Edwa-Glisan (1928-2011) 15 lanne eti y báy antre nan memwa tan-ka-pase Mátnik la

 

Plodari-kabechinen trás la

Se Edwa Glisan limenm ki te fè tan-nanninannan-longsáy natífnatal-matnik la koumanse asou an koύt nèg-mawon, Prèmie Longwe a adan Le Quatrième Siècle ; èk, lide foulou taha eti an moύn-afrík-anba-solèy te ke pe debatje atè Mátnik nan kontinan-amerik la, èk chape anlè sistenm ninang-founang se betje franse a, kouri anba bwa mawonnáj la,  san aprann laliwonn lan, san sav hák asou tan-ka-pase atè-mátnik la ; plís pase Bug Jargal Victor Hugo a, nonm-anni-lèspri-djòk Friedrich Nietzsche la nan Also sprach Zarathustra. Ein Buch für Alle und Keinen. Nan prèmie plodari-kabechinen Edwa-Glisan, plís pase nan plodari-kabechinen matjoukann-afrík Eme-Sezè a oben menm plodari-kabechinen ranboulzayè konsiáns douboύt-krann Franz-Fanon an nan Les mains parallèles èk apre nan Les damnés de la terre, nèg-ginen anba-joύk la ke rive prèmie douvan nan lakou-peyi a lè ranboulzáy peyi-natífnatal la ke báy (Christian messianism, "the last will be the first"), moύn-afrík la te ke trape an djòkte lèspri pi mabial pase moύn-ewòp la, jík pou rive nan kontinan-Amerik la san se se an boutou, san zouti branbrannizè mès-nanninannan, tou-touni-anlè-de-pie y, tankon an vè-tè, èk te ke leve an mès-longsáy, an sa-douboύt-moun-asou-latè, tousa ; Longwe nan mòn lan te rive trase an chimen-divini, leve an rèl-fanmi menm si se fanm lan, de kwi lèt pou pran seráj divini, pa ka djè kouri lawonn nan rarate-kabechinen Edwa-Glisan an. Se nan sa eti plodari-kabechinen trás la, plodari-kabechinen kote-rete a, plodari-kabechinen ankreyolaj, Edwa-Glisan an pi kabeche ek pi kalibiche, pi lanmen-asou-tjè tou, pase konsiáns lwijanboje Eme-Sezè a èk konsians douboύt-krann Franz-Fanon an. Lakáy Edwa-Glisan, se pa anni pou an nèg-ginen te rete la ka plere èk/oben lonje dwèt asou rayi-rás-nèg-ginen (negrophobia) ki ka kouri lawonn oben menm leve semeda, goumen pou depotjole y, bagáy anni moύn yonn-tou-yonn ; an-an, se pou kare fondás an peyi, pa menm an laliwonn ("betje a ka leve an laliwonn, laliwonn lan pa nepi peyi a" eti Edwa-Glisan te ka matje) men an peyi. Man ka vire matje sa eti lakáy Edwa-Glisan, nan prèmie plodari-kabechinen y, peyi a pi fondòk pase lapo-fidji an moύn, "Mi se an peyi ki la, se pa moύn san lèspri" eti y matje nan Láwviè-lezád. Rive la, se pou se mande Edwa-Glisan sáv ki manniè an moύn ka pe sáv lè y rive, si se anni trás, anni trase-chimen ki ni ? Ki manniè moύn taha ka pe sáv la eti y ka ale, si se anni trás ki ni ?  Pi nan fondòk kabeche-dekantje a, ki pawol an moun ke pe sa pale si chimen eti y pran pou ale a, se anni an trás, pou konprann an laliwonn ki ka toύmbile toulong ?  Si se anni trás ki ni, ki manniè an moύn ke sa rive sáv lè y asou an chimen-divini, lè lè rive pou se kabeche an chimen-divini, pou trás eti moύn ja trase.

Dwe La Lézarde, plodari-kabechinen trás Edwa-Glisan an se pa anni an chimen-dekoupe pou rive pi towtow nan wabáp latè-wonn Franz-Fanon an nan Les mains Parallèles ek apre nan Les Damnés de la terre, plís pase sa se an chimen-ale ki te ke andewò tan-ka-pase, andewò latè-wonn lan, se pou sa Edwa-Glisan pa te le tann pale sistenm kabeche, ni menm kabeche sistenm. Lide taha eti ti lakou-moύn-douboύt natifnatal-mátnik la, se lakou-moun-douboύt natifnatal-karayíb la, te rive fè an welto anlè tan-nanninannan-longsáy la pou tjenbe nan lavi a, pou rete douboύt nan tan-ka-pase a ; se pa pou ayen Papa Longwe nan Katriyenm siek la, dènie Longwe a eti pa ni yích pou se pran lanmen apre lanmò y se an tjenbwazè, se anni pou asire an trás-afrik ka kouri lawonn adan lèspri toύt moύn natífnatal-mύtnik, "Soύch-senyen Longwe a te sèk. Èk, sèk eti y te sèk, se pou se Longwe a te báy nan memwa toύt moύn" ; se pou sa konprann trás-afrik taha se pa te nepi an djíng kontinan-afrík la limenm, se pa te koulè lapo-fidji moύn ; se pa te an mès-nanninannan eti moύn atè Mátnik, moύn atè peyi-karayíb la pa te ke pe sa tjenbe nan tan-ka-pase, se se apiye anlè y pou fè an mès-longsáy natífnatal-mátnik ; se pa te nepi yonn adan se 800 a 2.000 choύs lang-pale eti ka kouri lawonn kontinan-afrik taha ; se te tankon an van ka monte mòn. Nan plodari-kabechinen Edwa-Glisan an, plodari-kabechinen trás la,  plodari-kabechinen ankreyoláj la, plodari-kabechinen latanmòt la, se toulong an tilili trás eti ka vini kole anlè anlòt tilili trás pou se fè an tilili-longsáy, se an rive-an-boύt san rete, an rive-an-boύt-longsáy, ayen pa ka boύt blo, toύt bagáy la wouvè, pa ni wabáp nan lèspri mabial wabáp la ; men Edwa-Glisan pa te le tann pale bililik-longsáy, sa eti toulong liannen epi lide sístenm lan.

