kannaval-matnik la vini an parètzòy, Vaval ka brè dlo y.

Kannaval-matnik la leve nan wabap 19^enm siek la, lè sistenm ninang-founang te ja bout ek tout se lakou-moun an (betje-griyav, milat, nèg-ginen, kongo, kouli, chinwa, tout se moun taha) te pare pou bay lavwa ansanm-ansanm, yonn epi lòt, nan lèspri vire-doubout tankon moun-asou-latè yonn-tou-yonn. Bay-lavwa ansanm-ansanm se pa pou ale konprann moun ka pèdi kanman-fondok yo lè yo ka vini adan bay-lavwa taha se anni pou rive la yonn-tou-yonn. Lide taha eti moun ka kouri kannaval nan an lèspri yonn-tou-yonn menm si yo se pe ka pran fidji an konpanyi kare-sosial (Babiyèz, bòlòkò, nèg-gwo-siwo, malpròp, tousa) pou kouri kannaval yo. Se pa anni an larel dekináy (rache-lapo-do-moun kon lang-ayiti ka di), lonje dwèt asou yo oben fè moun wè an nen-frèt (vergüenza panyol la) yo trape ba se moun taha, se lide pimpe ansanm, plis pase sa, vire-doubout-pimpe. Pi kannaval-matnik la ka ladje lèspri vire-doubout-pimpe taha, pi'y se ka ladje bwabwa-kannaval la pou an Vaval.

Vaval la ka chaye lide yonn-tou-yonn lan (act of individuating) tankon an dezanzobraytaj bay-lavwa-ansanm lan men plis pase sa, chaye taha se an rale-mennen-vini tou, ek se pou tout se zanpanlan-kannaval la se, yo menm,  tankon si tjou yo te ka fouye fòs yo, bat dèhè nan bay-lavwa yo te pe trape. Menm djab-wouj la eti ka fè kakol douvan Vaval la ka pèdi lavwa-djab li, "bouwo man leve istele, mi djab la dewò o-swè a". Toύt kannaval oliwon-latè ni djáb yo, djab-wouj yo ; ek, se pa anni pou pran fidji bagay malfentè, danma oben tjenbwa (kout-zie anni-depareye kretjen an asou lavi a) oben an pran-fidji lavi anni dousin lan, se pou vire mete kannaval la larel, ba bay-lavwa ansanm lan tankon an toumbele pi natifnatal, pi anchouke, nan dekou otila Vaval la ka delantiraye'y.

Vaval latifaye nan woύj, nwè ek blan-woze (oben wòz blanni), an boutèy melas-rezen-siri nan lanmen'y, de makwame wouj ek nwè nan an pie jòn nan lòt la, an palto jòn nan an lanmen ek mouchwè vèw ek ble nan pòch dèhè'y, an gwo chenn krizokal nan kou'y, brasle epi dòt ti bagay ka fè nou wè an nèg-ginen ki rete pri nan genyen-machandiz-asou-tre a epi tit "Agoulous" taha eti "s" la se an djing ka fè nou sav lòlòy se kabechè Vaval la lòlòy nan matje lang natifnatal-matnik la, "sh"  "shanjé" a te ja ba nou an prèmie djing. Vaval taha, menm si'y se ale mete anlòt chòt, konsi'y te trape an ladjidjit anba melas-rezen-siri eti'y foute ankò'y oben sistenm anni-genyen-machandiz la te foute'y an kout fent dekatje'y, Vaval taha se te anni an ti nèg-ginen ki rete pri anba jouk an sistenm, magre oliwon 5 mèt wotè'y la.

IV - Kannaval la nan dekou mès-fondok oliwon-latè.

Se pa anni pou Vaval la se pran fidji an moun oben an penteng peyi-lòtbòtsay, oben menm ba an moun oben an penteng atè-lakay-matnik fidji moun oben penteng peyi-lòtbòtsay, se pou kannaval-matnik la ki ka woule anni tankon an tengpenteng, nan an depareyaj fann ek djok nan mitan moun ka fè tengpenteng lan ek moun ka gade tengpenteng taha ; ek, se te ke pou konprann sa eti moun ka gade tengpenteng lan pa te ke ni piès lanmen-djok, piès sa-sav, piès matjoukann mès-fondok ek/oben plodari-kabeche pou tann ek konprann trase-djing an bwabwa ek se pou sa se anni Vaval la, tankon an djing kannaval oliwon-latè ki pe kouri lawonn kannaval la. Isiya la konsa se pa an kout-zie asou lakou-peyi ki te ke fondok men anni an dekou fè tan pase, gade más pase.

Nan an dekou konsa, se anni desann bay-lavwa nan gwo mizik nan lari a ka fè kannaval la, se pa se más la ek se nan sa vaval la ka fè mas atè-lakay-matnik la rantre nan tè. Tout moun oliwon-latè ka pe tann jik konprann mizik la, toumbele'y ek lavwa-wosiyole'y menm lavwa-dèhè a tou, men mas la ka chaye an bililik epi'y nan sa eti moun ka pòte más la ka pe fè lèspri más la toumbile, mas la se mas la nan limenm, tankon an fidji men se mas-fidji a ek latifáy ki anlè kò moun an tou. An touloulou pa te ke sa touloulou epi an gol oben an dashiki afrik-anba-solèy anlè fanm lan ka pòte más touloulou a, fè'y tounen koutja (sirik-bwa) oben zagaya.

Nan dekou mès-fondok oliwon-latè taha, matjoukann debranbrannize moun-oliwon-latè, UNESCO (United Nations Educational Scientific and Cultural Organization), dekou "matjoukannizay" la, se plis pou ba moun wè, rense zie yo oben kreve zie moun, pase se ladje an sa-sav, an sa-fè teknik ek an sa-doubout-moun, nan lanmen ek kabèch yich-dèhè. Vaval la pa ka mande p'an sa-doubout-moun-matnik dèhè sa-fè teknik la ; isiya la konsa, pa ni an mès-lèspri-nanninannan, an mès liannen moun yonn-epi-lòt, an mès-kriye an djanmbel pou yonnife peyi a, ki ka kouri lawonn. Nan dekou mès-fondok oliwon-latè taha, se pou peyi fondas la se djigilòp dèhè an peyi kòtok eti ekonomi ka ranmase dawlakataw daw.

V - Kimafouti lèspri-mabial dijital esa.

Lamenm-la san patate, lèspri-mabial dijital taha ka palantje lide an liannáj malaksè epi machin, tousa ki tèknoloji, tousa ki la pou soulaje lavi moún ki ka trimen anba pran-seráj sístenm djoubak la. Se pou se konprann owala eti y se ni pou tjoke dekatonn teknojoji an, se pou y palantje an joùt kapitalís, toulong pi djok nan faktoráj machandíz. Se pa anni  pou mwen se vini plodaye sa eti machín lan ke toulong ni an gabel, an bidím londjè douvan ; se plís pou liannáj malaksè taha ki ka toulong mare moύn pou yo pa jenhen trape djòkte a pou se síspann liannáj, kase lo, lè lè rive pou síspann liannáj.

