Plodari 24 Sèptanm lan

 Gouvelman-peyi franse a plodaye

"Autonomie fiscale"

Toύt moύn-mátnik nan kakarel  

Nan Jedi 22 Sèptanm 1870 la, lè Ehèn Lakáy epi oliwon 300 adan se konpayel mayonmbo y la té rive nan mitan lanbouk Láwviè-Pilòt èk té mande pou mete an Repiblik nèg-ginen nan brann, tankon nan Ayiti, epi pou separe tè ba mayonmbo ki ká fouye tè, sé pou sé tann èk konprann sa eti laliwonn/tan-ka-pase Mátnik la té rive nan an rel kare-zobráy otila y té pé báy nan joút epi sístenm ekonomi èk sosial franse a. Pi douvan, sé lide an gouvelman-peyi natífnatal-mátnik ki té já lá ká depareye epi ti djendjen djoubáp nèg-ginen/betje a (moún ki anni nan miyonnen-lapo-fidji, oliwon míl moún dèhè Lwi Telga, nan menm 22 Sèptanm 1870 taha, nan menm lari Láwviè-Pilòt la), sé sé pianmpianm, pou rive nan an lèspri kare-zobráy ekonomi èk sosial.

Sièktan dèhè, nan dekou gouvelman-peyi franse a, anba koumandáj ekonomi-politik Ewòp-anni-yonn lan, vini báy nan an larel-divini gouvelman-peyi tilili laliman-peyi-gouvelnen atè-lakáy, toút se tè-danme-mitan-lanmè Meditèrane a adan an dekou politik laliman-peyi-gouvelnen atè-lakáy, piplís sobreka-politik epi moún atè-lakáy-mátnik la nan kakarel, ka kriye gangan-afrik anmwe nan lang-pale-franse yo a, lá ká èspere an tòt-ranmande pou sístenm ninang-founang ki té báy atè Mátnik asou 194 lanne, ka plere anlè rel-kantináj lahan-genyen-machandíz franse anlè tre betje a, tousa. Kisa, an ti lanmen-gouvèlnáj-taks eti té já ká  báy nan 1866 pou Avríl 1900 èk jik nan 1936, bidím bankoulele ekonomi èk sosial 1929 la té fini depotjole y, lè apre petaye-fizi Fevriye 1900 an, gouvelman-peyi franse a té rale toút ti lanmen‐gouvelnáj anlè Conseil Général  Mátnik la.  "Ayen pou ayen, de janm an masoukwel rete kole", La-Frans sé pa nepi an kapístrel pou moún atè-lakáy-mátnik sé ale konprann ké ní an manman-doudou lanmen-asou-tjè ki ké lá toulong, ká bá yo biswi epi kako-dou, san fè landji, san fè dèhè.

Lamenm-la sé pou sé lonje dwèt, stouk, anlè an konpanyi brèbrè-mouton atè-lakáy-mátnik ki lá ká kouyonnen palpa-moún-douboút natífnatal-mátnik la,

epi an badjoláj kabèch-krann eti kabwatè-gouvelnáj CTM lan ká mande lanmen-gouvelnáj-peyi men pa  fouti mete an progranm chaye-a-lawoulíb nan brann. Piplís-moún atè-lakáy-mátnik  pa fouti konprann sa eti si an progranm chaye-a-lawoulíb nan an kare-bòdáj larel-tribinal franse pa ká mache atè-lakáy-mátnik, sé anni plís lanmen-gouvelnáj atè-lakáy epi anba larel-tribibal natífnatal-mátnik ki sé pé rive fè y mache. Men menm sa pou pi bililik-kòtòf pase tousa, an gouvelman atè-lakáy-mátnik pa asire regle toút tjak chaye-a-lawoulíb, nan dekou an ekonomi kapitalís otila piplís moún ní kát-woúl yo (oben de-woúl yo, delè an dís-woúl pou chaye kann) adan bidím tèg-kole-tèg Mátnik la.

