Kannaval 2026 la

 

Big iA Brother pou Vaval 2026

 

Lanne taha Vaval la chape anlè kannaval Mátník la, pa menm tjèk tít-matje  nan tjèk kreyol-tjòlòlò oben kreyol-dòmi-dewò se djòktè-kannaval Foyal la, Big iA Brother, an tít ka fè moύn sáv ni tjèk gouvelman-peyi, blan-ble-woύj, ki la ka veye yo oben pare vare yo, nou pa nepi sáv kilès gouvelman-peyi blan-ble-woύj esa, si se Etazini, si se La-Frans, si se La-Risi, si se Anglitè, si se Dominikana, si se Kouba, si se Netèwland, si se Panama, si se Kòstarika, si se Pòtoriko, si se…, ni karant-epi peyi oliwon-latè ki trape twèl-flatje epi twa koulè blan, ble èk woύj la. Men pou matje eti y matje nan lang-angle a,  menm si angle se lang-gouvelman piplís peyi oliwon-latè se pou voye y nan Etazini èk Anglitè, yonn pa foύt ka ale san lòt, Big Brother nan limenm se gouvelman-peyi Etazini, toύt lezòt peyi-blan-ble-woύj pa ka peze an grenn pwa-wouj nan kaka Etazini.

Kifè iA taha, pou lèspri-mabial dijital la, eti la tankon sístenm pou voye líy-matje, trase-pòtre, video oben an tilili media eti moύn se mande y voye, pa fouti plodaye lang natífnatal-mátník la, se se nan dekou kát jou kannaval. Man se toufe ou dann ! Ehe Lèspri-mabial dijital taha pa sa nepi telole epi kannaval Mátnik la pou matje eti y pa fouti matje lang natífnatal-mátník la. Dabò-pou-yonn, Vaval la, pou wangan-kannaval eti y ye a, pou ka treleye tout se karann-senk-oliwon más-kannaval-mátník la, flouze kouri lawonn yo nan kannaval la (ni an gwo konpanyi adan se karann-senk-oliwon más-kannaval taha ki pa nan lèspri wách-lavi lajounen-jòdi) epi, pi nan fondòk, vire mare liannáj yonn-a-lòt nan mitan yo eti ka pe degaye nan tan-ka-pase atè Mátník pou peyi-asou-latè eti y ye a. Lòtbòtsáy, èk nou ja adan an dezienm larel-kabeche la, pou tan-ka-pase nan kannaval-mátník la tou ("papiyon vole, se vole nou ka vole" ; "mi biswi a wose" ; "bo fè a, bo fè a yo pete lonba Vaval" ; pa nan lavwa-kannaval lajounen-jòdi, se anni "AKM") pou matjoukann-fondòk mès-longsáy-peyi eti y ye a, se anni an lang natifnatal-mátník la ki se pe ba y  balan oben frennen y tankon mete-nan-brann yonn-a-lòt-peyi. Se pa anni pou vini plenyen oben badjole asou tjèk kanman-kòtòf peyi-mátník, se toulong an pran-letjèt-nan-divini eti pa se pe ka ba y san matjoukann-fondòk mès-longsáy-peyi.  Twazienm tjoke-lèspri-mabial, Vaval la tankon an branbrann-kòtòk djezinen, se se dáwlakatáw-dáw, ka apiye lide taha eti lakou-peyi-mátnik la, sa jete an zie vèy-o-gren anlè kò y èk sáv toút se katel-dekantje-longsáy sosial epi politík la, èk menm katel-dekantje-longsáy  mès-longsáy-peyi, eti ka kouri lawonn andidan y lan ; pi douvan, sáv ki matjoukann-fondòk-peyi pou se ale èche pou gade wè kore se katel-dekantje-longsáy natifnatal-matnik ("problématiques martiniquaises" nan pale-franse moún-foyal se souflan PSB lan) taha, yo toulong nan an yonn-a-lòt anchoύste nan laliwonn-mátnik la. Se pou se rive konprann, lamenm la, nan tan ka pase atè Matnik, tankon nan toút peyi èk lawonn-moún-asou-latè, nan toút lakou-peyi, moún ka pe kabeche djezinen, vire kabeche djezinen, èk menm delè vire vire kabeche djezinen (tankon nan kouri lawonn, dekouri lawonn èk menm vire kouri lawonn nan an bèlè-cho, "manzè Mariján djaka man ke lole y ba w") toút ti wách sosial, politik èk mès-longsay-peyi yo. Se pou kokofiolo atè-lakáy-mátnik la se sispann ale èche rel-gliminen Djáb-woúj kannaval-mátnik la nan Senegal oben tjek peyi-afrik, kontinan otila moún pa ka kouri kannaval èk otila más la se pa jenhen nan an doukou timbile, banmbile, men toulong an lèspri gangan ki ka vire vini tjoke lakou-peyi a pou se  trape plís  kanmouzaza sosial.