Lèspri-mabial dijital la ka aprann toút sa-sàv li asou chenn-liannáj sosial la èk lamenm-la se pou piplís moún rete pri nan lakol li, pa fouti sáv ke ni an lè pou báy antre èk ke ni an lè pou ladje y epi toulong an palpa rarate sa-sáv ki ka chaye anni nouvèl pou fè moún pè, anni nouvèl dezás-laliwonn nan divini ka rive gran balan.

Man ja matje èk vire matje sa eti chenn-liannáj sosial la ka mete moún yonn-tou-yonn douvan an rèktang pòtre-trase, douvan toút an tilili badjoláj eti yo pa fouti tann èk konprann se larel-kòtòf la, lèspri-mabial limenm, pa ke sa ni kont kabèch pou rive tonnfakte se lang-peyi a andewò se lang-peyi ewòp-anba-solèy. Toύt se lang-pale taha eti moύn pa ka matje oben pa ka djè matje men ki ka plís pase nonmen toύt matjoukann-kòtòk laliwonn mès-lonsáy-peyi yo, kare èk dekare liannáj nan mitan chak se matjoukann-kòtòk  laliwonn mès-longsáy-peyi taha.

Se anni lang-peyi-mátnik la ki ke sa konte toύt más-kannaval mátnik la men an moύn-desèvle atè Mátnik ke pe sa pòte toύt se más-kannaval taha ba lang franse a eti pe menm rive gloubáp rarate palantjè a men piès lang peyi-lòtbòtsáy pe ke sa kabechinen tilili liannáj la nan mitan se más-kannaval la, pa menm an pale-kreyòl tjòlòlò.

Lèspri-mabial dijital la le fè moύn pímpe pi floύz nan lèspri yo èk nan menm balan an vini pi faktorè, se toulong lide an divini toulong pi nan larèl kapitalís la, se plís an pímpe-toύmbile pase tjèk ranboulzáy ; se plís an tèkno-antipiláj eti ka mete moύn pi yonn-tou-yonn pase an tèkno-filín eti  te ke mete moύn nan an liannáj eti yo pe síspann lè yo le ; se plís an ekonomi mare, zakate, moύn epi machandíz ("on  veut les mêmes prix que la métropole", bondje-senyè) pase an ekonomi liannáj doύs, an ekonomi bagáy-kòtòk yonn-a-lòt.

            Man pa ke nepi rive jik la pou anni matje sa eti Lèspri-mabial Dijital, AI, la ka toύmpakte leve-douboύt sosial la, blo ; nèhè menm koubare y, depotjole y, pouse y anlè bòdáj lakou-peyi a, bagáy toύt moύn te pou sáv, pou tjoke sa te ja ka tjoke se lakou-peyi a depi kon chenn-liannáj sosial ka báy.

Se plís anlè palpa rarate plodari-dekantje a pou se lonje dwèt èk reklám eti y ka fè ba joύt-kòtòf toulong-ale, an mès-longsáy rive-jík-boύt aleliwon-galba. Man ja matje èk vire matje sa eti mès-longsáy-peyi-mátník la (ta Ayiti a, ta Gwadloύp la, ta Jamayík la oben ta Trinidád-èk-Tobago a tou), toύt mès-longsáy-peyi-karayíb la, pa adan ti-lèspri anni joύt-kòtòf taha, pou leve yo leve adan an laliwonn fè-kakòl epi toύt welto, ou wè y ou pa wè y, toύt koύt konpè-lapen, eti toύt fè-kakòl pou ka chaye.

Lamenm-la, se pou se kabeche, vire kabeche, rèl-anchoύstáj lang-peyi a, lang-natifnatal-mátník la isiya la konsa, adan katel-dekantje-longsáy AI taha, se pa anni pou badjole sa eti owala ni lèspri-mabial oben sa-sáv-pímpe longsáy, pou ni an lang-matje ka bát, se plís pou konte èk dekantje toύt se defòlmantáj tèknolojik la, nèhè menm depotjoláj teknolojík la, asou wách-kòtòf sosial Mátník la.

Lèspri-mabial Dijital la ka bát, nan badjoláj koutja se medja franse a (se medja angle-etazini an ni plís douboύt-dwèt-pitjèt douvan sa) tankon si  se te an mès-kriye-bondje, nan lide taha eti se te ke pou ale-doύs moύn-douboύt-oliwon-latè èk nan lèspri taha, se pou y te ke vini poto-mitan nan toύt bokantáj-pawòl, nan toύt kouri-nouvel moύn-asou-latè.

Pi nan fondòk, se te ke karetel-rive yonn-tou-yonn ("la condition sine qua non", nan pale-franse ble-blan-woύj Annohe a) douboύt-moύn-asou-latè a men mi anvwala, mès-tèkno a eti Lèspri-mabial Dijital taha ka palantje a, ka plís desansle douboύt-moύn-asou-latè a epi mès-longsáy plodaye-langayele y la ki flòkò menm, atjòlman-la.  

Simao moun Wanakera 

  

 

Edwa-Glisan (1928-2011) 15 lanne eti y báy antre nan memwa tan-ka-pase Mátnik la

 

Plodari-kabechinen trás la

Se Edwa Glisan limenm ki te fè tan-nanninannan-longsáy natífnatal-matnik la koumanse asou an koύt nèg-mawon, Prèmie Longwe a adan Le Quatrième Siècle ; èk, lide foulou taha eti an moύn-afrík-anba-solèy te ke pe debatje atè Mátnik nan kontinan-amerik la, èk chape anlè sistenm ninang-founang se betje franse a, kouri anba bwa mawonnáj la,  san aprann laliwonn lan, san sáv hák asou tan-ka-pase atè-mátnik la ; plís pase Bug Jargal Victor Hugo a, nonm-anni-lèspri-djòk Friedrich Nietzsche la nan Also sprach Zarathustra. Ein Buch für Alle und Keinen. Nan prèmie plodari-kabechinen Edwa-Glisan, plís pase nan plodari-kabechinen matjoukann-afrík Eme-Sezè a oben menm plodari-kabechinen ranboulzayè konsiáns douboύt-krann Franz-Fanon an nan Les mains parallèles èk apre nan Les damnés de la terre, nèg-ginen anba-joύk la ke rive prèmie douvan nan lakou-peyi a lè ranboulzáy peyi-natífnatal la ke báy (Christian messianism, "the last will be the first"), moύn-afrík la te ke trape an djòkte lèspri pi mabial pase moύn-ewòp la, jík pou rive nan kontinan-Amerik la san se se an boutou, san zouti branbrannizè mès-nanninannan, tou-touni-anlè-de-pie y, tankon an vè-tè, èk te ke leve an mès-longsáy, an sa-douboύt-moun-asou-latè, tousa ; Longwe nan mòn lan te rive trase an chimen-divini, leve an rèl-fanmi menm si se fanm lan, de kwi lèt pou pran seráj divini, pa ka djè kouri lawonn nan rarate-kabechinen Edwa-Glisan an. Se nan sa eti plodari-kabechinen trás la, plodari-kabechinen kote-rete a, plodari-kabechinen ankreyolaj, Edwa-Glisan an pi kabeche ek pi kalibiche, pi lanmen-asou-tjè tou, pase konsiáns lwijanboje Eme-Sezè a èk konsians douboύt-krann Franz-Fanon an. Lakáy Edwa-Glisan, se pa anni pou an nèg-ginen te rete la ka plere èk/oben lonje dwèt asou rayi-rás-nèg-ginen (negrophobia) ki ka kouri lawonn oben menm leve semeda, goumen pou depotjole y, bagáy anni moύn yonn-tou-yonn ; an-an, se pou kare fondás an peyi, pa menm an laliwonn ("betje a ka leve an laliwonn, laliwonn lan pa nepi peyi a" eti Edwa-Glisan te ka matje) men an peyi. Man ka vire matje sa eti lakáy Edwa-Glisan, nan prèmie plodari-kabechinen y, peyi a pi fondòk pase lapo-fidji an moύn, "Mi se an peyi ki la, se pa moύn san lèspri" eti y matje nan Láwviè-lezád. Rive la, se pou se mande Edwa-Glisan sáv ki manniè an moύn ka pe sáv lè y rive, si se anni trás, anni trase-chimen ki ni ? Ki manniè moύn taha ka pe sáv la eti y ka ale, si se anni trás ki ni ?  Pi nan fondòk kabeche-dekantje a, ki pawol an moun ke pe sa pale si chimen eti y pran pou ale a, se anni an trás, pou konprann an laliwonn ki ka toύmbile toulong ?  Si se anni trás ki ni, ki manniè an moύn ke sa rive sáv lè y asou an chimen-divini, lè lè rive pou se kabeche an chimen-divini, pou trás eti moύn ja trase.

