Nan rete-sonhe André Aliker (1894-1934)

Pòte-nouvel

nan dekou bawoύf-anlè-gouvelman-peyi Venezwela a

 

 

Pòte nouvel se toulong pou leve konsians moύn asou an wách-lavi, asou lavi a limenm, se se an konsians sosial, nòlfòk douvan konsians politik la ; se pa anni pou fè an moύn sáv an bagáy fèt, te fèt oben ke fèt, se pou bloublou an moύn (larel-bloublou a, conative function R. Jakobson lan), fè y toumbile kanman lavi-toulejou y. Depareye man ka toulong depareye pòte-nouvel ek kouri-nouvel, se pa anni pou matje an laliman rèch nan mitan le de, ancháy dwèl plodari sosial la ki te ke ta yonn ek pa ta lòt la ; pòte-nouvel la se toύt matjoukann politik, matjoukann mès-longsáy-peyi ek matjoukann tan-nanninannan-longsay sosial la eti moύn ka apiye anlè yo pou kabeche an divini ; ek, kouri-nouvel la se toύt pawol oben jès, kanman-kòtòf tou, ki ka pe ba an moύn branbrann pou y se kouri lawonn nan an laliman fann, nan an dekou kòtòk ; plis pase sa, se pou apiye an tan-ka-pase ki pa pe nan menm rel pase a nan pòte-nouvel la ek nan kouri-nouvel la. Men si man se le matje an laliman rèch nan mitan le de, se pou se katjile w, dwe isiya la konsa, ni ancháy dekou janbe-laliman, André Aliker ek Jounal-Justice li a te nan an karetel pòte-nouvel men pou jounal la eti te jounal krèy-leve-douboύt politik kominís la, se pa anni an kou eti Zoupa epi se konpayél li a te janbe laliman taha.

Se pou se rive nan lide taha eti nan pòte, an nouvelís, an kawbe-gouvelnáj, an djoubakatwa pòte-nouvel, an kare-nouvelís, an progranm-radio, an matje-jounal, tousa, ka pòte nouvel se pou y rete pri, san janbe-laliman, nan an sistenm-lang ; nouvel-pòte a pa ke sa apiye anlè pwa kò y ek kouri lawonn alagadigadáw, rive tou-yonn, pantann, nan zorèy oben anba zie moun. An menm nouvel-pòte nan lang natífnatal-ayiti ek nan lang natífnatal-mátnik, yonn-bò-lòt, nan lang panyol-venezwela ek nan lang pòtidje-brazil, nan lang-angle Jamayík la ek lang-angle Trinidád ek Tobago a, pa pe ni menm lèspri a, menm djòkte sosial ek politík la, menm boulín kouri-lawonn lan ; ek pi nan fondòk, pou boulín kouri-lawonn lan ki ka apiye pou trase laliwonn lan limenm, lang nouvel-pòte ka toulong bát pou tan-ka-pase a rete kòdjòm epi laliwonn li. Nan dekou Andre "Zoupa" Alitjè te ka pòte nouvel, te ka matje nouvel nan Jounal-Justice, se anni nan an sistenm-lang an-frans sa te ka fèt, ek se pou Jounal-Justice taha te bát, la tou, tankon an djíng sistenm-la-frans atè Mátnik. Nan se lanne 1920 a 1940 taha, lang-an-frans lan pa te pe ka kouri lawonn nan se krèy-leve-douboύt  sosial djoubakè a, lakáy se malere a, moύn ki te ka trimen anba isenbòkte se betje a, toulong nan konfiol epi gouvelman an-frans lan. Lang natífnatal-mátnik la te ka báy nan toύt krèy-leve-douboύt sosial peyi a, nan toύt laliman ek toύt ti wèt men te anba joύk pi rèd pase lajounen-jòdi otila ancháy moun ka matje y nan menm balan yo ka depotjole y epi se tít-langayele-an-frans lòlòy yo a, delè menm fè y sonnen djòl-pwenti-nan-tjou-poul ek nen-fèmen pou an mèch-larim pa sa pase. An menm nouvel-pòte nan lang-an-frans lan, atè-lakáy-mánik, pa pe ni menm pwa-peze a nan zorèy oben anba zie de moύn palpa-moύn-douboύt peyi-mátnik la, menm krèy-leve-douboύt sosial, menm kare-láj, menm katjòt-pise, èk menm, menm rel rive-lekol la, anni pou rel liannáj epi lang-an-frans lan ki ka toύmbile silon bát-lavi sosial an moύn epi lang-an-frans taha, ek pou mès-longsáy politik ki pa ni atè Matnik pou liannen moύn longsáy-ale. Kontel an bawoύf-anlè-gouvelman-peyi ("un golpe de estado" nan pale-panyòl Venezwela a oben pale-pòtidje Brazil la, "a putsch" oben a "military  coup d’etat" lang angle a, "Staatsstreich" lang-alman an) pa se pe ka depenn menm wách politík la,  ni menm toύmpak sosial la menm si gwo-pwenyèt gouvelman defaltjè-moύn Etazini an se apiye y.