Sé pou sá konprann sa, an katel-dekantje-longsáy ("problématique" nan pale-franse se palantjè-peyi a ki pa lé tann pale káwbe-gouvelnáj lang kreyol-mátnik la) sé toulong an tilili tjak, depi piti jik bidím, ki ká pé liannen, deliannen, vire liannen yonn-a-lòt, nan tan-ka-pase, silon rel-kantináj matjoukann-kòtòf-peyi pou regle y. Depenn-o-kare taha pou fè moún sáv sa eti se katel-dekantje-longsáy sosial la pa sé pé menm nan an peyi pou anlòt peyi (an katel-dekantje-longsáy sosial, menm tít-choús-fondòk la, atè-lakáy-mátnik pa sé pé menm epi an katel-dekantje-longsáy sosial atè-lakáy-gwadloúp oben atè-lakáy Dòmnik menm si twa peyi taha se adan menm laliwonn Karayíb la) men, plís pase sa, gouvelnáj katel-dekantje-longsáy sosial la nan tan-ka-pase ká pé vire depenn li o kare ;  katel-dekantje-longsáy chaye-a-lawoulíb, atè-lakáy-mátnik nan lanne 2026 taha pa sé pé menm epi menm katel-dekantje-longsáy chaye-a-lawoulíb taha nan  wabáp lanne 2014 la, lè piplís káwbe-gouvelnáj EPMN (Ensemble Pour Martinique Nouvelle) nan Conseil Régional la té trase bòdáj Martinique Transports oben lè GSPBCh (Gran Sanblé Pou Ba Péyi-a An Chans) té mete y nan brann , nan lanne 2017 la. Sé pa anni pou tan-ka-pase atè Mátnik epi rel-kantináj matjoukann-kòtòf-peyi (matjoukann-kòtòf moún-douboút, matjoukann-kòtòf mès-longsáy-peyi, branbrann-kòtòk, tousa) pa sé pé menm an lanne-pou-anlòt, sé pou gouvelnáj katel-dekantje-longsáy sosial douvan ki ka toulong peze kòtòk nan sá-gouvelnen an káwbe-gouvelnáj oben an gouvelman-peyi. Sé pou ké konprann sa eti Martinique Transports fondase anba lanmen èk kabèch se de bidím fanmi politik atè-lakáy-mátnik la, plodari peyi-natífnatal-mátnik la (oliwon PPM, Parti Progressiste Martiniquais, "Autonomie pour la Nation Martiniquaise",  nan Repiblik Franse a) epi plodari palantje-peyi-mátnik la (oliwon MIM, Mouvement Indépendantiste Martiniquais, ki pa sa menm rive badjole asou an palpa-moún-peyi natífnatal-mátnik èk ka ale size bò gouvelnè franse a kon an ti jezi-kretjen nan bokal, anni franse-bannann lan nan badjoláj yo), yonn epi lòt pa fouti konprann gouvelnen sé pa bagáy eti moún ka pé fè san aprann, delè asou an tilili kare-láj ; sa mande an konte-dekantje mabial asou rel-kantináj se matjoukann-kòtòf-peyi a, sa mande an bidím mès-longsáy politik depi nanninannan nan toút lawonn-peyi-karayíb la jik lajounen-jòdi, sa mande an bidím sá-sáv mabíal nan ekonomi èk  nan  politik, gouvelnen pa sé pé anni pou jere, sé pou sá pran letjèt nan divini ka rive blo anlè moún èk vire anfwa anchoúste nan tan-atjòlman an, gouvelnen sé toulong pran douvan tilili toúmbiláj eti gade-wè-regle se katèl-dekantje-longsáy la ka pe leve máy-an-máy.

Pi nan fondòk, èk sé anni pije bobo a pou wè lapòstím ká sòti, an káwbe-gouvelnáj-laliman-peyi franse atè-lakáy-mátnik, sé pou bare toút larel-divini wayalachi-politik (sé nèhè pou sa toút brèbrè-mouton politik já kouri leve nan síngo politik yo, vini kase  chadron) men plís pase sa, sé

ti lèspri-djendjen se moún politik la, an palantjè-peyi ka rive fè moún konprann se anni  chaye-a-lawoulíb ki ni adan an peyi èk nan an peyi otila près toút moún ni an machín-bát-lwiloúd (bien katjile ni moún ki pa ni machín-bát-lwiloud yo, sé sé an kalibanntjo)  se anni chaye-a-lawoulíb ki pou nan mete-nan-brann an káwbe-gouvelnáj.