Dwe La Lézarde, plodari-kabechinen trás Edwa-Glisan an se pa anni an chimen-dekoupe pou rive pi towtow nan wabáp latè-wonn Franz-Fanon an nan Les mains Parallèles ek apre nan Les Damnés de la terre, plís pase sa se an chimen-ale ki te ke andewò tan-ka-pase, andewò latè-wonn lan, se pou sa Edwa-Glisan pa te le tann pale sistenm kabeche, ni menm kabeche sistenm. Lide taha eti ti lakou-moύn-douboύt natifnatal-mátnik la, se lakou-moun-douboύt natifnatal-karayíb la, te rive fè an welto anlè tan-nanninannan-longsáy la pou tjenbe nan lavi a, pou rete douboύt nan tan-ka-pase a ; se pa pou ayen Papa Longwe nan Katriyenm siek la, dènie Longwe a eti pa ni yích pou se pran lanmen apre lanmò y se an tjenbwazè, se anni pou asire an trás-afrik ka kouri lawonn adan lèspri toύt moύn natífnatal-mύtnik, "Soύch-senyen Longwe a te sèk. Èk, sèk eti y te sèk, se pou se Longwe a te báy nan memwa toύt moύn" ; se pou sa konprann trás-afrik taha se pa te nepi an djíng kontinan-afrík la limenm, se pa te koulè lapo-fidji moύn ; se pa te an mès-nanninannan eti moύn atè Mátnik, moύn atè peyi-karayíb la pa te ke pe sa tjenbe nan tan-ka-pase, se se apiye anlè y pou fè an mès-longsáy natífnatal-mátnik ; se pa te nepi yonn adan se 800 a 2.000 choύs lang-pale eti ka kouri lawonn kontinan-afrik taha ; se te tankon an van ka monte mòn. Nan plodari-kabechinen Edwa-Glisan an, plodari-kabechinen trás la,  plodari-kabechinen ankreyoláj la, plodari-kabechinen latanmòt la, se toulong an tilili trás eti ka vini kole anlè anlòt tilili trás pou se fè an tilili-longsáy, se an rive-an-boύt san rete, an rive-an-boύt-longsáy, ayen pa ka boύt blo, toύt bagáy la wouvè, pa ni wabáp nan lèspri mabial wabáp la ; men Edwa-Glisan pa te le tann pale bililik-longsáy, sa eti toulong liannen epi lide sístenm lan.

Nan lide sístenm lan ni tan-ka-pase a eti pi fondòk pase laliwonn lan, chak sístenm ni tan-nanninannan-longsáy li ki ta y èk pou sa, tout sístenm pa se pe anlè menm rèl la, de sístenm pa se pe kantekant ; ni sístenm ki pi dekatonnen, ki pi náwfláw, pase dòt pou plís tan ki pase adan yo ek pou plís liannáj kouri-lawonn ki báy adan yo, se se pou laliwonn yo ki pi blayi-oliwon. Edwa-Glisan te ka dekatonnen lide an kantekantáj náwfláw se lang lan, "toύt lang se lang", ek nan menm balan an se mès-longsáy la ; epi lide taha eti toύt bagáy la se pou kouri lawonn, ayen pa ka desann nan fondòk latè, anni nan blayi-oliwon. Nan plodari-kabechinen Edwa-Glisan an eti se te pou veye o gren pa anni kouri vini platje an model ewòp anlè se peyi anba-joύk Afrik oben Amerik la, menm kouri-lawonn taha pa ka rive leve an tan-nanninannan-longsáy choύs-yonn-tout-yonn. Se pou se mande sáv, la-atjòlman-la, si tan-nanninannan-longsáy la se ka flòkò konsa pou se anni liannáj la ki fondòk, se pa menm an memwa men anni liannáj la, poutji nan rarate Le Quatrième siècle la ek nan rarate Sartorius, lanne dèhè, ni an ladje sa-sáv ba yích dèhè ? Ladje sa-sáv ba yích-dèhè se, nan ti lèspri nèg-ginen-krann atè-lakáy-mátnik la, se anni  kontinan-afrik la, se lide taha eti lakou-peyi a pa ka toύmbile ek an menm mès-nanninannan ka kouri lawonn san jenhen tonnfakte anlè kò y pou vini an mès-longsáy-peyi, san jenhen ladje oben rale anlè londjè chenn li, Afrík taha se te ke anni an bidím laliman otila pawol se gangan an ka kouri lawonn ek si pawol taha se diskoupe, se toύt lakou-peyi a ki pèd lakát, toύt kráb la mò an bari a. Nan rarate Le Quatrième siècle la, l’Afrík taha eti se plís an rete-sonhe pase an tè-danme, pa ni an laliwonn nan lèspri djòk la, se an peyi san tit-langayele ek san pawol, se anni de tibráy, prèmie Longwe a èk prèmie Beliz la, yonn ka veye lòt nan barank an kanawa ninang-founang, ni an goumen ki fèt, nou pa nepi sáv poutji men nou sipoze se te pou an fanm, pou yích prèmie Belíz la, Án Belíz ki te ke alelouya Libète Longwe, yích prèmie Longwe a, lanne dèhè nan mitan se twa pie-mawogani an. Nan rarate Sartorius la, Afrik taha se an bidím tè-danme blayi men tankon si se an tè nanninannan ki pa rete piès tíf, piès zèb, piès fimie pou fè jaden ek se pou ale kouri latè-wonn lan lòtbòtsay ; Oko ka pati de lanmen balan, san ayen anni pou pase pàs epi moun-oliwon-latè, lanne dèhè se Odono Odono (djanbel djezináy la nan La Case du Commandeur)  ki ka towblíp nan mòdan sístenm ninang-founang lan, Afrik taha eti pèsonn pa ka wè se menm lide Longwe ki nan memwa toύt moύn an nan Le Quatrième siècle, Edwa-Glisan te kabeche kontinan Afrík taha tankon an vie wòch nanninannan (pi wòch la vie pi y se tounen wòch-reldjansè ek piaye moύn) anchoύste nan tjè moύn, plís pase lèspri yo, se pou te chape anlè ti lèspri mete-anba-joύk zawa-ewòp la.