Nan lide sístenm lan ni tan-ka-pase a eti pi fondòk pase laliwonn lan, chak sístenm ni tan-nanninannan-longsáy li ki ta y èk pou sa, tout sístenm pa se pe anlè menm rèl la, de sístenm pa se pe kantekant ; ni sístenm ki pi dekatonnen, ki pi náwfláw, pase dòt pou plís tan ki pase adan yo ek pou plís liannáj kouri-lawonn ki báy adan yo, se se pou laliwonn yo ki pi blayi-oliwon. Edwa-Glisan te ka dekatonnen lide an kantekantáj náwfláw se lang lan, "toύt lang se lang", ek nan menm balan an se mès-longsáy la ; epi lide taha eti toύt bagáy la se pou kouri lawonn, ayen pa ka desann nan fondòk latè, anni nan blayi-oliwon. Nan plodari-kabechinen Edwa-Glisan an eti se te pou veye o gren pa anni kouri vini platje an model ewòp anlè se peyi anba-joύk Afrik oben Amerik la, menm kouri-lawonn taha pa ka rive leve an tan-nanninannan-longsáy choύs-yonn-tout-yonn. Se pou se mande sáv, la-atjòlman-la, si tan-nanninannan-longsáy la se ka flòkò konsa pou se anni liannáj la ki fondòk, se pa menm an memwa men anni liannáj la, poutji nan rarate Le Quatrième siècle la ek nan rarate Sartorius, lanne dèhè, ni an ladje sa-sáv ba yích dèhè ? Ladje sa-sáv ba yích-dèhè se, nan ti lèspri nèg-ginen-krann atè-lakáy-mátnik la, se anni  kontinan-afrik la, se lide taha eti lakou-peyi a pa ka toύmbile ek an menm mès-nanninannan ka kouri lawonn san jenhen tonnfakte anlè kò y pou vini an mès-longsáy-peyi, san jenhen ladje oben rale anlè londjè chenn li, Afrík taha se te ke anni an bidím laliman otila pawol se gangan an ka kouri lawonn ek si pawol taha se diskoupe, se toύt lakou-peyi a ki pèd lakát, toύt kráb la mò an bari a. Nan rarate Le Quatrième siècle la, l’Afrík taha eti se plís an rete-sonhe pase an tè-danme, pa ni an laliwonn nan lèspri djòk la, se an peyi san tit-langayele ek san pawol, se anni de tibráy, prèmie Longwe a èk prèmie Beliz la, yonn ka veye lòt nan barank an kanawa ninang-founang, ni an goumen ki fèt, nou pa nepi sáv poutji men nou sipoze se te pou an fanm, pou yích prèmie Belíz la, Án Belíz ki te ke alelouya Libète Longwe, yích prèmie Longwe a, lanne dèhè nan mitan se twa pie-mawogani an. Nan rarate Sartorius la, Afrik taha se an bidím tè-danme blayi men tankon si se an tè nanninannan ki pa rete piès tíf, piès zèb, piès fimie pou fè jaden ek se pou ale kouri latè-wonn lan lòtbòtsay ; Oko ka pati de lanmen balan, san ayen anni pou pase pàs epi moun-oliwon-latè, lanne dèhè se Odono Odono (djanbel djezináy la nan La Case du Commandeur)  ki ka towblíp nan mòdan sístenm ninang-founang lan, Afrik taha eti pèsonn pa ka wè se menm lide Longwe ki nan memwa toύt moύn an nan Le Quatrième siècle, Edwa-Glisan te kabeche kontinan Afrík taha tankon an vie wòch nanninannan (pi wòch la vie pi y se tounen wòch-reldjansè ek piaye moύn) anchoύste nan tjè moύn, plís pase lèspri yo, se pou te chape anlè ti lèspri mete-anba-joύk zawa-ewòp la.