Ki lide káwbe-gouvelnáj kannaval Fòdfrans ale fè an Vaval nan Big iA Brother pou mete toút se más-kannaval-mátnik la (ansèsel, babiyèz, bann-zawa, bòbò-vaval, bòlòkò, bradjak, brose-klere, bwabwa, djab-wouj, djabloten, djablotin, file-kouto, gran-jile-piti-pantalon, katrin-pitjan, kawolin-zie-loli, ladjablès, lapo-farin, magrit-an-ranyon, makoumè-pijama, makoumè-kaka-foule, malpròp, manawa, mari-dèhè-lopital, más-gwo-makak, más-kaka, más-kilili, más-labou, más-lanmò, más-makak-ti-latje, más-mal-makak, más-wototo, matlo-sou, mawyàn-lapo-fig, mèdsen-lopital, moko-zonbi, nèg-gwo-siwo, papa-djab, pòpòt-lacho, sofikouman, tèt-mabolo, ti-bebe,  touloulou, wangan-vaval, zawa, epi dòt más-kannaval) ka kouri vide dèhè an tít-langayele angle lòtbòtsáy kip a ni piès choύs atè-lakáy-mátník ? Ki zafè kannaval ki ka pran letjèt nan divini epi iA esa ? Kisa an  Big Brother se ni pou veye atè Mátnik otila moún nan fè-kakol depi nanninannan anba joúk franse a (betje epi gouvelman franse a ka toulong fè yonn), si se pa pou veye tjèk koke-tou-douboύt oben koke-djoύk-djoύk  (kòkòlò lang natífnatal-gwadloύp la) nan dekou kannaval dechaje-lèspri lajounen-jòdi ? Ki zafè kannaval pou leve an kanmouzaza sosial nan an lakou-peyi otila pa ni ayen ka pase se toulong dlo-nan-karáf ?  Si toύt moύn pou sáv pa ni lakou-peyi otila toút bagáy ka woule doús, an zayann pou moύn brè dlo yo "on veut les mêmes prix que la métropole", si toύt moύn asou-latè pou sáv pa pe ni lakou-peyi si pa ni djoubáp  sosial, si an konpanyi pa ka èche pran toút pou ta yo èk anlòt konpanyi moún ka fè kakol douvan yo, èk toút sousèkè èk tanbou-de-bonda eti toút djoubáp sosial ka leve oliwon-latè, ki wách-lavi sosial èk politík se ka pran letjèt nan divini, ale èche koύt-zie lòtbòtsáy pou veye ba yo ?  Ki zafè Big iA Brother esa, se pa menm an bidím oben an mapipi veyè-vís-moύn ?

Nan tan-ka-pase atè Mátnik, depi se prèmie kannaval wabáp 19^enm siek la (an tan taha pòhò te ni Vaval men anni an bwabwab-kannaval, pòhò te ni djáb-woúj eti parèt oliwon se lanne 1920-1930 lan, otila Mátnik te ka fè piplís machandáj li epi Etazini, Pòtoriko, Trinidad oben Venezwela, tousa), palpa-moún-peyi natifnatal-mátnik la kabeche, djezinen èk vire kabeche, vire djezinen, an tilili pòtre-kannaval, èk menm branbrann-kòtòk-kannaval, eti an konpanyi djigilòp, anlòt konpanyi fonn adan dòt trase-pòtre eti Vaval la li tou-yonn ka fè moún konprann kòtòk vire-kabeche-longsáy (reflexiveness or reflexivity) taha. Chak lanne moún atè Mátnik  te ka kouri kannaval (atè Mátnik, moún ka di "kouri vide", tou) dèhè an bwabwa eti te ka trase djíng bidím katel-dekantje-longsáy politik èk sosial ki te rive nan peyi a nan lanne ki te fini pase douvan kannaval la. Mi se sa, memwa kannaval la se anni asou an lanne sa ka báy èk se bagáy ki rive nan de a twa mwa douvan eti kannaval la ka chaye. Bwabwa a vini djigilòp èk an Vaval eti se pa anni an bwabwa, pran lanmen tankon wangan kannaval la, se an gouvelnáj-wangan ka kouri anlè anni 4 jou, toút se más la anba jouk li, èk ka pe toúmbile liannáj nan mitan se más la adan kannaval la, nan mitan moún ka kouri kannaval èk moún ka "gade más pase" tankon Marius Cultier te ka báy lavwa. 