Plís pase trase laliman an peyi nan Le Quatrième siècle, ek plís pase, trann-sís lanne dèhè, kabechinen an trase-pòtre lakou-moύn-natífnatal anba-jouk oliwon-latè nan Sartorius, pou wè moύn pa pe sa wè se Batouto a nan de koko-zie yo, Edwa Glisan te rive ladje plodari rás-moύn an nan chimen pou lòlòy plodari taha lòlòy, kanman-kòtὸf an moύn pa pe mare anni adan koύt-zie anlòt moύn se voye anlè y, èk tjoke an tilili-longsáy eti kontinan Afrik la te ja ni pou ta y avan zawa-ewòp la debatje atè Elmina, Ghana, nan lanne 1433 ; Yorouba a, li tou-yonn, se te já an ven-epi lang-pale èk mès-nanninannan èk Nijewya, lajounen-jòdi, se 522 lang-pale ek 7 lang-mò nan 71 lakou moύn-natifnatal-nijewya. Se pou se tann plodari-kabechinen trás taha, ek nan menm balan an, plodari kanman-kòtòf nan liannáj tankon an depenn djáb-soύd tilili moύn-asou-latè. Edouard Glissant pa te le rive nan an plodari bililik-longsáy, plodari bililik-longsáy karayíb la, pou pa te vire lang asou tít-langayele sístenm lan men plodari-kabechinen trás la, plodari-kabechinen ankreyoláj la, plodari-kabechinen kanman-kòtòf nan liannaj la, plodari-kabechinen kote-rete a, plodari-kabechinen latanmòt la, tout se plodari-kabechinen taha, se pou se kabeche tilili mès-longsáy èk lang nan kontinan Afrik la avan y te towblip nan sístenm ninang-founang zawa-ewòp la èk  ladje se plodari rás-moύn lan, se plodari yích-gangan an, plodari nèg-ginen-krann lan, eti ka depotjole toύt lide peyi-natifnatal atè Matnik. 

Nan lang-peyi-matnik la, trás la se toulong plís pase an trase-chimen nan mitan an kote-douboút epi anlòt kote-douboút, se plís pase an leve-liannáj tou, nèhè menm plís pase an chimen, trás la ka trase aleliwon, won-nan-won ; se an kote-douboút eti ka branbrannize an fè-kakol nanninannan, an toúmbiláj san rete, an kare-zobráy, dekare-zobráy, vire kare-zobráy, bagáy pou se konprann, dabò-pou-yonn, lide toúmbiláj sosial la (èk toúmbiláj sosial la  pa se pe menm kontel atè Mátnik epi atè-Gwadloúp, atè Gwiyann èk An-Frans, tousa) toulong-ale epi lòtbòtsáy, lide taha eti lang-peyi-mátnik la, pou rive eti y rive nan rel mete-nan-brann lang lan,  ka toulong wouvè de si se pa an tilili rel tann-èk-konprann  chak se tít-langayele y la nan liannáj yo nan mitan lang lan (bagáy ki ka rive toút sístenm lang oliwon-latè) men nan liannáj blo epi chak se tít-langayele lang-an-frans lan tou.

Nan plodari-langayele Edwa Glisan an, tràs la se toulong an pasáy (se plís pase an chimen-ale, se tankon an pás nan mitan de káy-lanmè, de bás lanmè a) pou ladje an tonlonmel latè-wonn lan rive adan anlòt tonlonmel latè-wonn lan. Apre sa man se pè, se pou se tann èk  konprann, dabò-pou-yonn, trás Edwa Glisan se an sitjèt-kòtòf fondalnatal liannáj la limenm èk se pa anni an ti zoko memwa oben an tjèk tít-langayele, tjèk ti-pawol, tjèk pawol-pale ki se sòti nan peyi-lòtbòtsáy vini kouri lawonn adan an lang isiya, se toulong  an mache-chimen eti ka apiye mès-longsáy-peyi a èk pi nan fondòk, ka vire kabeche liannáj la limenm. 

Plodari-kabechinen trás la  eti nan menm lèspri, trape menm choύs, menm londjè koύs-kouri epi plodari-kabechinen ankreyoláj la, plodari-kabechinen liannáj la tou, plodari-kabechinen latanmòt la, tousa, nan an depareyáj, rache-koupe, epi se plodari-kabechinen sístenm lan. Edwa-Glisan pa te le tann pale plodari-kabechinen sístenm oben sistenm-kabeche, toύt bagáy la anni nan kouri-laliman-oliwon, nan kouri-lawonn, san jenhen desann nan fondòk, nan fondòk-latè. Se pou se tann ek konprann, dwe isiya la konsa, tankon nan plodari-dekantje Franz-Fanon an, tan-nanninannan-longsáy la pa fondalnatal, se kote-douboύt la eti fòk sa depareye epi kote-rete a, ki ka pe peze nan kanman-kòtòf nan liannaj ("identité relation") la. Man ja matje ek kabeche sa eti tan-nanninannan-longsáy la fondalnatal anni nan dekou an lakou-peyi ki ka matje y aleliwon-galba ek ka gade wè vidjoze káwbe-gouvelnáj li longsáy-ale, sa ki pou ka kantinen kanman-kòtòf peyi-natifnatal la, tikatikataw. Tan-nanninannan-longsáy taha se toulong pou rarate an tan-ka-pase gliminen, kabeche, vire kabeche, se pa nepi an memwa eti ka pe gare nan trase chimen nan tan-ka-pase. Tan-nanninannan-longsáy la se an leve-zobráy eti gouvelman an peyi ka ba plodayè-dekantjè tan-nanninannan-longsáy taha se lakle a pou wouvè oben fèmen lapòt èk finèt ; epi, se pou konprann èk kabeche sa eti rarate taha liannen rèch epi an lang-natífnatal, nèhè menm an lang-langayele pou se rive kabeche nan an sístenm-lang eti ka branbrannize an depareyáj nan mitan chák se plodari-kabechinen an ; sáv nou  pou sáv, kontel plodari-kabeche sosial la pa pe nan menm rèl epi plodari-kabeche lèspri-kalibiche moun-yonn-tou-yonn lan eti limenm pa nan menm rèl epi plodari-kabeche tan-nanninannan-longsáy la, tousa ; menm si yo toύt se pe ka jete ancháy pon-janbe-laliman yonn-a-lòt. 

I – Peyi-Mátnik la nan La Lézarde ek Le Quatrième Siècle.