Plís pase trase laliman an peyi nan Le Quatrième siècle, ek plís pase, trann-sís lanne dèhè, kabechinen an trase-pòtre lakou-moύn-natífnatal anba-jouk oliwon-latè nan Sartorius, pou wè moύn pa pe sa wè se Batouto a nan de koko-zie yo, Edwa Glisan te rive ladje plodari rás-moύn an nan chimen pou lòlòy plodari taha lòlòy, kanman-kòtὸf an moύn pa pe mare anni adan koύt-zie anlòt moύn se voye anlè y, èk tjoke an tilili-longsáy eti kontinan Afrik la te ja ni pou ta y avan zawa-ewòp la debatje atè Elmina, Ghana, nan lanne 1433 ; Yorouba a, li tou-yonn, se te já an ven-epi lang-pale èk mès-nanninannan èk Nijewya, lajounen-jòdi, se 522 lang-pale ek 7 lang-mò nan 71 lakou moύn-natifnatal-nijewya. Se pou se tann plodari-kabechinen trás taha, ek nan menm balan an, plodari kanman-kòtòf nan liannáj tankon an depenn djáb-soύd tilili moύn-asou-latè. Edouard Glissant pa te le rive nan an plodari bililik-longsáy, plodari bililik-longsáy karayíb la, pou pa te vire lang asou tít-langayele sístenm lan men plodari-kabechinen trás la, plodari-kabechinen ankreyoláj la, plodari-kabechinen kanman-kòtòf nan liannaj la, plodari-kabechinen kote-rete a, plodari-kabechinen latanmòt la, tout se plodari-kabechinen taha, se pou se kabeche tilili mès-longsáy èk lang nan kontinan Afrik la avan y te towblip nan sístenm ninang-founang zawa-ewòp la èk  ladje se plodari rás-moύn lan, se plodari yích-gangan an, plodari nèg-ginen-krann lan, eti ka depotjole toύt lide peyi-natifnatal atè Matnik. 

Plodari-kabechinen trás la  eti nan menm lèspri, trape menm choύs, menm londjè koύs-kouri epi plodari-kabechinen ankreyoláj la, plodari-kabechinen liannáj la tou, plodari-kabechinen latanmòt la, tousa, nan an depareyáj, rache-koupe, epi se plodari-kabechinen sístenm lan. Edwa-Glisan pa te le tann pale plodari-kabechinen sístenm oben sistenm-kabeche, toύt bagáy la anni nan kouri-laliman-oliwon, nan kouri-lawonn, san jenhen desann nan fondòk, nan fondòk-latè. Se pou se tann ek konprann, dwe isiya la konsa, tankon nan plodari-dekantje Franz-Fanon an, tan-nanninannan-longsáy la pa fondalnatal, se kote-douboύt la eti fòk sa depareye epi kote-rete a, ki ka pe peze nan kanman-kòtòf nan liannaj ("identité relation") la. Man ja matje ek kabeche sa eti tan-nanninannan-longsáy la fondalnatal anni nan dekou an lakou-peyi ki ka matje y aleliwon-galba ek ka gade wè vidjoze káwbe-gouvelnáj li longsáy-ale, sa ki pou ka kantinen kanman-kòtòf peyi-natifnatal la, tikatikataw. Tan-nanninannan-longsáy taha se toulong pou rarate an tan-ka-pase gliminen, kabeche, vire kabeche, se pa nepi an memwa eti ka pe gare nan trase chimen nan tan-ka-pase. Tan-nanninannan-longsáy la se an leve-zobráy eti gouvelman an peyi ka ba plodayè-dekantjè tan-nanninannan-longsáy taha se lakle a pou wouvè oben fèmen lapòt èk finèt ; epi, se pou konprann èk kabeche sa eti rarate taha liannen rèch epi an lang-natífnatal, nèhè menm an lang-langayele pou se rive kabeche nan an sístenm-lang eti ka branbrannize an depareyáj nan mitan chák se plodari-kabechinen an ; sáv nou  pou sáv, kontel plodari-kabeche sosial la pa pe nan menm rèl epi plodari-kabeche lèspri-kalibiche moun-yonn-tou-yonn lan eti limenm pa nan menm rèl epi plodari-kabeche tan-nanninannan-longsáy la, tousa ; menm si yo toύt se pe ka jete ancháy pon-janbe-laliman yonn-a-lòt. 

I – Peyi-Matnik la nan La Lézarde ek Le Quatrième Siècle.

Peyi-Matnik Edouard Glissant an se pa anni pou depenn an laliwonn, an blayi tè-danme eti poèt la ka pe trase chimen gliminen adan, aleliwon-galba ; se pa ti poèt ki ni atè Matnik nan memwa tankon nan wap lajounen-jòdi. Peyi Edouard Glissant an, depi La Lézarde, se an kote-doubout pou lonyen latè-wonn lan tankon pran konsit epi lakou-moun-peyi-natifnatal oliwon latè. Lamenm la, se pou se apiye lide taha eti plis pase an laliwonn, peyi a se an blayi tè-danme otila moun ka leve an memwa, an rarate tan-ka-pase ki ka toulong ba laliwonn taha plis tè-danme (mòn, koule ek savann) ek plis tan-nanninannan-longsay, gangan epi yich-dèhè.