I - Vaval se pa nepi an bwabwa.

Se pa anni pou depenn an Vaval eti ka pe mizire 4 a 7 mèt wotè la eti se bwabwa a pa te ka mizire plís pase 2 a 2,50 mèt wotè, se pou se tann èk konprann (lamenm la tann se yonn, tann èk konprann se de), sa eti Vaval la yonn-tou-yonn nan kannaval la, la eti se bwabwa a te pe ka kouri nan kannaval la a twa, kat senk. Se an moύn oben an ti kare moύn ki te ka chaye bwabwa a anlè zepol li èk sa tou yonn te ka pe vire kare, oben dekare, kannan moύn ka kouri kannaval la tankon kannan moύn ki vini gade kannaval. Anni katjile sa eti an krèy moύn se pe rete douboύt nan vide a pou defidjire bwabwa a, wè si se fidji mèt lekol la ki leve wòb tifi a ki la. Se pou se tann ek konprann, lamenm la, moύn ka kouri kannaval toupre bwabwa a, pa te pe ka báy kalinda ek báy lavwa nan menm rel epi moύn ki te pi dèhè. Se pou se tann ek konprann tou, se moύn taha pa te pe nan menm rel mete lahan yo nan kannaval la, genyen latifáy kannaval, mete menm rel yize dikanman nan kannaval la.

Pou pòte eti moύn te ka pòte bwabwa a, se pou se tann èk konprann faktoráj bwabwa taha pa pe te ka fèt konsa, anni siye ek kloue de-o-twa dwel bwa, anni kole ek mare yonn-de-twa bagáy ansanm. Plís pase an tèknik faktoráj eti nan tan-ka-pase ka pe toύmbile, lakol bwa-lèt la pi djòk pase lakol fiyapen an, se an mès-fondòk ka pe anchouke èk dekatonnen oliwon teknik fè bwabwa taha. Se an konpanyi moun ki ka trape an sa-fè ek an sa-sáv eti yo pe aprann dòt moun nan an sistenm-lekol. Bwabwa a pa te ka trase ek te ka pran tout ti tan y pou kouri vide a, toύt bagáy eti te ka ba kannaval la, pou bát-lawonn sosial eti y ye, tan kabeche kouri lawonn li èk toύt ti wách li. Lajounen-jòdi vide a ka vole tankon "papiyon vole se vole nou ka vole", ek se toύmbele se báy-lavwa kannaval la ki toύmbile. Kannaval bwabwa a te ka mete twa kare moύn nan liannáj, yonn se moύn ki te ka kouri kannaval la, moύn te ka gade bwabwa pase èk moύn yo te bwabwatize eti nan menm balan an te ka pran fidji toύt se más la.

Bwabwa a se ta wách an moύn oben an bagáy ki te rive nan peyi a èk se pou y te báy nan kannaval la anni tankon an branbrann-kannaval. Se pou se tann èk konprann, lamenm la, bwabwa taha te ka debòde tan kannaval la menm si yo te ka brile y, gwo dife, Mèkrèdi-le-sann lan. Bwabwa a se ancháy kanman èk mès oliwon y, an moύn yo bwabwatize te pe pa jenhen vire douboύt nan lavi sosial li, vini tòktòk oben debiele nan mitan kabèch, nan liannáj epi dòt moύn oliwon, pèdi lèwdou-tjè-koko madanm li oben bòbòyòt li, tousa ; èk pou mès ek jès ki te pe ni oliwon bwabwa a, se pou ancháy lèspri-kouri-vide, menm larel sosial se rive kole anlè se mès ek jès taha. Se pa pou vini plenyen asou sa ki djigilòp èk pa ka báy lajounen-jòdi oben wách kannaval lòtbòtsay ki ka debatje blo anlè moύn atè-lakáy-mátnik, se pou se kabeche pòte-kabès la nan kannaval la, kouri lawonn an sa-sáv epi ancháy sa-fè nan kannaval-mátnik la eti Vaval la vire machokete, se se pianmpianm.

II - Vaval, wangan kannaval la.