Peyi-Mátnik Edouard Glissant an se pa anni pou depenn an laliwonn, an blayi tè-danme eti poèt la ka pe trase chimen gliminen adan, aleliwon-galba ; se pa ti poèt ki ni atè Mátnik nan memwa tankon nan wáp lajounen-jòdi. Peyi Edwa Glisan an, depi La Lézarde, se an kote-douboύt pou lonyen latè-wonn lan tankon pran konsít epi lakou-moύn-peyi-natífnatal oliwon-latè. Lamenm la, se pou se apiye lide taha eti plís pase an laliwonn, peyi a se an blayi tè-danme otila moύn ka leve an memwa, an rarate tan-ka-pase ki ka toulong ba laliwonn taha plís tè-danme (mòn, koule ek savann) ek plís tan-nanninannan-longsáy, gangan epi yích-dèhè.

Peyi Edwa Glisan an se pa te pou degare gangan, fè yo vini rale pát-kaye moύn lè sonmèy chaye yo ; an-an, se toulong an trase-chimen san gwo so, san pawol djenm ni menm jès soubawou ; an drív-nan-kabèch pou rive depareye peyi lòtbòtsáy lanmè-ble a, tjèk kote nan kontinan-afrík anba-solèy, epi tè-danme anba plát-pie moύn isiya : "Mi se sa mi, peyi san-laliman lòtbòtsáy lanmè-ble a te fini kouri nan kabèch Longwe tankon an zayann men te vini an djíng rarate tan-nanninannan, choύs toύt rete-sonhe an tan-ki-pase, dwel la eti si w se fèmen zie anlè y, se pou w krache anlè tè-danme anba plat-pie w la, moύn ka rete la ek djoubake yo djoubake pou te fondase y".

Si peyi-Mátnik La Lézarde la ka deredi longsáy láwviè a èk pou konprann laliwonn lan (so-láwviè a, basen, sáb ek wòch, bwa, liann ek zèb) se an poto-douboύt rarate a ki ka pran piziè fidji epi sa ; peyi-Mátnik  Le Quatrième siècle la já ni plís fondás, nèhè menm plís laliman pou Edwa Glisan pa te èche depenn laliwonn lan aleliwon, se moύn rarate a toulong pi nan depareyáj epi laliwonn lan, sa eti ka fè Le Quatrième siècle  plís nan larel rarate lang franse a pase La Lézarde men nan se de rarate taha, Edwa Glisan ka trase laliman an peyi-Mátnik, tè-danme epi memwa, pianmpianm nan depann anlè larel mès rarate lang franse a.

La Lézarde se koύs ladje-desann lakou-moύn peyi-natífnatal-mátnik la pou rive nan lanmè-ble Atlantik la eti se konsít toύt lakou-moύn peyi-natífnatal oliwon-latè. Isiya la konsa, ni an plan-divini politik, ni an rel-rive politik eti ka tjoke, oben rale, lide an lakou-moύn peyi-natífnatal-mátnik asou chimen wayalachi-politik li. Se Edwa Glisan, epi Marc Pulvar, nan prèmie moύn atè-Mátnik ki kabeche lide an wayalachi-politik. Ek nan koύs ladje-desann La Lézarde la, so ek siyak-láwviè, Edwa Glisan ka depenn an lakou-moύn peyi-natífnatal-mátnik, "Mi se an peyi ki la, se pa moύn san lèspri",  brayès vidjò, tjè-blennde pou rive nan konsít epi lakou-moύn peyi-natífnatal oliwon-latè.

Nan  Le Quatrième siècle toύt bagáy la ka fèt tankon si nou te ja adan an apre tan-nanninannan-longsáy, se Papa Longué ki ka rarate men se Mathieu Béluse (Edwa Glisan limenm) ki ka koute ek ranmase (matje) pawol la. Se pou se tann ek konprann an tonnfaktáj rarate natiífnatal-mátnik la nan an lang franse epi toύt larel líy-dèhè-líy li. Isiya la konsa pa ni plan-divini politik blo, se anni pou rarate tan-ki-pase èk ki matjokete Mátnik tankon peyi, nan depareye y epi de peyi-lòtbòtsáy, peyi kontinan-afrík la eti Edwa Glisan pa ka nonmen tít-langayele y, se pou di yonn adan tilili peyi Afrík la ek lòtbòtsáy, peyi lang rarate a, eti, li tou yonn ka pe tonnfakte rarate a èk fè Peyi-Mátnik la plís nan lèspri peyi lang-rarate a pase peyi drív nan kabèch la, peyi kontinan-Afrík la. 

II – Trase-chimen an nan La lézarde ek Le Quatrième Siècle te ja ka rale plodari-kabechinen trás la vini.

Pou depenn Edwa Glisan te ka depenn laliwonn lan, toulong-ale nan La Lézarde, ni tilili trase-chimen ki ka báy nan rarate-kabechinen an ; ni trase-chimen fondalnatal la eti se kouri-desann láwviè a nan lanmè, tankon lakou-moύn peyi-natífnatal-mátnik la ki ka rive nan konsít epi tout lakou-moύn peyi-natífnatal oliwon-latè èk ni, asou londjè kouri-desann taha ancháy ti trase-chimen rive nan láwviè a, delè, Garin, Gilles, Luc, Mathieu, Michel, Mycéa, Pablo, Thaël, toύt se konpayel-rarate a ka trase chimen yo kantekant èk láwviè a, delè nan rive asou láwviè a ; toύt se trase-chimen taha ka fèt nan an lèspri patate, pa ni ayen kare-bare, La Lézarde se te prèmie rarate-kabechinen Edwa Glisan, pou rarate a ka fè siyak nan mitan se konpayel la, nou te ke plís adan an tire-kont pase an rarate-kabechinen.

Le Quatrième siècle pa ni menm kantináj trase-chimen La Lézarde la ; isiya la tou ni an trase-chimen fondalnatal eti se majoláy Papa Longwe a èk, alsa, ni yonn-de trase-memwa nan memwa a, tèknik palpa wách-lavi eti se majolè atè-lakáy-mátnik la ka bát ancháy pou depenn yo pa ka djè depenn. Nan Le Quatrième siècle, Edwa Glisan te nan lèspri kanmouzaza epi teknik majolè taha, Longwe ka rarate aleliwon-galba men pa ka djè depenn ek se pou Mathieu Béluse se kabeche depenn lan dèhè lanm-a-kouri pawol rarate Longwe a, pi douvan ka leve an tilili trase-memwa eti tan-nanninannan-longsáy franse a ka gade wè plata.

Nan  La Lézarde,  se nan depenn laliwonn lan otila Edwa Glisan ka matje tan-ka-pase a ; men isiya la konsa, tan-ka-pase taha se pa jou-apre-jou rel-rive politik la, "men janbe láwviè a (tan eti bat-lawonn politik la ka pran) se an tan otila moύn ka aprann mizire tè yo !", tan-ka-pase taha se pa bagáy liy-dèhè-liy men tankon an tan-ka-pase nan toύmvarel èk toύmvás pou an plan-divini politik  ki ka báy nan rarate Edwa Glisan an, tan an ka kouri lawonn jik pou delè dekouri lawonn, dwe  La Lézarde, plodari-kabechinen trás la te ja ka báy, plodari-kabechinen-latanmòt la tou.