Peyi Edouard Glissant an se pa te pou degare gangan, fè yo vini rale pat-kaye moun nan sonmèy yo ; an-an, se toulong an trase-chimen san gwo so, san pawol djenm ni menm jès soubawou ; an driv-nan-kabèch pou rive depareye peyi lòtbòtsay lanmè-ble a, tjek kote nan kontinan-afrik anba-solèy, epi tè-danme anba plat-pie moun isiya : "Mi se sa mi, peyi san-laliman lòtbòtsay lanmè-ble a te fini kouri nan kabèch Longwe tankon an zayann men te vini an djing rarate tan-nanninannan, chous tout rete-sonhe an tan-ki-pase, dwel la eti si’w se fèmen zie anlè’y, se pou’w krache anlè tè-danme anba plat-pie’w la, moun ka rete la ek djoubake yo djoubake pou te fondase’y".

Si peyi-Matnik La Lézarde la ka deredi longsay lawviè a ek pou konprann laliwonn lan (so-lawviè a, basen, sab ek wòch, bwa, liann ek zèb) se an poto-doubout rarate a ki ka pran piziè fidji epi sa ; peyi-Matnik  Le Quatrième siècle la ja ni plis fondas, nèhè menm plis laliman pou Edouard Glissant pa te èche depenn laliwonn lan aleliwon, se moun rarate a toulong pi nan depareyaj epi laliwonn lan, sa eti ka fè Le Quatrième siècle  plis nan larel rarate lang franse a pase La Lézarde men nan se de rarate taha, Edouard Glissant ka trase laliman an peyi-Matnik, tè-danme epi memwa, pianmpianm nan depann anlè larel mès rarate lang franse a.

La Lézarde se kous ladje-desann lakou-moun peyi-natifnatal-matnik la pou rive nan lanmè-ble Atlantik la eti se konsit tout lakou-moun peyi-natifnatal oliwon-latè. Isiya la konsa, ni an plan-divini politik, ni an rel-rive politik eti ka tjoke, oben rale, lide an lakou-moun peyi-natifnatal-matnik asou chimen wayalachi-politik li. Se Edouard Glissant, epi Marc Pulvar, nan prèmie moun atè-Matnik ki kabeche lide an wayalachi-politik. Ek nan kous ladje-desann La Lézarde la, so ek siyak-lawviè, Edouard Glissant ka depenn an lakou-moun peyi-natifnatal-matnik, "Mi se an peyi ki la, se pa moun san lèspri",  brayès vidjò, tjè-blennde pou rive nan konsit epi lakou-moun peyi-natifnatal oliwon-latè.

Nan  Le Quatrième siècle tout bagay la ka fèt tankon si nou te ja adan an apre tan-nanninannan-longsay, se Papa Longué ki ka rarate men se Mathieu Béluse (Edouard Glissant limenm) ki ka koute ek ranmase (matje) pawol la. Se pou se tann ek konprann an tonnfaktaj rarate natifnatal-matnik la nan an lang franse epi tout larel liy-dèhè-liy li. Isiya la konsa pa ni plan-divini politik blo, se anni pou rarate tan-ki-pase ek ki matjokete Matnik tankon peyi, nan depareye’y epi de peyi-lòtbòtsay, peyi kontinan-afrik la eti Edouard Glissant pa ka nonmen tit-langayele’y, se pou di yonn adan tilili peyi Afrik la ek lòtbòtsay, peyi lang rarate a, eti, li tou yonn ka pe tonnfakte rarate a ek fè Peyi-Matnik la plis nan lèspri peyi lang-rarate a pase peyi driv nan kabèch la, peyi kontinan-Afrik la.            

II – Depareyaj nan mitan tan-nanninannan-longsay ek memwa nan Le Quatrième Siècle.

Nan fè tan-nanninannan-longsay Matnik la pati asou an kout nèg-mawon, Edouard Glissant te ka fè moun konprann fondokte rarate a nan tan-nanninannan-longsay la ek rarate taha se pa toulong an bagay kabeche, delè se anni pou sansle anlè an trase-chimen, nan dekou taha se pou’y vini kantinen an memwa. Lamenm la se pou se konprann liy laliman nan mitan tan-nanninannan-longsay ek memwa toulong lèkètè, delè menm flòkò, an ti dekantje-plodari ek se pou ladje memwa towblip nan tan-nanninannan-longsay la.

Tan-nanninannan-longsay la ka djoubake anni epi matje, memwa fondase anlè tousa eti’y se jwenn, pawol-pale plis pase matje ek lamenm la se pou depareyaj tan-nanninannan ek memwa taha se rete pri adan djoubap lang ki ka bay atè Matnik. Lang natifnatal-matnik la ka trase chimen, lanmen-asou-tjè ba an memwa atè-lakay-matnik ; lang franse a ka djoubake pou fè memwa atè-lakay-matnik taha fonn adan an rarate natifnatal-la-frans. Nan mitan de rel-djoubap taha an matje-memwa kreyol ka tranble, plis nan tjè-senyen keyol la pase nan rèchte plodari kare-bare tan-nanninannan-longsay la « mi listwa Matinik manmay, woy woy nou ni mémwa » Edmond Mondésir la nan disk Emosion bèlè.