Si gouvelnen pa sé pé, piès toubannman, pou jere èk mete an tontín la ka joure manman moún ka trimen, 76.000 moún ki ká débát anba rel trimen-nan-lavi atè Mátnik, men sé plís pou gade pou douvan, pran letjèt nan divini epi an zie-klere asou rel-kantináj se matjoukann-kòtòf peyi a. Nan menm balan an, piplís moún nan peyi a adan an lavi-welele, brè-manje èk brè-dlo yo agogo, menm si yo ka plere asou machandíz ki two chè (nan lèspri yo se taks anlè machandíz ki ka debatje, "octroi de mer", èk se anni abwogát taks taha pou rive nan menm rel-peye-machandíz epi An-Frans), yo pa lé tann pale lanmen-gouvelnáj ekonomi èk sosial atè-lakáy eti gouvelman franse lé fòse yo báy adan y lan depi toúmbiláj larel-fondás-gouvelman Máws 2003 a, èk apre Topáy Lísbòn Ewòp-anni-yonn 13 Desanm 2007 la. Se konsa, lè kabwatè-gouvelman franse a té desann Gwadloúp  èk nan plodari Bastè y la, té mande se kabwatè politik èk sosial Gwadloúp la pou ale èche kapital dekatonn ekonomi an nan Karayíb la, nan kontinan Amerik la eti yo ye a, "je suis à la tête d'un Etat en situation de faillite sur le plan financier...." , se kabwatè sosial Gwadloúp la te lonje dwèt an fidji misié, "sé rayi eti y rayi rás nèg-ginen", èk se kabwatè-politik Gwadloúp la pa té fouti mande y lanmen-gouvelnáj politik èk larel-gouvelnáj-tribinal ki ká ale epi djokte ale èche kapital nan se peyi-amerik oliwon an. Se pa anni Gwadloúp, lè menm kabwatè-gouvelman taha té rive atè Mátnik, de-o-twa jou dèhè, nou te já nan Janvie 2008, defen (anba-tè pa ní kantekantáj sosial) Nèg-fondalnatal Mátnik la te tjenbe lanmen y djòk èk té di y "nous avons besoin de vous car c'est grâce à vous que nous subsistons", tousa pou sá konprann, sé pa jòdi eti gouvelman franse a lá ká tjoke lide an ti gouvelnáj atè-lakáy, se depi larel-fondás-gouvelman 1958 la ; sé pa jòdi eti bidím piplís moún-douboút Gwadloúp èk Mátnik ka sere dèhè se kabwatè-politik palantjè-peyi epi afritjen yo a pou kore toút ti lide an gouvelman atè-lakáy, ale wè an wayalachi politik. Lè PPM ka badjole "autonomie dans la République" oben "autonomie dans l'égalité sociale" li a, sé pa anni tankon an sèpan ká mòde latje y, sé pou rete adan lide taha eti piplís moún-nan-lari Mátnik la, menm palantjè-peyi a, menm badjolè wayalachi-politik la delè, pa le tann pale gouvelman atè-lakáy-mátnik ; èk pi dekalozofik pase tousa, se pou fè moún pran dlo mousách pou lèt konprann La-Frans tankon peyi-asou-latè ke toulong rete prèmie-douvan nan kantináj ekonomi oliwon-latè, lontan eti y pa menm adan le dís prèmie ekonomi-peyi a oliwon-latè men nouvelís-ekonomi atè-lakáy-mátnik la ká toulong mete y senkienm, la eti nouvelís-ekonomi franse a ká mete y setjenm jik yuítjenm, delè dizienm. Plodari politik palantjè-peyi Mátnik, MIM epi konpayel politik li, pi lòlòy pase ta PPM lan, an kabwatè politik ki té la miyonnen lapo-fidji y, sé limenm ki djòktê nan ekonomi èk  nan matematik men pa fouti konprann ekonomi-peyi-o-kare ("macro-économie" nan pale-franse defen Loulou Pulvar la) pa sé pé nan menm larel-kòtòf kabwatáj epi ekonomi-anba-lakáy oben menm ekonomi-djoubaktwa, depareye ekonomi-politik epi jere an tontín oben an sousou, "ba an krèy moún an ti lanmonne" epi badjole. "l'Etat se désengage" toút lahounen tankon an djábsoúd adan an lanmès minwi joudlan.

Si an gouvelman atè-lakáy se anni pou an lanmen-gouvelnáj asou ekonomi èk sosial la, ki lanmen-gouvelnáj eti CTM se pe ni anlè ekonomi Mátnik si y pa jenhen mete piès larel-tribinal nan gouvelnáj ekonomi èk/oben nan  sosial nan brann ? Nan ki ekonomi-peyi esa otila kabwatè-politik la, lá anni pou jere an kantináj-lahan tankon si sé té an tontín, èk pa jenhen ní pou gade pou douvan asou lavanníz  se matjoukann-kòtòf-peyi a ? Nan ki peyi esa moún ka pe kabwate an politik chaye-a-lawoulíb epi larel-gouvelnáj ki sòti lòtbòtsáy debatje ? Kisa rive-wèl oben pa-rive-jik-boút nan politik chaye-a-lawoulíb pé ní pou tjoke epi lanmen-gouvelnáj atè-lakáy ? Mí se sa mi, si "autonomie dans la République" tala sé té an bagáy doús, tete-douboút an kapístrel, poutji se nan dekou otila gouvelman anbrazonnè (l'État Providence) franse a debantje kon an joko anlè an táb-sèbi, nan chingpongtong, otila se kabwatè politik franse a pare ladje an ti lanmen-gouvelnáj ba Gwadloúp, Gwiyann èk Mátnik ?  An autonomie dans la République"  tankon se krèy politik Mátnik la ka mande a, depi PPM jik MIM ka mande a, sé vire mete gouvelman-peyi jandám lan eti té ká liannen epi betje a pou fiziye djoubakè  nan 20^enm siek la, depi Fevriye 1900 jik?