Man ja matje sa eti tan-ka-pase Le Quatrième siècle la ka báy pianmpianm, de lanmen balan ek rarate a nan limenm, ja ka fè tan-ka-pase a, tankon nan toύ rarate oliwon-latè, "Foύt yo kouyon anba a la. Yo ka di - sa ki pase ja bien pase -. Men tousa ka pase nan bwa a ka rete an fondòk bwa a. Se pou sa man ka rete anba bwa a san jenhen desann anba a", pa ni piès wakle-boulin tan-ka-pase a ek menm si tít Longwe ka leve lide moύn kanman djenm ek anraje (se gangan se Longwe a eti pèsonn pa te nepi sáv tít li ki te ni kanman djenm taha pou nèg-mawon eti y te nèg-mawon), tít Papa a te já ka chaye lide kanman doύs èk lanmen-asou-tjè, toύt kanman ki nolfòk lèspri patate, lèspri latanmòt, koύt-zie-klere anlè trás la.

Nan dekou mawonnáj la, Le Quatrième siècle se, náwfláw anlè náwfláw, rarate-kabechinen mawonnáj la, te pou ni ancháy welto, an bon-vreyáj vèglaj, anpíl wakle-boulín tan-ka-pase, se se lè pou kouri gare se chen an, se se pou bloublou se nèg-bitako a, se se pou foute an twa-de-goύt an tjou tjèk betje oben tjèk koumandè, se se pou dekantje laliwonn lan, defarouche bèt-long lan, tousa. Nan Le Quatrième siècle, si se pa tít Longwe a eti prèmie Longwe a, prèmie nèg-mawon an, pòhò te pe ni pou ta y, pa ni ayen ka mande an wakle-boulín tan-ka-pase, nou adan an memwa-rarate, se anni viekò ka menyen memwa taha eti anchouke nan lèspri trás la (trás-memwa), lèspri latanmòt la, lèspri patate a, menm si memwa nouvel-matje Mathieu Béluse la èk depenn laliwonn Edwa Glisan an se ka vini apiye y aleliwon-galba.                      

III – Depareyáj nan mitan tan-nanninannan-longsáy ek memwa nan Le Quatrième Siècle.

Nan fè tan-nanninannan-longsáy Mátnik la pati asou an koύt nèg-mawon, Edwa Glisan te ka fè moύn konprann fondòkte rarate a nan tan-nanninannan-longsáy la ek rarate taha se pa toulong an bagáy kabeche èk dekantje, delè se anni pou sansle anlè an trase-chimen, nan dekou taha se pou y anni vini kantinen an memwa. Lamenm-la se pou se konprann liy-laliman nan mitan tan-nanninannan-longsáy èk memwa toulong lèkètè, delè menm flòkò, an ti dekantje-plodari èk se pou ladje memwa towblíp nan tan-nanninannan-longsáy la.

Tan-nanninannan-longsáy la ka djoubake anni epi matje, memwa fondase anlè tousa eti y se jwenn, pawol-pale plís pase matje èk lamenm-la se pou depareyáj tan-nanninannan ek memwa taha se rete pri adan djoubáp lang ki ka báy atè Mátnik. Lang natífnatal-mátnik la ka trase chimen, lanmen-asou-tjè ba an memwa atè-lakay-matnik ; lang franse a ka djoubake pou fè memwa atè-lakáy-mátnik taha fonn adan an rarate natífnatal-la-frans. Nan mitan de rel-djoubáp taha an matje-memwa kreyol ka tranble, plís nan tjè-senyen kreyol la pase nan rèchte plodari kare-bare tan-nanninannan-longsáy la « mi listwa Matinik manmay, woy woy nou ni mémwa » Edmond Mondésir la nan disk Emosion bèlè.

Nan Le Quatrième siècle, dènie Longwe a ka majole nan lang natífnatal-matnik la, taha ki pa ni se liannè-fondás-lang franse a ("kè", "kidonk", "pàs", "pàs kè", "kòm", tousa) adan y lan ek Mathieu Béluse ka matje sa nan franse. Se pou se rive konprann èk kabeche sa eti Papa Longwe, tankon tout majolè atè-lakáy-mátnik, ka rarate an memwa eti papa y oben gran-papa y te fè y koute èk konprann, delè majolè pe pèd kò y nan tire-kont lan, papa pou yích, memwa a pe dískoupe ; Mathieu Béluse, limenm, ka ale èche djíng nan tan-nanninannan-longsáy franse a atè Mátnik pou se tann èk konprann rarate-memwa Papa Longwe a. Longwe pa ni yích pou Ti-Rène Longwe ki towblíp adan gran tou prèmie semeda-longsáy latè-wonn lan, nan Ewòp èk nan liannáj nan mitan Papa Longwe èk Mathieu Béluse se pa an ladje-ba-yích-dèhè tankon sa te ka fèt depi Melkiòr Longwe men ni an toumbiláj, se plís an ranmase-sonhe èk toύt tonnfaktáj sa ka rale.

Nan ale-vini taha, nan mitan tan-nanninannan-longsáy èk memwa, káwbe-bitako betje a èk mòn nèg-mawon an, tirád lang natífnatal-mátnik tjenbwazè a ek matje-franse Mathieu Béluse la, tousa, Edwa Glisan te kabeche an tan-nanninannan-longsáy Mátnik nan dekantáj epi tan-nanninannan-longsáy franse a atè Mátnik, toulong nan an kouri-lawonn èk jenhen nan an líy-dèhè-líy rèch otila se lanne a se pa nepi djíng tan-ka-pase men tankon branbrannizáy an tràs-pase depi an kote-douboύt-pale pou anlòt kote-douboύt-pale.

Se pa anni pou se ale konprann memwa majoláy Longwe a pa te ke ni an koumansman èk an wabáp epi chimen-trase ki ka toulong ale epi yo, Edwa Glisan ka báy an koumansman menm si y ka fè moύn sáv te ni an tan douvan koumansman an, èk rarate-kabechinen se Batouto a, Sartorius, la pou sa ; èk, ka báy an wabáp, Papa Longwe pa ni yích èk ka chape nan aboláy nan lanne 1945 ; se pou se konprann, apre memwa taha lè a rive pou matje an tan-nanninannan-longsáy natífnatal-mátnik oben won-ladje-won Mátnik. Apre bidím mande-sáv la se pou se wè nan ki lang-matje esa ?   

IV – Simèwjáy kote-rete a nan plodari-kabechinen Edwa Glisan an.

"Nonm taha ki te pèd soύch li nan woule nan bidím lanm-a-kouri pasáy la (…/….) èk ki pòhò te Longwe men te ja konnèt toύt ti fèy èk toύt ti grenn-nannan peyi krache-dife a, èk ki te ja sáv se pou y te ke fè debouya, oliwon gran-bwa a, nan laliman wách lavi a, douboύt mapipi-moύn-djòk anchoύste nan fondòk latè a (…/…)". Ni an djoubap  rache-koupe nan mitan kote-rete a ek kote-douboύt la, nan  Le Quatrième siècle eti se pa anni majoláy Papa Longwe a eti Mathieu Béluse te la pou vire mete nan karetel tan-ka-pase a toulong èk rèl-djòkte depenn-laliwonn Edwa Glisan an ki ka pe branbrannize y.