Nan Le Quatrième siècle, dènie Longué a ka majole nan lang natifnatal-matnik la, taha ki pa ni se liannè-fondas-lang franse a (« kè », « kidonk », « pàs », « pàs kè », « kòm », tousa) adan’y lan ek Mathieu Béluse ka matje sa nan franse. Se pou se rive konprann ek kabeche sa eti Papa Longwe, tankon tout majolè atè-lakay-matnik, ka rarate an memwa eti papa’y oben gran-papa’y te fè’y koute ek konprann, delè majolay pe pèd kò’y nan kont la, papa pou yich, memwa a pe diskoupe ; Mathieu Béluse, limenm, ka ale èche djing nan tan-nanninannan-longsay franse a atè Matnik pou se tann ek konprann rarate-memwa Papa Longwe a. Longué pa ni yich pou Ti-René Longué ki towblip adan gran tou prèmie semeda-longsay latè-wonn lan, nan Ewòp ek nan liannaj nan mitan Papa Longué ek Mathieu Béluse se pa an ladje-ba-yich-dèhè tankon sa te ka fèt depi Melchior Longué men ni an toumbilaj, se plis an ranmase-sonhe ek tout tonnfaktaj sa ka rale.

Nan ale-vini taha, nan mitan tan-nanninannan-longsay ek memwa, bitako betje a ek mòn nèg-mawon an, majolay lang natifnatal-matnik tjenbwazè a ek matje-franse Mathieu Béluse la, tousa, Edouard Glissant te kabeche an tan-nanninannan-longsay Matnik nan dekantaj epi tan-nanninannan-longsay franse a atè Matnik, toulong nan an kouri-lawonn ek jenhen nan an liy-dèhè-liy rèch otila se lanne a se pa nepi djing tan-ka-pase men tankon branbrannizay an tràs-pase depi an kote-doubout-pale pou anlòt kote-doubout-pale.

Se pa anni pou se konprann memwa majolay Longué a pa te ke ni an koumansman ek an wabap epi chimen-trase ki ka toulong ale epi yo, Edouard Glissant ka bay an koumansman menm si ka fè moun sav te ni an tan douvan koumansman an, ek rarate-kabechinen se Batouto a, Sartorius, la pou sa ; ek, ka bay an wabap, Papa Longué pa ni yich ek ka chape nan abolay nan lanne 1945 ; se pou se konprann, apre memwa taha lè a rive pou matje an tan-nanninannan-longsay natifnatal-matnik oben won-ladje-won Matnik. Apre bidim mande-sav la se pou se wè nan ki lang-matje esa ?   

III – Trase-chimen an nan La lézarde ek Le Quatrième Siècle te ja ka rale plodari-kabechinen latanmòt la vini.

Pou depenn Edouard Glissant ka depenn laliwonn lan, toulong-ale nan La Lézarde, ni anchay trase-chimen ka bay nan rarate-kabechinen an ; ni trase-chimen fondalnatal la eti se kouri-desann lawviè a nan lanmè, tankon lakou-moun peyi-natifnatal-matnik la ki ka rive nan konsit epi tout lakou-moun peyi-natifnatal oliwon-latè ek ni, asou londjè kouri-desann taha anchay ti trase-chimen rive nan lawviè a, delè, Garin, Gilles, Luc, Mathieu, Michel, Mycéa, Pablo, Thaël, tout se konpayel rarate a ka trase chimen yo kantekant ek lawviè a, delè nan rive asou lawviè a ; tout se trase-chimen taha ka fèt nan an lèspri patate, pa ni ayen kare-bare, La Lézarde se te prèmie rarate-kabechinen Edouard Glissant, pou rarate a ka fè siyak nan mitan se konpayel la, nou plis adan an tire-kont pase an rarate-kabechinen.

Le Quatrième siècle pa ni tilili trase-chimen La Lézarde la ; isiya la tou ni an trase-chimen fondalnatal eti se majolay Papa Longué a ek, alsa, ni yonn-de trase-memwa nan memwa a, teknik palpa wach-lavi eti se majolè atè-lakay-matnik la ka bat anchay pou depenn yo pa ka djè depenn. Nan Le Quatrième siècle, Edouard Glissant te nan lèspri kanmouzaza epi teknik majolè taha, Longué ka rarate aleliwon-galba men pa ka djè depenn ek se pou Mathieu Béluse se kabeche depenn lan dèhè lanm-a-kouri pawol rarate Longué a, pi douvan ka leve an tilili trase-memwa eti tan-nanninannan-longsay franse a ka gade wè plata.

Nan  La Lézarde,  se nan depenn laliwonn lan otila Edouard Glissant ka matje tan-ka-pase a ; men isiya la konsa, tan-ka-pase taha se pa jou-apre-jou rel-rive politik la, «men janbe lawviè a (tan eti bat-lawonn politik la ka pran) se an tan otila moun ka aprann mizire tè yo ! », tan-ka-pase taha se pa bagay liy-dèhè-liy men tankon an tan-ka-pase nan toumvarel ek toumvas pou an plan-divini politik  ki ka bay nan rarate Edouard Glissant an tan an ka kouri lawonn jik pou delè dekouri lawonn, dwe  La Lézarde, plodari-kabechinen latanmòt la te ja ka bay.

