Lang matje a
Man toulong depareye lang-matje èk lang-pale nan depenn èk
dekantje man lá ká depenn èk dekantje lang-peyi Mátnik la depi oliwon karant
lanne man ká pòte nouvel, èk kouri nouvel tou, nan lang-matje peyi-mátnik la.
Owala nou sé depareye, sé pou sé depenn an liannáj toulong-ale, lang'pale a ká
kouri lawonn douvan lang-matje a, an liannáj o-piplís-jik-tizing piòpiò dri,
kalibiche èk fondasè silon tan ki pase, silon laliwonn, silon lèspri moún ka
pale. Depareyáj taha nan limenm já ká fè di an moún sa eti lang-matje a
fondalnatal pou moún sé pran letjèt nan divini peyi yo, nan divini yo menm
tankon moún-asou-latè èk pi nòlfòk nan liannáj yo sé leve epi moún
peyi-lòtbòtsáy, peyi-konpayel tankon peyi-rayi-mès-lòtbòtsáy,
peyi-lantouráj tankon peyi an-tjou-man-deviran, se dèhè peyi ki ni peyi
eti moún ká pé fondase peyi-asou-latè nan pran-pawol toulejou yo, nan mare,
demare, vire mare líannáj epi moún-lòtbòtsáy. Depareyáj taha fondòk tou, nan
rarate tan-nanninannan-longsáy peyi, lide-dekantje taha eti lang-matje a ká
pòte pi longsáy pou sé rive konprann toúmbiláj aleliwon-chouval-bwa ki ká kouri
nan lang lan limenm, nan tan-ká-pase èk nan menm balan eti y ká kare zobráy,
dekare zobráy, vire kare zobráy, an laliwonn-peyi.
Lang-matje a, li tou-yonn ká pòte nouvel asou tilili toúmbiláj ki sé báy nan
lang lan nan tan-ká-pase, sé pa anni pou depenn an karetel, an trase-chimen sé
toúmbiláj taha, sé pou kabeche rel toúmbiláj dèhè èk delè vire kare oben dekare
zobráy sé toúmbiláj kòtok douvan an. Anni katjile w, toúmbiláj nan
matje-kreyol la (depi se matje Misie Jilbè Grasian an oben Man Marie-Thérèse
Lung-Fu a jik matje GEREC-F 3 a, ale wè GEREC-F 4 la ki pa té rive kouri
lawonn) pa ka anni depenn an ladje matje-lang asou fondás choús-nanninannan se
tít-langayele a pou rive nan matje rel-sonnen tít-langayele, sé sé píanmpíanm
oben vláp, men já ká wouvè chimen pou an matje bililik-kòtòf
("complexe", nan matje-franse mapipi-èskwaya Jean Bernabé 1942-2017)
tan-ka-pase a, jik rive nan an matje vire-pímpe-longsáy ("réflexif",
nan matje-franse se konpayel plodari-dekantje-langayele sístenm lan) eti ka
pran laliwonn lan epi tan-ka-pase a, toulong-ale. Nan matje vire-pímpe-longsáy
taha, pou tilili fondok-nanninannan se tít-langayele a èk nan menm balan an pou
tonnfaktáj ki sé leve nan tan-ka-pase asou se tít-langayele èk pawol-pale taha,
líannáj gliminen ki vini fèt, tousa, sé pou toulong rive depenn
rel-pímpe-aleliwon ("dynamique" nan matje-franse
kare-dekantje-langayele dekantje-langayele sístenm lan) se tonnfaktáj-lang lan
nan tan-ka-pase epi gade pou douvan asou denatífnatalizáy nan divini èk tilili
wakle-boulín tèknoloji eti ká pé debatje blo anlè moún, tilili wách-gliminen tèknoloji,
tou. Matje vire-pímpe-longsáy taha, sé toulong pou depenn èk dekantje an bidím
tilili liannáj lang-pale nan laliwonn amerik-karayíb eti Mátnik adan y lan
tankon peyi-asou-latè.