Kannaval la se an laliwonn otila anchay sa-fè teknik ek sa-sav, sa doubout-moun ka kouri lawonn, se anni apre desitiraj sistenm ninang-founang lan otila an kannaval-matnik vini ka bay, an bagay pi djok, pi sitire pase se lakou-moun an (yo te ka kriye yo "nation") ek se konvwa a. Se lakou-moun taha se toulong de gran krèy moun ki te leve nan an menm mès-nanninannan nan Afrik-anba-solèy ek tit "nation" taha la pou depenn anni an rel yonn-a-lòt men pa ni ayen ki politik adan'y ; ehe, "nation" pa pe bay san politik, san an rel matje an lang-natifnatal djok. Nan Matnik taha, avan desitiraj sistenm ninang-founang lan, depi oliwon 1750 pou 1852, pa te pe ni kannaval-matnik men anni an yonn-a-lòt, pou banbile oben pou doubout moun-asou-latè. Kannaval la se anni lè tout moun an ka bay lavwa ansanm, nan lari a, ka fè mizik ansanm, tankon an vire-doubout-pimpe (resilience as a plethora of positive outcomes), tankon an vire-wouvè-zie-nan-lavi.

Lamenm la, si Vaval se wangan kannaval la (the king of carnival), moun an oben bagay la eti ka yonnife se lakou-moun an, se kare-moun an nan kannaval la, se pou se tann ek konprann Vaval la pou toulong sòti nan fondok wach lavi atè-lakay-matnik la. Men mi Vaval la se pa toulong an moun oben an penteng atè-lakay-matnik, an bidim bwabwa ki te ke anchouke nan latè oben nan peyi Matnik la, nan wach-lavi matnik la, an moun, an bagay eti tout moun pe menyen, miyonnen'y oben foute an kout tjok. Ek si kannaval la la pou rarate peyi-natifnatal la, peyi-Matnik la, tankon an gouvelnaj natifnatal-matnik asou kat jou, lè Vaval la se moun oben wach-lavi lòtbòtsay, ki pòte kabès ki ka pe bay ? Ki sa sav, ki sa-doubout-moun pe ka bay lè pòtre an bouk-kabrit ble ka trase nan lari Fòdfrans asou an kanmiyon ?

Vaval la, tou wangan kannaval eti'y wangan kannaval la, pa ni p'an mete-nan-brann teyat, p'an djendjen zanpanlan oliwon'y, se trase eti'y ka trase, se pa menm fanmi ek bwabwa a. Pou pann eti'y pann anlè an kanmiyon, yonn-tou-yonn nan lari bouk la (Fòdfrans, Latrinte oben O-Fanswa), Vaval taha ka pekli se zòt zanpanlan kannaval-matnik la, pran seraj yo ek pi Vaval la sòti lòtbòtsay, pi se zanpanlan-kannaval natifnatal-matnik la djigilòp oben pran an pòz bwabwa. Se pa anni an mete-nan-brann-teyat, an ladje kò-nan-lari, an djezinaj kouri-lawonn, an kabel, an nika-douvan, nika dèhè ki te ke ka sek anlè yo, se an kout-zie asou lavi a, epi tout sa-sav, sa-doubout-moun ki liannen epi'y ka sek anlè kò yo.

III - Kannaval-matnik la vini an parètzòy, Vaval ka brè dlo y.

Kannaval-matnik la leve nan wabap 19^enm siek la, lè sistenm ninang-founang te ja bout ek tout se lakou-moun an (betje-griyav, milat, nèg-ginen, kongo, kouli, chinwa, tout se moun taha) te pare pou bay lavwa ansanm-ansanm, yonn epi lòt, nan lèspri vire-doubout tankon moun-asou-latè yonn-tou-yonn. Bay-lavwa ansanm-ansanm se pa pou ale konprann moun ka pèdi kanman-fondok yo lè yo ka vini adan bay-lavwa taha se anni pou rive la yonn-tou-yonn. Lide taha eti moun ka kouri kannaval nan an lèspri yonn-tou-yonn menm si yo se pe ka pran fidji an konpanyi kare-sosial (Babiyèz, bòlòkò, nèg-gwo-siwo, malpròp, tousa) pou kouri kannaval yo. Se pa anni an larel dekináy (rache-lapo-do-moun kon lang-ayiti ka di), lonje dwèt asou yo oben fè moun wè an nen-frèt (vergüenza panyol la) yo trape ba se moun taha, se lide pimpe ansanm, plis pase sa, vire-doubout-pimpe. Pi kannaval-matnik la ka ladje lèspri vire-doubout-pimpe taha, pi'y se ka ladje bwabwa-kannaval la pou an Vaval.