Man ja matje sa eti tan-ka-pase Le Quatrième siècle la ka bay pianmpianm, de lanmen balan ek rarate a nan limenm, ja ka fè tan-ka-pase a, tankon nan tout rarate oliwon-latè, «Fout yo kouyon anba a la. Yo ka di - sa ki pase ja bien pase -. Men tousa ka pase nan bwa a ka rete an fondok bwa a. Se pou sa man ka rete anba bwa a san jenhen desann anba a”, pa ni piès wakle-boulin tan-ka-pase a ek menm si tit Longwe ka leve lide moun kanman djenm ek anraje (se gangan se Longwe a eti pèsonn pa te nepi sav tit li ki te ni kanman djenm taha pou nèg-mawon eti’y te nèg-mawon), tit Papa a ka chaye lide kanman dous ek lanmen-asou-tjè, tout kanman ki nolfok lèspri patate, lèspri latanmòt.

Nan dekou mawonnaj la, Le Quatrième siècle se, nawflaw anlè nawflaw, rarate-kabechinen mawonnaj la, te pou ni anchay welto, anchay vèglaj, anchay wakle-boulin tan-ka-pase, se se lè pou kouri gare se chen, se se pou bloublou se nèg-bitako a, se se pou foute an twa-de-gout an tjou tjek betje oben tjek koumandè, se se pou dekantje laliwonn lan, defarouche bèt-long lan, tousa. Nan Le Quatrième siècle, si se pa tit Longué a eti prèmie Longué a, prèmie nèg-mawon an, pòhò te pe ni pou ta’y, pa ni ayen ka mande an wakle-boulin tan-ka-pase, nou adan an memwa-rarate, se anni viekò ka menyen memwa taha eti anchouke nan lèspri latanmòt la, lèspri patate a, menm si memwa nouvel-matje Mathieu Béluse la ek depenn laliwonn Edouard Glissant an se ka vini apiye’y aleliwon-galba.       

IV – Simèwjay kote-rete a nan plodari-kabechinen Edouard Gissant an.

« Nonm taha ki te pèd souch li nan woule nan bidim lanm-a-kouri pasay la (…/….) ek ki pòhò te Longwe men te ja konnèt tout ti fèy ek tout ti grenn-nannan peyi krache-dife a, ek ki te ja sav se pou’y te ke fè debouya, oliwon gran-bwa a, nan laliman wach lavi a, doubout mapipi-moun-djok anchouke nan fondok latè a (…/…) ». Ni an djoubap  rache-koupe nan mitan kote-rete a ek kote-doubout la, nan  Le Quatrième siècle eti se pa anni majolay Papa Longué a eti Mathieu Béluse la pou vire mete nan karetel tan-ka-pase a toulong ek rel-djokte depenn-laliwonn Edouard Glissant an ki ka pe branbrannize’y.

Kote-doubout la se anni pou voye an pawol, ba an pawol balan pou’y se kouri lawonn epi tout patate ki se peze anlè’y. Ki chimen kabechinen eti Edouard Glissant te pran pou prèmie nèg-mawon an taha te rive tjenbe an djoke moun-asou-latè nan barank kanawa ninang-founang lan otila tout mègzoklèt te kouche kalbòy anba lapòstim ek bouden-kòne ? Ki pawol eti prèmie nèg-mawon an te ke pe pale anlè tilili molpi lang taha nan barank kanawa ninang-founang lan ?  Mathieu Béluse ka rete kwaka nan majolay Papa Longué a ek Edouard Glissant limenm, se pou depenn laliwonn lan, pianmpianm kou tala.

Kote-doubout la, se pou tire-kont lan, pou majolay la, pa ni anchay djing tan-ka-pase, pa menm ni depenn laliwonn ; isiya la konsa, plodari-kabechinen latanmòt la ka simèwje, se ba’y lè pou’y pase. Nan vire mete tan-ka-pase a larel eti Mathieu Beluse la ka mete nan brann nan Le Quatrième siècle, ek nan depenn laliwonn Edouard Glissant an, se pou delè konsa, kote-doubout la ek kote-rete a se mele pou fè yonn, « Chak detoun anba-bwa a se te an kote asou-latè. Longwe te ni an douk-lèspri dèhè kou’y, an vie zòy ki te ka leve, ek se la eti’y wè La Roche a pa, menm dis londjè pa-mache. Yonne pi lòt rete doubout bim. Yonn ka veye lòt, anba zie men san pies tjè-sote te vini kwenyen veye-anba-zie taha”, menm si, nan wach-lavi a, kote-doubout la toulong douvan kote-rete a.

Nan plodari-kabechinen latanmòt Edouard Glissant an, pou sòti moun sòti nan divini ka rive ; moun Karayib la otila zawa-ewòp la tjwe tout tayino ek kalinago ki te ka rete la,  pa pe ni gangan pou kare mès-longsay la, ba’y djokte djezinen-kabechinen  pou vire fondase peyi a. Gangan afrik la, se annni pou an mès-nanninannan eti nan tan-ka-pase ka pe diskoupe, sispann pou an tan ek  kouri lawonn anni nan lakou yich-dèhè ninang-founang afrik la. An konpanyi yich-dèhè gangan-afrik taha pa ka topaye ni apiye tras afrik la ek Edouard Glissant, limenm, te nèhè titak tro tèt-anlè epi "(…/…) sek eti souch-senyen Longwe a te sek, se pou se Longwe a te bay nan memwa tout moun"  li a.