Kote-douboύt la se anni pou voye pawol, ba an pawol balan pou y se kouri lawonn epi toύt patate ki se peze anlè y. Ki chimen-kabechinen eti Edwa Glisan te pran pou prèmie nèg-mawon taha te rive tjenbe an djòkte moύn-asou-latè nan barank kanawa ninang-founang lan otila toύt mègzoklèt te kouche kalbòy anba lapòstim ek bouden-kòne ? Ki pawol eti prèmie nèg-mawon an te ke pe pale anlè tilili zekobel lang taha nan barank kanawa ninang-founang lan ?  Mathieu Béluse ka rete kwaka nan majoláy Papa Longwe a èk Edwa Glisan  limenm, se pou depenn laliwonn lan, pianmpianm kou tala.

Kote-douboύt la, se pou tire-kont lan, pou majoláy la, pa ni ancháy djíng tan-ka-pase, pa menm ni depenn laliwonn ; isiya la konsa, plodari-kabechinen trás la, plodari-kabechinen latanmòt la, ka simèwje, se ba y lè pou y pase. Nan vire mete tan-ka-pase a larel eti Mathieu Beluse la ka mete nan brann nan Le Quatrième siècle, èk nan depenn laliwonn Edwa Glisan an, se pou delè konsa, kote-douboύt la ek kote-rete a se mele pou fè yonn, "Chak detoύn anba-bwa a se te an kote asou-latè. Longwe te ni an doύk-lèspri dèhè kou y, an vie zòy ki te ka leve, èk se la eti y wè La Roche a pa, menm dís londjè pa-mache. Yonn epi lòt rete douboύt dwèt-pitjèt, bím. Yonn ka veye lòt, anba zie men san pies tjè-sote te vini kwenyen veye-anba-zie taha", menm si, nan wách-lavi a, kote-douboύt la toulong douvan kote-rete a.

Nan plodari-kabechinen trás Edwa Glisan an, pou sòti eti moύn se sòti nan divini ka rive ; moύn Karayíb la otila zawa-ewòp la tjwe toύt tayino ek kalinago ki te ka rete la,  pa pe ni gangan pou kare mès-longsáy la, ba y djòkte djezinen-kabechinen  pou vire fondase peyi a. Gangan-afrík la, se annni pou an mès-nanninannan eti nan tan-ka-pase ka pe diskoupe, sispann pou an tan ek  kouri lawonn anni nan lakou yích-dèhè ninang-founang-afrík taha. An konpanyi yich-dèhè gangan-afrik taha pa ka topaye ni apiye trás afrík la èk Edwa Glisan, limenm, te nèhè titak tro tèt-anlè epi "(…/…) sek eti soύch-senyen Longwe a te sek, se pou se Longwe a te báy nan memwa tout moύn"  li a.

Kote-rete a nan limenm ja nan bát-deviran, nan dekontroláj, epi plodari-kabechinen trás la ; an kote-rete se toulong pou teste an tan-ka-pase èk an laliwonn yonn-tou-yonn, delè menm se pou laliwonn èk tan-ka-pase fè yonn, pou lè moύn se ka ladje an laliwonn/tan-ka-pase pou anlòt laliwonn/tan-ka-pase, se toύt wách-lavi yo ki ka toύmbile. Kote-rete Edwa Glisan an ka kouri lawonn asou èk oliwon an babawa, an bankoulele, an pangal,  (χάος, se grek la) ; men magre toύt bakoulele taha, Edwa Glisan pa te ka demòd epi lide tilili-longsáy li a pase plodari sístenm lan, la eti ni an bankoulele, se pou an sistenm se leve dèhè’y. La eti ni anni an trás tan-ka-pase a, an trás-memwa, se pou laliwonn lan ka toύmbile ale-vire-chaye.

V – An kote-rete pou anlòt kote-rete, kabechinen trás ka toulong  fè eti tilili-longsáy la.  

Pou kote-rete Edwa Glisan an ki douboύt pitjan nan an tè-danme oliwon, depenn ek kabeche eti poèt plodayè-kabechè a te depenn ek kabeche laliwonn atè-lakáy-mátnik la, èk tan-ka-pase tou, plís pase toύt poèt ek plodayè-kabechè natífnatal-mátnik, jik jòdi, se pou y te tjoke lide an laliman, an dekou ladje an kote-rete pou anlòt kote-rete, epi toύt liannáj ki pe leve nan mitan de kote-rete. Janbe-laliman fondòk nan plodari-kabechinen kote-rete a ek toulong nan liannáj epi plodari-kabechinen trás la, nan sa eti ladje an kote-rete pou anlòt kote-rete se ladje an tonlonmel latè-wonn lan pou anlòt tonlonmel latè-wonn lan, èk pou fouye "nou ka fouye nan menm tè a", èk pou "kantekantáj náwfláw se lang lan", tousa, se pou an menm tilili-longsáy ki ka báy oliwon-latè.

Pou se janbe laliman depi an kote-rete pou rive anlòt kote-rete, lang-pale a, ki lang pale esa, lang-matje a fondalnatal nan sa eti an laliwonn pou anlòt, se toύt djíng tan-ka-pase a ki ka toύmbile, se pa anni tonlonmel menm si tonlonmel tou pou anba joύk tan-ka-pase a. Se plís depareyáj tan-ka-pase taha ki ka pe fè tilili-longsáy la pase depenn laliwonn lan, an kote-rete pou anlòt kote-rete, laliwonn lan pe rete menm. Edwa Glisan te ka depenn laliwonn lan, aleliwon-galba, an depenn chaje kon an pie sirèt-kochon otila poèt latè-blayi a te ka pe fè an peyi deredi jík pou laliman y se ale malakse epi laliman peyi-lòtbòtsay, palantje liannáj la.

Lang la fondalnatal se se pou depenn rel-kòdjòm tilili-longsáy taha ek chák lang trape djòkte depenn li ki ta y, "zandoli ka foύt pise fòs koko y" ; se pou sa Edwa Glisan pa te ka demòd asou "kalibích-kantekant náwfláw se lang lan", se pa anni pou te teste an "toύt lang se lang" sa eti pou ka vini apiye lamenm dèhè "tout moύn se moύn" lan, se pou te flouze lide janbe-laliman an kote-rete pou se rive anlòt kote-rete nan menm rèl sansle a. Ou pa te ke sa rive nan an peyi lòtbòtsáy, kouri lawonn peyi taha san tjè-sote èk mete nan brann san tèt-chaje ; nan Le Quatrième Siècle, prèmie Longwe a eti pòhò nepi te trape tit Longwe taha, pa te ke sa rive Mátnik èk towblíp nan mawonnáj la anfwa.