Vaval la ka chaye lide yonn-tou-yonn lan (act of individuating) tankon an dezanzobraytaj bay-lavwa-ansanm lan men plis pase sa, chaye taha se an rale-mennen-vini tou, ek se pou tout se zanpanlan-kannaval la se, yo menm,  tankon si tjou yo te ka fouye fòs yo, bat dèhè nan bay-lavwa yo te pe trape. Menm djab-wouj la eti ka fè kakol douvan Vaval la ka pèdi lavwa-djab li, "bouwo man leve istele, mi djab la dewò o-swè a". Toύt kannaval oliwon-latè ni djáb yo, djab-wouj yo ; ek, se pa anni pou pran fidji bagay malfentè, danma oben tjenbwa (kout-zie anni-depareye kretjen an asou lavi a) oben an pran-fidji lavi anni dousin lan, se pou vire mete kannaval la larel, ba bay-lavwa ansanm lan tankon an toumbele pi natifnatal, pi anchouke, nan dekou otila Vaval la ka delantiraye'y.

Vaval latifaye nan woύj, nwè ek blan-woze (oben wòz blanni), an boutèy melas-rezen-siri nan lanmen'y, de makwame wouj ek nwè nan an pie jòn nan lòt la, an palto jòn nan an lanmen ek mouchwè vèw ek ble nan pòch dèhè'y, an gwo chenn krizokal nan kou'y, brasle epi dòt ti bagay ka fè nou wè an nèg-ginen ki rete pri nan genyen-machandiz-asou-tre a epi tit "Agoulous" taha eti "s" la se an djing ka fè nou sav lòlòy se kabechè Vaval la lòlòy nan matje lang natifnatal-matnik la, "sh"  "shanjé" a te ja ba nou an prèmie djing. Vaval taha, menm si'y se ale mete anlòt chòt, konsi'y te trape an ladjidjit anba melas-rezen-siri eti'y foute ankò'y oben sistenm anni-genyen-machandiz la te foute'y an kout fent dekatje'y, Vaval taha se te anni an ti nèg-ginen ki rete pri anba jouk an sistenm, magre oliwon 5 mèt wotè'y la.

IV - Kannaval la nan dekou mès-fondok oliwon-latè.

Se pa anni pou Vaval la se pran fidji an moun oben an penteng peyi-lòtbòtsay, oben menm ba an moun oben an penteng atè-lakay-matnik fidji moun oben penteng peyi-lòtbòtsay, se pou kannaval-matnik la ki ka woule anni tankon an tengpenteng, nan an depareyaj fann ek djok nan mitan moun ka fè tengpenteng lan ek moun ka gade tengpenteng taha ; ek, se te ke pou konprann sa eti moun ka gade tengpenteng lan pa te ke ni piès lanmen-djok, piès sa-sav, piès matjoukann mès-fondok ek/oben plodari-kabeche pou tann ek konprann trase-djing an bwabwa ek se pou sa se anni Vaval la, tankon an djing kannaval oliwon-latè ki pe kouri lawonn kannaval la. Isiya la konsa se pa an kout-zie asou lakou-peyi ki te ke fondok men anni an dekou fè tan pase, gade más pase.

Nan an dekou konsa, se anni desann bay-lavwa nan gwo mizik nan lari a ka fè kannaval la, se pa se más la ek se nan sa vaval la ka fè mas atè-lakay-matnik la rantre nan tè. Tout moun oliwon-latè ka pe tann jik konprann mizik la, toumbele'y ek lavwa-wosiyole'y menm lavwa-dèhè a tou, men mas la ka chaye an bililik epi'y nan sa eti moun ka pòte más la ka pe fè lèspri más la toumbile, mas la se mas la nan limenm, tankon an fidji men se mas-fidji a ek latifáy ki anlè kò moun an tou. An touloulou pa te ke sa touloulou epi an gol oben an dashiki afrik-anba-solèy anlè fanm lan ka pòte más touloulou a, fè'y tounen koutja (sirik-bwa) oben zagaya.

Nan dekou mès-fondok oliwon-latè taha, matjoukann debranbrannize moun-oliwon-latè, UNESCO (United Nations Educational Scientific and Cultural Organization), dekou "matjoukannizay" la, se plis pou ba moun wè, rense zie yo oben kreve zie moun, pase se ladje an sa-sav, an sa-fè teknik ek an sa-doubout-moun, nan lanmen ek kabèch yich-dèhè. Vaval la pa ka mande p'an sa-doubout-moun-matnik dèhè sa-fè teknik la ; isiya la konsa, pa ni an mès-lèspri-nanninannan, an mès liannen moun yonn-epi-lòt, an mès-kriye an djanmbel pou yonnife peyi a, ki ka kouri lawonn. Nan dekou mès-fondok oliwon-latè taha, se pou peyi fondas la se djigilòp dèhè an peyi kòtok eti ekonomi ka ranmase dawlakataw daw.