Kote-rete a nan limenm ja nan bat-deviran epi plodari-kabechinen latanmòt la ; an kote-rete se toulong pou teste an tan-ka-pase ek an laliwonn yonn-tou-yonn, delè menm se pou laliwonn ek tan-ka-pase fè yonn, pou lè moun se ka ladje an laliwonn/tan-ka-pase pou anlòt laliwonn/tan-ka-pase, se tout wach-lavi yo ki ka toumbile. Kote-rete Edouard Glissant an ka kouri lawonn asou ek oliwon an pangal, an bankoulele  (χάος, se grek la) ; men magre tout bakoulele taha, Edouard Glissant pa te ka demòd epi lide tilili-longsay li a pase plodari sistenm lan, la eti ni an bankoulele, se pou an sistenm se leve dèhè’y.

V – An kote-rete pou anlòt kote-rete, kabechinen tilili-longsay  

Pou kote-rete Edouard Glissant an ki doubout pitjan nan an tè-danme oliwon, depenn ek kabeche eti poèt plodayè-kabechè a te depenn ek kabeche laliwonn atè-lakay-matnik la, ek tan-ka-pase tou, plis pase tout poèt ek plodayè-kabechè natifnatal-matnik, jik jòdi, se pou’y te tjoke lide an laliman, an dekou ladje an kote-rete pou anlòt kote-rete, epi tout liannaj ki pe leve nan mitan de kote-rete. Janbe-laliman fondok nan plodari-kabechinen kote-rete a ek toulong nan liannaj epi plodari-kabechinen latanmòt la, nan sa eti ladje an kote-rete pou anlòt kote-rete se ladje an tonlonmel latè-wonn lan pou anlòt tonlonmel latè-wonn lan, ek pou fouye "nou ka fouye nan menm tè a", ek pou "kantekantaj nawflaw se lang lan", tousa, se pou an menm tilili-longsay ki ka bay oliwon-latè.

Pou se janbe laliman depi an kote-rete pou rive anlòt kote-rete, lang-pale a, ki lang pale esa, lang-matje a fondalnatal nan sa eti an laliwonn pou anlòt, se tout djing tan-ka-pase a ki ka toumbile, se pa anni tonlonmel menm si tonlonmel tou pou anba jouk tan-ka-pase a. Se plis depareyaj tan-ka-pase taha ki ka pe fè tilili-longsay la pase depenn laliwonn lan, an kote-rete pou anlòt kote-rete, laliwonn lan pe rete menm. Edouard Glissant te ka depenn laliwonn lan, aleliwon-galba, an depenn chaje kon an pie sirèt-kochon otila poèt latè-blayi a te ka pe fè an peyi deredi jik pou laliman’y se ale malakse epi laliman peyi-lòtbòtsay, palantje liannaj la.

Lang la fondalnatal se se pou depenn rel-kòdjòm tilili-longsay taha ek chak lang trape djokte depenn li ki ta’y, "zandoli pise fòs koko’y" ; se pou sa Edouard Glissant pa te ka demòd asou "kantekantaj nawflaw se lang lan", se pa anni pou te teste an "tout lang se lang" sa eti pou ka vini apiye lamenm dèhè "tout moun se moun" lan, se pou te flouze lide janbe laliman an kote-rete pou se rive anlòt kote-rete nan menm rel sansle a. Ou pa te ke sa rive nan an peyi lòtbòtsay, kouri lawonn peyi taha san tjè-sote ek mete nan brann san tèt-chaje ; nan Le Quatrième Siècle, prèmie Longwe a eti pòhò nepi te trape tit Longwe taha, pa te ke sa rive Matnik ek towblip nan mawonnaj la anfwa.

Man pa sa nepi pran sa pou an vire-lang, nan rarate-kabechinen Edouard Glissant an se toulong nan blayi-laliman, menm nan janbe-laliman, ek plodayè-kabechè Le Quatrième Siècle la, rarate-kabechinen mawonnaj la, pa te pe nan menm lèspri epi plodayè-kabechè Sartorius la, rarate-kabechinen tras-memwa a, lanne ladje lanne ka ale apre Malemort eti man ja depenn tankon an majolay-matje an rete-pou-la-plere. Si nan Le Quatrième Siècle pa ni anchay kouri-laliwonn menm lè ni an bidim depenn laliwonn lan pou anchouke an kote-rete a, mòn lan eti tè-plat anba a ek lanmè a ka kore ; nan Malemort se anni an driv, "i mache, i mache, i chema" tire-kont  lan, kote-rete a flòkò pou rarate tan-ka-pase a ki toulong nan katawout ; nan  Sartorius, pou wè pèsonn pa ka wè se Batouto a, laliwonn lan se anni an tè-blayi san laliman, an tè nanninannan, an tè-kontinan eti se anni pou tjoke memwa moun.

"Bidjoul kote a otila zòt vini ka rete, moun ka pase ka pe sonhe, drive ka rete gade, tousa kanno djol-anba pou krab ek chen-san-mèt pare solèy" pou wè pèsonn pa ka wè Batouto a, anni an memwa branbrannize atè Anse Caffard, kote-rete a se pa jenhen an djing kare-bare nan plodari-kabechinen Edouard Glissant, o-pi-douvan, an laliman pou se wouvè an pàs, fè memwa trase depi laliman taha pou anlòt laliman, toulong an bagay pou apiye tilili-longsay la oliwon-latè, men an bagay ki pri adan latanmòt la eti ka kouri latè-wonn lan.   