Pou dekantjè-lang eti mwen menm pa nepi yé, men man ká matje lang taha toulehou
depi ven lanne, Natífnatal Wanakera Karayíb té stanmpe prèmie páj
dijital li nan Novanm 2006 (epi douvan Wanakera Karayíb té já ní Madjoúmbe,
té já ní Nou-menm-lan, té já ní Kimafouti-esa, té já ni Vèy-o-gren,
té já ní CARIB FM, AGEM, tousa) sé pou mwen sé,
dabò-pou-yonn kabeche èk leve an dekináy asou se sístenm-matje a depi prèmie
matje nan kreyol-mátnik nan lanne 1811 èk dezienm dekou pou pòte konparezonnri
plodaye pou de-o-twa toúmbiláj matje eti sé pou mete nan brann towtow ; kontel
nou pa sé pé lá ká matje "san" (pa ní adan an bagáy) epi 100 chíf la,
epi glòk-senyen woúj la menm manniè ; nou pa sé pé lá ká matje "se"
tít-langayele rel-kantináj trase-depenn lan epi "sé" tít-langayele
larel-depenn-kanman an moún, an bèt, an bagáy, epi tou "sé"
tít-langayelemete-nan-brann lan, nan menm matje a ; "ja" nan
ja-dlo a epi cháspann li a epi "já" mete nan brann ki fini nan dekou
an moún ká pale "sé pa de ja lahan se tirád kontè a já
depenn douvan zie-klere se tjanmáy Mátnik la" ;
"lé" tít-langayele mete-nan-brann lan epi "le"
tít-langayele rel-kantináj trase-depenn lan, "káwbe-gouvelnáj
lajounen-jòdi pa lé mete larel-kabwatáj nan brann asou le bidím
katel-dekantje-longsáy atè-lakáy-mátnik", ni an tilili konsa pou
fè, sé pa anni pou depareye yonn epi lòt, men pou sé rive konprann lang lan se
an sístenm èk pou sístenm eti y yé a, sé pou y mete ancháy kare-zobráy li nan
liannáj, mete an konpanyi adan yo asou kote, fè dòt djigilòp ; epi báy-nan-liannáj
taha ká pé leve dòt kare-zobráy krache-dife ki pé rive kouri lawonn nan toút
peyi a oben nan an laliman fann peyi a, kontel sé anni pa asou Tatann èk
Latrinte otila moún ká kriye "kalikabou" an pweson eti
larèstan Mátnik ká kriye "mòwpion".
Lamenm-la, sé pou sé katjile sa eti lang-matje a ká pé fè se tít-langayele èk
pawol-pale kote-douboút taha kouri lawonn nan dòt kote-douboút nan peyi a, bá
yo an trase-divini-peyi. Pi nan fondòk depenn-dekantje a, si lang-matje taha ká
pé toulong bá peyi a plís laliwonn, trase an chimen fè-yonn ba peyi taha, sé
lang-pale a ki ká fè lang lan kouri lawonn ale, anchoúste se tít-langayele a,
se ti-pawol li a, se pawol-pale y la, se pawol-rapòte y la, tousa nan toút mòn
èk koule, nan toút ti wèt peyi a.
Owala nou sé pran y adan an kare-dekantje-langayele sístenm ("paradigme
systémique" nan pale-franse se azoupím plodari-dekantje-sosial Mátnik
la) sé pou sá mete tan-ká-pase a èk laliwonn lan prèmie-douvan men ès
soúch-kòtòf an lang sé pa pou debòde laliwonn li èk chape anlè tan-ká-pase nan
peyi a, konsa moún sé vini ka matje y ? Si an sístenm sé pou dabò-pou-yonn pou
mete an tilili kare-zobráy nan liannáj nan an laliwonn/tan-ká-pase, kisa an
lang-matje sé pé ká pòte plís pase an lang anni-pou-pale ? Ki fondás-matje-lang
sé pé ká tjenbe nan tan-ká-pase, nan dekou an lang anba-jouk ?
Matje-sonnen-lang lan, matje GEREC-F la, já ká toulong depenn èk kabeche
an tilili choús-nanninannan ba lang-peyi-mátnik la, ki rel-pímpe-aleliwon
toúmbile an matje-sonnen-lang sé pé ní pase an matje-fondòk-nanninannan
? Si matje-sonnen-lang GEREC-F la (GEREC 4 la plís pase GEREC 3 a) té ká
fè lide an tilili choús-nanninannan kouri lawonn, sé pou konprann,
lamenm, matje-sonnen-lang taha té já ká tjoke lide bililik-kòtòf la èk sé pou
sé mande sáv ki toúmbiláj nan sístenm matje-lang an bililik-kòtòf sé ká mande,
èk pi nòlfòk, pou sístenm eti toút lang-matje pou yé a, ki toúmbele se
toúmbilaj nan matje lang lan pou ká pran ? Matje an lang, menm matje-lang asou
fondás choús-nanninannan an, ká toulong mete lang taha nan brann tankon
lang-peyi, dabò-pou-yonn, èk pi douvan tankon sístenm, nan dekou wakle-boulín
sosial la èk toút blo tèknoloji eti y ka chaye, nan dekou Lèspri-dekantje. Dijital
(AI, Artificial Intelligence nan pale-angle Her Excellency Sylvanie
Burton, first Kalinago, and also first woman, to be elected President of
Dominica) ká pé toúmpakte toút laliwonn/tan-ká-pase, oliwon-latè, ès
an matje-lang, plís pase bililik-kòtòf men vire-kabeche-longsáy, pa ka fè
chimen y, sé sé pou anchoúste se fè-kakol la ki ké sá leve douvan
wakle-boulín sosial la epi L-d.D la ?