Tousa pou se rive anlè lide taha eti an pòte-nouvel atè Mátnik nan lang dekalè-mangoύs franse taha, ka fòse moύn-mátnik wè dezás politik Venezwela a, peyi ki trape laliman rel-boulouwe-lanmè epi Mátnik, epi menm zie-klere epi moύn-an-frans, menm si gouvelman-peyi-antra Etazini an te ke ka vini fè bawoύf anlè matjoukann-fondòk-peyi Venezwela (se pa anni petròl, se gáz-anba-tè, se lò, se bòksít, se djanman, se fè, se chabon-anba-tè, se kòltán, tousa) yo pa ke jete se se an pòk dlo zie anlè wách Nicolás Maduro Moros eti te ke pi isenbòt pase toύt isenbòt asou latè, madanm li tou, nan menm balan an. Ale bougonnen ba mal-mouton-an-frans lan epi mal-mouton-mátnik la nan menm balan an,  sa eti Venezwela se an Repiblik 23 gouvelman-laliman-peyi epi an bidím lanbouk-gouvelman, Karakás, èk pou konprann lanmen-gouvelnáj la plís adan se gouvelman-laliman-peyi taha epi nan Kawbe-plodari-politik Venezwela a (la Asamblea Nacional de Venezuela, la cámara del Poder Legislativo Federal) pase anba lanmen an kabwatè-politik eti an referendum toύmbile anfwa pe kouri dèhè y nan an bát-zie. Ek lamenm la, pou se rive konprann lamenm la, se an bidím peyi epi an tilili palpa-moύn-douboύt depareye adan èk Gran Polo Patriótico Simón Bolívar la eti ka kabwate gouvelnáj peyi a se te 25 krèy-leve-douboύt politik nan 2012, bagáy ki ka mande an moύn-politik anpil djòkte rale-bwa-anba-dife pou rive kabwate y. Se pou se wè tou, nan menm PSUV (Partido Socialista Unido de Venezuela)  èk pi won-ladje-won nan GPPSB taha, ni ancháy krèy-leve-douboύt politik oben kabwatè-politik ki, depi an tan Hugo Chavez Frías pa te le tann pale progranm pòte-kole ekonomi  ALBA-TCP oben Petroaribe, liannáj gouvelman-peyi epi Kouba, tousa èk se pa pou ayen piplís adan se veyè anlè lavi Nicolás Maduro Moros se te moύn-kouba. 

Kisa goumen nouvelís kominís Andre Aliker se lanne 1920-1940 lan, nan mitan de bidím semeda-peyi oliwon-latè, se pe ni pou wè epi an bawoύf-anlè-gouvelman-peyi atè Venezwela nan pipirít vent-e-yonnienm sièk ekonomi-gliminen taha ? Mafoudja èk soubawou kabwatè-gouvelman Etazini an mafoudja èk soubawou konsa pou kouyonnen kò y asou sièk la, misie nèhè pa menm sa konprann an beyaba-matje plís pase twa líy,  pou rive sanm nan kanman djáb-soύd li a an ti betje pát-kaye nan Mátník se lanne trant lan ? Andre Aliker te tou-yonn nan goumen y lan, avan dòg betje a te mare y ek neye y tankon apre alelouya-zakasiáy, Marcel Aliker pa te menm rive fè koύt fizi a, nan 31 Janvie 1936 taha, foute betje a an tèt-santi an tjou y, ki te ke toύmbile wách politik Mátnik la, fè konsians tan-nanninannan-longsáy la se ladje djoubáp rás-moun nèg-ginen/betje a eti jik lajounen-jòdi ka koubare toύt leve-douboύt pou palantje lide an gouvelman natifnatal-mátnik eti se chimen sine qua non pou se rive regle tják politik ek sosial atè Matnik ; se pa nepi pou ale konprann si Mátnik se ni an gouvelman natifnatal-mátnik tout bagáy ke pe regle, se anni redi chèz bò táb, size ek nannan an diri-dou sèt pencheng kannel. Si Marcel Aliker oben tjèk konpayel-politik krèy-leve-douboύt kominís la te rive fredi Ehèn Oberi, dabò-pou-yonn, sa te ke pe leve an bidím pran-pawol politik nan toύt peyi a èk politizáy lavi-toulehou taha te ke pe apiye pou lang natífnatal-mátnik la te rive nan rel pòte-nouvel la, fè pou lavi ek lanmò Andre Aliker te ladje laliman se konpayel kominís li a, krèy-leve-douboύt Kominís la, pou vini bagáy toύt moύn nan peyi a. 