 

                      Nan lèspri poèt la (ek se pou sa Edouard Glissant te toulong teste limenm se te dabò-pou-yonn an poèt), se pa chous la ek bwa-doubout la ki te fondalnatal men se bwa-lonji a, "Piebwa ki leve depi nanninannan ka chaye danma ek zèskay. Tankon si nan gran laj yo, yo te ka rive migannen rete-aye epi bidim-dezas, voye fèy chatouyen siel epi pitje chous nan fondok latè, se konsa yo ka koumande nou, lonje pal ba nou. Zeskay an zèb pe rive pri, se pou deredi kò oben rale lèwdou-tjè-koko oben mare an moun. Piebwa a pa ka bay adan se djendjen taha, se li ka djeri lèspri nou, fè nou konprann. Se pou'y kare an gran-bwa eti'y ka fè fondok la fè tilili". Se te pou ladje ti lèspri l'Ewòp taha otila tan-nanninannan fondalnatal ek se gangan an ka pale ba yich-dèhè aleliwon, san jenhen diskoupe.

Nan lèspri poèt la tankon kabechè-plodayè a, jik plodarelè a, fok te sose nan tout lang oliwon-latè, pou pa mantje pa yonn, an konsians-pantann asou tilili lang lan pou tan-nanninannan-longsay la se anni pou rarate, fè pou tout rarate oliwon-latè pe rive pran lang yonn epi lòt.  Nan plodarelaj Tout-moun an, ni an tilili laliwonn, kabechinen oben kòtok, an tjole fondas, an woltonn tè-danme ek  lanmè-ble epi se tout, an tilili peyi, lang ka fè siwawa eti moun pe apiye anlè yo pou pran balan ale tjoke an liannaj epi dòt moun, tibren peyi, dòt lang : "driv-nan-kabèch tousa moun-peyi oliwon-latè eti yo bliye, es se pa sa ka tenmbolize nou ?"

Edouard Glissant te ka drive nan kabèch li, nèhè an gran driv-kabechinaj otila pou fouye moun oliwon-latè ka fouye nan menm tè-danme a, nan menm fondas la, se rarate tan-nanninannan an pe ka bay nan menm liy-dèhè-liy la ek se poèt-plodarelè a te gade wè apiye tilili laliwonn lan pou chape anlè liy-dèhè-liy tan-nanninannan-longsay taha. Edouard Glissant te ka drive nan kabèch ek se pou te janbe laliman tout se tè-danme taha, mare liannaj pou moun-asou-latè se rive panse flandjay tan-ki-pase a, pou moun se peyi-karayib taha te rive djeri flandjay sistenm ninang-founang ki te bat yo asou de siek-tan.

"Chous-senyen Longwe a te sek. Mi se sa mi, peyi san-laliman lòtbòtsay lanmè-ble a te fini kouri nan kabèch Longwe tankon an zayann men te vini an djing rarate tan-nanninannan, chous tout rete-sonhe an tan-ki-pase, dwel la eti si’w se fèmen zie anlè’y, se pou’w krache anlè tè-danme anba plat-pie’w la, moun ka rete la ek djoubake yo djoubake pou te fondase’y", se pou konprann sa eti, dwe Le Quatrième Siècle kote-rete a ka bat tankon kote-rete anni nan liannaj ek kote-rete lòtbòtsay men fok sa depareye yo pou se sav nan ki dekou ou ka janbe laliman ek pou tjenbe an tilili kote-rete, peyi asou-latè eti zawa-ewòp la te èche wè depotjole. Edouard Glissant se plodayè-kabechè, plis pase Frantz Fanon ek ankò plis pase Aimé Césaire, ki te ale pi nan fondok nan kabeche koubare plodari zawa-ewòp la.

Men plodari-kabechinen tilili-longsay Edouard Glissant an pa te ka rive konprann se doukou vire tèt-kole epi se gangan an, se van vire-afrik eti ka bat se lakou-peyi anba-jouk Gwadloup ek Matnik la epi lang-pale franse a pou zouti fondalnatal. Se anni an plodari bililik-longsay karayib, an plodari vire-kabeche-longsay (ek tout vire-kabeche-longsay ka palantje lide an sistenm) ki se pe rive konprann  sa eti se mès-mafoudja a, se sistenm-vie-fanm lan, eti sistenm antra franse a ka apiye anba-fèy delè nan wach soslèy-chofe a, pou lang ek mès-longsay franse a (delè se anni an mès-nanninannan franse koubarè-nèg-ginen epi sa) eti se mès-mafoudja taha ka fè kouri lawonn, mare tout an kontinan (an tilili mès-longsay, an tilili lang-pale, an tilili-peyi tou) nan tan-nanninannan otila an konpanyi moun adan’y te mare nan chenn, ninang-founang eti se kamit atè-lakay-matnik, gwadloup la pa fouti konprann se te an rel-doubout-sosial, yo pran’y pou an kanman-fondalnatal, yo pa fouti wè nèg-mawon Edouard Glissant an, Longwe te ka trase an peyi menm si’y te ka bite anlè lanmè a, pòhò te fouti leve yonn-a-lòt karayib la, nan rarate-kabechinen Edouard Glissant.       

Simao moun Wanakera