An sístenm sé toulong an tilili kare-zobráy nan líannáj toulong
o-piplís-jik-tizing djòk, delè nan kole yonn-bò-lòt, delè ́nan dekole
yonn-epi-lòt, delè nan vire kole, asou an laliwonn eti se bòdáj-laliman an kare
wèl nan an tan-ká-pase eti moún, andidan tankon andewò, sá konte èk depenn o
kare, kòdjòm. An sístenm toulong anba toúmpak dòt sístenm andewò ki ká pé ladje
de-o-twa zoko-fondás adan y, mete an krèy toúmbiláj blo nan brann ; pa di yo di
w, an sístenm toulong nan leve-o-ka, plís pase sa, nan boulín-pímpe asou pwa kò
y, sé anni nan pipirít sé lanne swasann-dís ventíenm sièk la eti bèlè-pitje té
vini leve atè Mátnik èk nan mitan se menm lanne swasann-dís taha té vini leve bèlè-sote
atè Dòmnik, se pou sé tann èk konprann, dwe isiya-la-konsa, se lang lan èk
mès-longsáy-peyi a adan an líannáj karayíb-amerik yonn-tou-yonn nan sé peyi
taha.
Sé anni nan wabáp lavi-asou-latè y otila mapipi-èskwaya dekantjè-lang Jean
Bernabé a té báy nan kare-dekantje-langayele taha otila lang kreyol la sé
pé té ká, tankon nan toút sístenm-lang, ale wè toút lang-sístenm oliwon-latè,
mete douboút tít-langayele èk pawol-pale eti y ní pou ta y. Nan
lanne-douvan, nan se lanne GEREC, GEREC-F yonn, de, twa a, mapipi-èskwaya dekantjè-lang
Mátnik la té já adan kare-dekantje-langayele sístenm lan tankon Ferdinand
de Saussure te ka kabeche y, sa eti té ká fè y rete pri adan djoubáp lang-pale
a, pale-kreyol/pale-franse, epi toút djoubáp dèhè, ankreyolizáy/dezankreyolizáy
sa sé ka chaye. Isiya-la-konsa, an lang piòpiò, an lang anba-jouk, an
lang-toúmpakte, an lang ki rete pri nan djoubáp-lang nanninannan an, an lang
anni-pou-pale, tousa, lang taha, nan se pawol-mizik la, nan se rarate tire-kont
lan, nan se tirád baradè a, nan se boút-djòl masibol tòktòk la, nan matje
patatè se prèmie raratè-nouvel la, ká mete ancháy tít-langayele èk pawol-pale
douboút, fè yo kouri lawonn, toúmbile rel-konprann an konpanyi adan yo,
tonnfakte epi trase ba yích-dèhè eti, yo menm, ká pé tann sé yonn, tann èk
konprann sé toulong de, silon rel anchoústáj yo nan lang èk mès-longsáy-peyi a.