Man pa sa nepi pran sa pou an vire-lang, nan rarate-kabechinen Edwa Glisan an, se toulong nan blayi-laliman, menm nan janbe-laliman, èk plodayè-kabechè Le Quatrième Siècle la, rarate-kabechinen mawonnáj la, pa te pe nan menm lèspri epi raratè-kabechè Sartorius la, rarate-kabechinen trás-memwa a, lanne ladje lanne ka ale apre Malemort eti man ja depenn tankon an majoláy-matje an rete-pou-la-plere. Si nan Le Quatrième Siècle pa ni ancháy kouri-laliwonn menm lè ni an bidím depenn laliwonn lan pou anchoύste lide kote-rete a, mòn lan eti tè-plat anba a èk lanmè a ka kore ; nan Malemort se anni an driv, "i mache, i mache, i chema" nan tire-kont  lan, kote-rete a flòkò pou rarate tan-ka-pase a ki toulong nan katawoύt ; nan  Sartorius, pou wè pèsonn pa ka wè se Batouto a, laliwonn lan se anni an tè-blayi san laliman, an tè nanninannan, an tè-kontinan eti se anni pou tjoke memwa moύn.

"Bidjoύl kote a otila zòt vini ka rete, moύn ka pase ka pe sonhe, drive ka rete gade, tousa kanno djol-anba pou kráb ek chen-san-mèt se pare solèy" pou wè pèsonn pa ka wè Batouto a, anni an memwa branbrannize atè Lèstè-lanmè-nan-tou Ravèt Djanman an, kote-rete a se pa jenhen an djíng kare-bare nan plodari-kabechinen Edwa Glisan an, o-pi-douvan, an laliman pou se wouvè an pàs, fè memwa trase depi laliman taha pou anlòt laliman, toulong an bagay pou apiye tilili-longsáy la oliwon-latè, men an bagáy ki pri adan tilili trás la eti ka kouri latè-wonn lan.   

 

                      Nan lèspri poèt la (èk se pou sa Edwa Glisan te toulong teste limenm se te, dabò-pou-yonn, an poèt), se pa choύs la èk bwa-douboύt la ki te fondalnatal men se bwa-lonji a, "Piebwa ki leve depi nanninannan ka chaye danma ek zèskáy. Tankon si nan gran láj yo, yo te ka rive migannen rete-aye epi bidím-dezás, voye fèy chatouyen siel epi pitje choύs nan fondòk latè, se konsa yo ka koumande nou, lonje pal ba nou. Zèskáy an zèb pe rive pri, se pou deredi kò oben rale lèwdou-tjè-koko oben mare an moύn. Piebwa a pa ka báy adan se djendjen taha, se li ka djeri lèspri nou, fè nou konprann. Se pou y kare an gran-bwa eti y ka fè fondòk la fè tilili". Se te pou ladje ti-lèspri ewòp taha otila tan-nanninannan fondalnatal ek se gangan an ka pale ba yích-dèhè aleliwon, san jenhen diskoupe.

Nan lèspri poèt la tankon kabechè-plodayè a, jík plodarelè-dekantjè a, fòk te sose nan toύt lang oliwon-latè, pou pa mantje pa yonn, an konsians-pantann asou tilili-lang lan pou tan-nanninannan-longsáy la se anni pou rarate, fè pou toύt rarate oliwon-latè pe rive pran lang yonn epi lòt.  Nan plodareláj-dekantje Tout-moύn an, ni an tilili laliwonn, kabechinen oben kòtòk, an tjole fondás, an woltonn tè-danme ek  lanmè-ble epi se toύt, an tilili peyi, lang ka fè siwawa eti moύn pe apiye anlè yo pou pran balan ale tjoke an liannáj epi dòt moύn, tibren peyi, dòt lang : "drive-nan-kabèch tousa moύn-peyi oliwon-latè eti yo bliye, es se pa sa ka tenmbolize nou ?"

Edwa Glisan te ka drive nan kabèch li, nèhè an gran drív-kabechináj otila pou fouye moύn oliwon-latè ka fouye nan menm tè-danme a, nan menm fondás la, se rarate tan-nanninannan an pe ka báy nan menm líy-dèhè-líy la èk se poèt-plodarelè a te gade wè apiye tilili laliwonn lan pou chape anlè líy-dèhè-líy tan-nanninannan-longsáy taha. Edwa Glisan te ka drive nan kabèch li èk se pou te janbe laliman tout se tè-danme taha, mare liannáj pou moύn-asou-latè se rive panse flandjáy tan-ki-pase a, pou moύn se peyi-karayíb taha te rive djeri flandjáy sístenm ninang-founang ki te bát yo asou de siek-tan epi.

"Choύs-senyen Longwe a te sèk. Mi se sa mi, peyi san-laliman lòtbòtsáy lanmè-ble a te fini kouri nan kabèch Longwe tankon an zayann men te vini an djíng rarate tan-nanninannan, choύs toύt rete-sonhe an tan-ki-pase, dwel la eti si w se fèmen zie anlè y, se pou w krache anlè tè-danme anba plat-pie w la, moύn ka rete la ek djoubake yo djoubake pou te fondase y", se pou konprann sa eti, dwe Le Quatrième Siècle kote-rete a ka bát tankon kote-rete anni nan liannáj ek kote-rete lòtbòtsáy men fòk sa depareye yo pou se sáv nan ki dekou ou ka janbe laliman èk pou tjenbe an tilili kote-rete, peyi asou-latè eti zawa-ewòp la te èche wè depotjole. Edwa Glisan se plodarelè-dekantjè (plís pase Franz Fanon èk ankò plís pase Eme Sezè) ki te ale pi nan fondòk nan kabeche koubare plodari zawa-ewòp la.

Men plodari-kabechinen tilili-longsáy Edwa Glisan an pa te ka rive konprann se doukou vire tèt-kole epi se gangan an, se van vire-afrík eti ka bát se lakou-peyi anba-joύk Gwadloύp, Gwiyann èk Mátnik la epi lang-pale franse a pou zouti fondalnatal. Se anni an plodari bililik-longsáy karayíb, an plodari vire-kabeche-longsáy (èk toύt vire-kabeche-longsáy ka palantje lide an sístenm) ki se pe rive konprann  sa eti se mès-mafoudja a, se sístenm-vie-fanm lan, eti sístenm antra franse a ka apiye anba-fèy delè nan wách solèy-chofe a, pou lang ek mès-longsáy franse a (delè se anni an mès-nanninannan franse koubarè-nèg-ginen epi sa) eti se mès-mafoudja taha ka fè kouri lawonn, mare toύt an kontinan (an tilili mès-longsáy, an tilili lang-pale, an tilili-peyi tou) nan tan-nanninannan otila an konpanyi moύn adan y te mare nan chenn, ninang-founang eti se kamít atè-lakáy-mátnik, atè-lakáy-gwadloύp la pa te fouti konprann se te an rel-douboύt-sosial, yo pran y pou an kanman-kòtòf-peyi, yo pa te fouti wè nèg-mawon Edwa Glisan an, Longwe te ka trase an peyi menm si y te ka bite anlè lanmè a, pòhò te fouti leve yonn-a-lòt karayíb la, nan rarate-kabechinen Edwa Glisan.       

Simao moun Wanakera