Djoubáp-fann-tèt komilís oliwon Andre Alikè a pa nepi nan menm rel epi bawoύf-anlè-gouvelman Maduro Venezwela a ; yonn se te an nouvelís kominís ki te nan lonje-dwèt toulong asou an sístenm malfentè franse rayi-rás-nèg-ginen nan an ti peyi anba-joύk ; lòt la, se an kabwatè-gouvelman-peyi nan an bidím peyi venn-twa káwbe-gouvelman-laliman-peyi otila pe ni de bidím djoubáp-tòt-genyen lahan petròl-gáz la, lahan lò a epi tilili mineral ki ka fè siwawa anba-tè nan Venezwela. Bidím djoubáp-tòt-genyen pe ka woule nan mitan an káwbe-gouvelman-laliman-peyi pou anlòt, Aragwa eti se laliman-peyi djòk se konpayel-politik plodari-chavèz la pa se pe menm epi se Amazonás oben Tachira eti nan bòdáj laliman Kolonmbia. Se pa anni sa, kare-zobráy ekonomi èk sosial an káwbe-gouvelman-laliman-peyi pou anlòt pa se pe menm, pou kantináj mineral ki pe ni anba-tè a, èk pou djoubáp sosial ki pou ni nan mitan moύn oben krèy-moύn pou se trape an lanmen-ekonomi anlè se mineral taha, petròl, gáz-anba-tè, lò, bòksít, djanman, fè, chabon-anba-tè, kòltán, tjwív, tousa…. "káwbe-tre sosialís" defen Rafael Hugo Chavéz Frías la, pa se pe ka báy san djoubáp. Nan toύt dekou, owala an peyi ni petròl nan laliman y, se pou Etazini epi se peyi ewòp-anba-solèy la fè bawoύf anlè y, mete y anba joύk yo.

Nan tousa, pòte-nouvel Mátnik la pa fouti janbe laliman peyi a, wè pi nòlfòk pase se djíng-dekantje Mátnik la, se rèl-kantináj èk rèl-mizire peyi matjoukann-kòtὸk-peyi a. An peyi 355.500 moύn-douboύt asou 1.104 kilomèt-kare, Mátnik limenm, pa se pe menm epi an peyi 28.405.543 moύn-douboύt asou 916.445 kilomèt-kare, bidím Venezwela a. Se pou se, tann se yonn, tann èk konprann ja ka tjoke an de pou ale malelive an twa,  anni rèl kouri-lawonn pὸte-nouvel la pa se pe menm atè Mátnik èk atè Venezwela ; atè Ayiti epi 12 million-epi moύn-douboύt li a asou 27.750 kilomèt-kare epi atè Gwadloύp epi  380.400 moύn-douboύt a yo la si 1.628,43 kilomèt-kare a y. Se pa anni kantináj moύn-douboύt ki ka kare zobráy pὸte-nouvel la, se rèl anchoύstáj moύn nan li èk matje lang pὸte-nouvel la tou. Lang panyὸl-venezwela a (atè Venezwela otila ni oliwon 34 lang-pale lakou-moύn-douboύt natífnatal-venezwela, se pa anni lang-pale yanomami laliman-peyi-gouvelnen Amazonás la epi lang-pale wayuu laliman-peyi-gouvelnen Merida, Trujillo èk Zulia a oben lang-pale kalina laliman-peyi-gouvelnen Azoátegui, Bolivar, Monagás èk Sucre a… kisasayesa) pa se pe ka kouri lawonn peyi a epi menm rèl kare-zobráy la èk lang franse djὸl-nan-tjou-poul la, atè Mátnik otila ni an lang-pale kreyὸl-mátnik ki ka gare lang-pale-franse taha nan toύt ti wèt peyi a, an badjolè chaben pou an badjolè nèg-kongo, an kouli-teson pou an betje-griyáv, tousa, se toύt djὸkte kouri-lawonn an nouvel-pὸte ki ka pe toύmbile. Kisa,  pὸte-nouvel kominís-franse Andre Alikè a pa se pe te ka peze anlè konsians moύn-peyi-mátnik, tankon pὸte-nouvel panyol-kateyenn gouvelman-peyi-venezwela ka peze anlè konsians moύn-peyi-venezwela.

Pὸte-nouvel  se pa anni bloublou an moύn epi an pawol oben an matje (lè an moύn ka pale se pou anlὸt pe djὸl li, oben an moύn ki ka li an nouvel-matje pa se pe ka pale nan menm balan an) ; pὸte-nouvel la se pa anni pou leve konsians moύn asou an wách-lavi sosial, asou lavi a limenm, se se an pran-konsians sosial, an pran-konsians politik, plís pase sa, se pou moύn ki trape nouvel la se rive ka tonnfakte wách sosial la epi sa-sáv krache-dife yo a.  Lamenm-la, se pou se vire foute an plere atè, Jounal-Justice te matje nan an lang-franse dekalè-mangoύs èk mi piplís moύn ki se pe te ka li Jounal-Justice an tan taha, piplís moύn Mátnik,  pa te ka pale franse, se anni kreyol-mátnik, an kreyol ὸwdinè epi sa, asou moύn an, eti yo te pe sa pale. Men ki zafè kominís san an lang-peyi, san an peyi-natífnatal esa ? Jík kote eti an kominís lang-franse se pe rive rale palpa-moύn-peyi natífnatal-mátnik la nan leve-douboύt politík san pale èk matje lang-peyi-mátnik la pou sa ?