Sé pou mwen menm ki pa nepi dekantjè-lang, sé leve lide taha eti menm si
lang-peyi Mátnik la pa sé pé menm epi lang-peyi Gwadloúp la, ki limenm pa sé pé
lang gouvelman-peyi Ayiti, ale wè lang-peyi Gwiyann lan epi se sís
lakou-moún-peyi nanninannan y lan (Arawak, Kalina, Pahikwene, Teko, Wayana,
Wayanmpi eti nou ní pou konte se lakou-moún-peyi bushinenge a epi
yo), toút se lang-peyi taha nan an líannáj pímpe-longsáy-ale eti ká mete
yo nan brann tankon lang sístenm-lang (yonn ká pé fè an konpanyi zoko-zobráy
kouri lawonn ́adan lòt, sé sé pianmpianm) èk pi nòlfòk, lide taha menm lè se
lang-peyi taha pa ní djòkte pou kare zobráy kòtòf pou anba-jouk yo sé anba-jouk
(atè Gwadloúp, Gwiyann èk Mátnik pou gouvelman-peyi yo pa ní pou fè yo pran
letjèt nan divini), lang-peyi Ayiti a, se lang lakou-moún-nanninannan an (plís
atè Gwiyann), se tít-karayíb angle a èk tít-karayíb panyol la, tousa ká pe
kantinen yo, ba yo toulong plís zouti pou fè kakol douvan lang-pale-franse a
eti pa ka ladje sé sé an máy ba se lang anba jouk li a.
I - Nan dekantje-sístenm, ni de janjol-dekantje
fondalnatal, yonn sé tan-ka-pase a eti toulong pi bililik-kòtòf pase toúmbele
pase tan taha ká pase, epi laliwonn ki ká pé janbe laliman douvan y oben bát
dèhè plotonnen nan tan-ká-pase a.
Dabò-pou-yonn, sé pou sé tann èk konprann dekantje-sístenm lan sé toulong an
tilili janjol-dekantje eti an konpanyi adan yo ka pe djigilòp èk vire parèt nan
tan-ká-pase epi dòt ka pe fè tilili, aleliwon chouval-bwa. Nan dekantje lang
lan tankon an sístenm sé pou se dekantjè-lang lan té apiye anlè sa eti chak
sitjèt-kòtòf la (chak zoko-zobráy, tít-langayele, pawol-pale, tít-sonnen-lang,
tousa) ka pé bloublou anlòt, yonn-a-lòt, nan an liannáj toulong kalibiche,
dekalibiche, vire-kalibiche, an kalibích rel-pímpe. Ferdinand de Saussure té ká
plodaye sa eti "lang lan sé an sístenm djing-trase eti yonn ka tjenbe
lòt ; chak zoko-zobráy ká pran an rel-douboút nan an liannáj pòte-kole oben
topèkte epi lezòt la".
Depenn-o-kare taha titak koút nan báy-chenn li menm si y sé ká apiye san frape
asou pòte-yonn-ba-lòt se zoko-zobráy la (bòdáj-trase se tít-langayele a,
kantináj tít-langayele, lavwa-sonnen-lang, rel-sonnen, tít-sonnen-lang, zobráy
se pawol-pale a, tousa) toulong nan an liannáj eti rel-kalibích la ká
kore toút leve-o-kare kòtòf. An sístenm sé toulong an rel-pímpe-aleliwon kòtòf
eti ká leve an tilili larel-kòtòf longsáy-ale pou tjenbe douboút nan
tan-ká-pase èk an laliwonn pou anlòt, sé pou se larel-kòtòf taha vini pi djòk
oben pi flòkò, jik djigilòp.
Nan an peyi-anba-jouk, peyi otila pa ni an gouvelman-peyi natífnatal (pa menm
an gouvelman atè-lakáy, Amapa, Chihuahua, California, Lwiziann, Miranda. Tousa)
pou sé bá lang-pale a tankon an larel-douboút-tribinal, sé anni lang-pale a
(nan an peyi, toút moún ka pale an lang men toút moún pa ká matje y) ki ká pé
apiye líannáj sosial la, anfiankannen koráj-djenm lan, mete moún adan an
yonn-a-lòt jou-ale, jou-vire. Nan menm peyi-anba-jouk taha, vini ká matje lang
lavi toulejou a, sé pou apiye larel-kòtòf kwaka ki ká kouri lawonn adan, fè pou
yo sé fè tilili. Sé nan sa eti matje lang lan matje an lang ka fè y pòtre
antre nan lawonn se sístenm lan.
Se twa prèmie trase-djíng matje-lang GEREC la (an sonen-lang, anni an
larel-matje) té adan kare-dekantje-langayele sístenm F. de Saussure taha,
sé pa té anni pou de, twa sonnen-lang ki ká matje menm manniè a èk pa sé pé
adan menm rel-konprann lan, sé pou se matje-lang taha pa ká fè nou wè
piès toúmbiláj-kòtòf nan anchoústáj/dezanchoústáj an tít-langayele nan
lang lan. Lòtbòtsáy, kare-kabeche-plodaye sístenm De Saussure la pa
ká kite an ti woúspel plodaye-langayele ba se tít-langayele kòtòf la eti lang lan
limenm ka pé mete nan brann, fè yo kouri lawonn, sé sé tanbi-rezonnen-lang, sé
sé anchoúste tít-langayele lang peyi-lòtbòtsáy ki ká pé debatje blo nan pawol
desèvle moún douboút nan peyi a.
Nan lèspri se twa prèmie sístenm-matje GEREC-F la, eti té kanmenm anba bloublou
sístenm-matje fondás choús-nanninannan an, se tít-langayele a ki té leve adan
se lang alsa-ewòp la (se lang-pale afrik-anba-solèy la, lang pale-kalinago,
lang pale-tayno, lang-pale tupi-gwarani, tousa) pa té pé tjenbe nan tan-ká-pase
andewò tít-langayele depenn-o-kare sitjèt-kòtòf laliwonn kontel pweson nan
láwviè, piebwa nan laliman-bwa men san gwo kantináj tousa, se lang-pale
afrik-anba-solèy la (yorouba, igbo èk twi-asante pou piplís) pa té fouti depenn
an tjou-patát nan laliwonn lan, se anni pou té lonyen, si sé pa veye, kanman
moún ; sé pa nepi depenn, bagáy ki mande toulong plís tít-langayele èk
pawol-pale.
II- Nan dekou an lang èk mès-longsáy-peyi anba-jouk, an lang kontè èk
badjolè, sé pou konprann fondás lang lan ká toúmbile aleliwon.
Sé pale-kreyol la sé pa anni lang anba-jouk, sé lang ki leve adan an laliwonn
ki ta yo pou tou-yonn, atè Mátnik nan kontinan-Amerik sé an peyi-rete
yonn-tou-yonn èk peyi taha pa sé pé an peyi kontinan-Ewazi oben an peyi
kontinan-Afrik, epi kontinan-Amerik taha douboút yo adan an doukou tan-ká-pase
yonn-tou-yonn pou tè-danme-mitan-lanmè eti yo yé lá anfwa. Sé pou sá tann
èk konprann, dwe isiya-la-konsa, bidím pímpe-longsáy-ale taha eti ká chaye yo
nan tan-ka-pase.
La-pou-la, an anzobráytáj sístenm ki ká leve nan an bankoulele, ancháy djoubáp,
ancháy blo-djenm, an tilili lang-pale, an tilili mès-nanninannan, an tilili
mès-kriye-dja, an tilili moún-douboút, an tilili dískoupáj tan-ká-pase, tousa.
Nan prèmie doukou taha pa djè ni fanm, an jijinen lèt-cho nan de kwi dousín,
pou sé fè an memwa bòdò kouri lawonn aleliwon-bwa-pou-ale, pa djè
ni matje, si sé pa konte yonn epi yonn ka fè de adan sé liv
vann-genyen-machandíz la.
An lang-pale eti kontè, mizikè èk badjolè, anni moún ki ká fè koús epi
tan-ká-pase a, moún ki pa ká pran tan depenn, sé anni fè an koút-zie-klere,
lonviye, fè an lide kouri, dáwlakatáw-dáw, asou an wách-kòtok eti toulong plís
nan lèspri moún-yonn-tou-yonn pase sé nan an lèspri moún-yonn-a-lòt, nan lèspri
kanmouzaza sosial, vini adan an konsít lanmen-asou-tjè.
Sé nan dekou badjoláj o-pi-bloublou-moún, frape lèspri yo, o-pi-pale-òwdinè, fè
yo rete èstèbèdè, ababa-djol-koule, anba an blo pawol otila an blo-lang
tjòk-an-blòk té vini fè chimen. Sé pa anni pou té toulong vire kare lang-pale
sé tjanmáy dezienm kare-láj yorouba a (sé anni pou sá konprann sa eti sé moún
ki leve atè Mátnik eti manman yo èk papa yo té ká pale yonn adan se lang-pale
yorouba a èk anlòt lang-pale Afrik-anba-solèy eti yo menm pa té sá tann èk
konprann nan toút pawol-pale y) sé plís pou té pran lanmen adan blo taha otila
dòt lang-pale krache-dife té pé ká debatje blo, toúmpakte liannáj la.
Nan lang kontè, mizikè badjolè
III- Depi GEREC yonn jik GEREC-F 4 ki pa jenhen pran lanmen, an tilili
toúmbiláj nan lang-matje a eti matje sonnen-lang la ká chaye.
Sé pou mwen ké tjoke lide-fondòk-plodari taha eti lang-matje a limenm ká pé
toúmbile pase tan-ka-pase a ká pé pase nan lang lan èk sé pou y pé chape anlè
laliwonn li ki ta y. Lajounen-jòdi otila an gwo konpanyi moún atè Mátnik ká
matje èk li kreyol, sé sé nan an dekou konsa, sé sé an matje flòkò, tan-ká-pase
atè lakáy Mátnik pi mabíal pase nan se lanne swasant lan, èk sé pou
wakle-boulín teknoloji a pi doús pou tan-divini an ki pi kalibiche.
Matje GEREC-F la, prèmíe a èk dezíenm lan, té depenn lang lan tankon an
lonji-douvan, an chimen dekoupe anlè lang franse a, eti ka patate nan mitan
pòte-kole epi fè-kakol ; ních-lang Jan Bernabe a, té ka chaye lide an pòte-kole
san-rete nan menm balan djoubáp-lang lan té ka wouvè an tilili chimen fè-kakol
eti vini bá mès-longsáy-peyi Mátnik la plís karísti anba-zíe moύn. Men prèmíe èk dezíenm GEREC-F
la té rete pri anba bloublou matje-lang asou fondás choús-nanninannan eti té ká
malelive, kare-zobráy kòtòf dwe prèmie dekantjáy.
GEREC-3 rive kriye lang la, kreyol-mátnik eti té já ka fè moún sáv
kreyol-mátnik taha pa sé pé kreyol-gwadloúp la oben kreyol-ayiti a,
kreyol-gwiyann ; èk pi nan fondòk plodari-dekantje lang lan, té ká kabeche lang
lan tankon sístenm, mete y adan an laliwonn yonn-tou-yonn. Mátnik sé pa
Gwadloúp eti limenm pa sé pé Ayiti, pou laliwonn ki pa menm, asire pa petèt, an
mannikou sé pa an rakoún, men plís pase pou tan ki pa sé pé ká pase nan menm
toúmbele a, an laliwonn pou anlòt, nan an palpa-moùn-douboút 12 milíon moún epi
an palpa-moún-douboút 400 míl moún, nan an peyi-mitan-lanmè sé anni voye lák èk
nan an peyi-kontinan, se pran rakbwa sèvi savann, kouri-lèspri anlè lanmè pa sé
pé menm epi kouri-lèspri anba-bwa, tousa.
Sé anni moún-asou-latè ki ká pale oben matje an lang, menm si lajounen-jòdi
machin pé báy lavwa nan sé lang matje kare-bare a, ní toulong an
moún-asou-latè, an moún zíe-wouvè, ká kabwate y.
Nan dekou Lèspri-dekantje
Dijital la èk menm avan sa vini ká báy, nan dekou wakle-boulín sosial la
epi toút ranbonni tèknoloji sa ka chaye, sé pou lapòt-báy-antre nan an lang sé
fè tilili èk pou lang-matje a sé pran lanmen anlè lang-pale a, fennte y oben
resite anlè y nan tan-ká-pase.
Plís pase tan-ká-pase, wakle-boulín tèknoloji a eti ká sere dèhè toút
wakle-boulín sosial nan sa eti y ka toúmbile se toúmbele lavi-toulejou a, "an
ti moman douboút la, nonm lan pran loto monte Makouba" (nan bèlè taha.
Chal Zizín ho, yo mare angle a), ká pe fè lakou-moún lòtbòtsáy pi djòknan
pale kreyol la pase moún atè-lakáy, pi djòk nan báy-kalinda bèlè a An-Frans
pase báy-kalinda menm bèlè taha pase moún atè-lakáy-mátnik yo menm.
Menm wakle-boulín tèknoloji taha epi Lèspri-dekantje Dijital la, sé pou
depareye yonn epi lòt, ká apiye-san-frape pou sé kabeche lang-peyi Mátnik
la tankon an lang-sístenm, sé pou lang-matje a sé banboure lang-pale, mete y
anba jouk li, ladje djoubáp lang gliminen (lang franse a)/lang mafoudja
(lang-peyi-mátnik la) eti se lang-peyi a, Ayiti, Gwadloúp, Gwiyann èk Mátnik
rete pri adan y lan.
Simao moún Wanakera
Aucun commentaire:
Enregistrer un commentaire