Gouvelnáj ekonomi se toulong pou gade trape an kalibích rel-pímpe-aleliwon  nan mitan an tilili djíng-ekonomi eti yonn epi lòt pa sé pé nan menm rel anchoústáj mès-longsáy-peyi a, nan menm rel dekatonn teknoloji a, nan menm rel kantináj branbrann-kòtòk la, nan menm rel malaksáy moún-douboút la, nan menm rel apiye nan djoubáp sosial la, tousa.

Pou peyi-anba-jouk eti y ye, èk pou gouvelman-peyi eti y pa ni pou ta y, se se an gouvelman atè-lakáy, Mátnik ka gouvelnen ekonomi atè-lakáy la anni anba larel-tribinal franse eti la pou mete bwa-kore nan woul li pou flouze rive-wèl ekonomi-kapitalís la eti ní betje a tou-yonn pou mètafè. San larel-tribinal natífnatal-mátnik èk toút larel-gouvelnáj atè-lakáy-mátnik  ki ká ale epi y la, pa sé pé ní an politik ekonomi ki ká palantje peyi a, fè y pran douvan anlè se  toúmbiláj sístenm lan, tilili banbann-ekonomi ki pou ká kouri lawonn nan sístenm kapitalís la.

I – "Autonomie fiscale" sé pòhò menm "autonomie politique".

Dabò-pou-yonn, sobreka politik  la ká leve larel-gouvelnáj epi nouvel-pòte (nouvel ekonomi,  apiye-blo sosial, djoubáp politik) eti y sé ní anba lanmen y èk menm ká kare mete-nan-brann lan máy-an-máy nouvel-pòte ká rive anlè y. Lòtbòtsáy, pou mès-longsáy politik la ki flòkò, si sé pa lòlòy, lakáy sobreka-politik la tankon moún-nan-lari-mátnik la ki lá ká gobe, djol-koule, wách se sobreka-politik an-frans lan, yo  pa té  fouti konprann si gouvelman-peyi franse a té mande fè yonn epi se de káwbe-gouvelnáj atè-lakáy la nan 10 èk apre 24 Janvie 2010, sé té pou koupe adan kantináj lahan mete-nan-brann se de káwbe-gouvelnáj la;  gouvelman-peyi franse a eti limenm debantje depi ven lanne pase, dèt gouvelman-peyi a piplís pase Faktoráj Kòtòf Peyi a. Èk menm si piplís gouvelman-peyi oliwon-latè debantje (sé gouvelman-peyi Japon ki pi debantje epi an dèt 237 a 260% FKP nan 2026..), nan dekou franse a, sé plís djoubaktwa peyi-lòtbòtsáy eti gouvelman-peyi franse a ka dwe pase se djoubaktwa franse. Gouvelman-peyi Japon an debantje men piplís djoubaktwa yo ka dwe sé djoubaktwa-Japon. (dèt gouvelman-peyi franse a sé 3.536,1 míl-milíon ewo nan twazienm twa-mwa lanne 2026 taha, se 117,5% anlè FKP a. Tòt-genyen anlè dèt  La-Frans se 74 míl-milion nan 2026, sé té 67 mil-milíon nan 2025, se pou di w Etazini sé 40.050 míl-milíon dola èk 125% FKP a) se pou moún Mátnik sé sispann fè moún ri yo epi matje franse-bannann yo a., FKP Mátnik sé té 10,1 mil-milíon ewo nan 2023 (28.600€ per capita) èk se anni dwel-ekonomi drivayaj la ki ka pé fè piplís lajan rantre a. Pa ale prà dlo-mousách pou lèt, CTM  sé pa nepi an gouvelman-peyi,  se pa mém an káwbe-gouvelman pou sé ka kabwate ekonomi an, bagáy pou leve an táks asou toút machandíz ka debatje asou makadè a èk palantje ekonomi-vrivri a, ekonomi sé mòn lan, ekonomi lanmè a epi y. 977 milíon ewó kouri-dèt CTM lan eti kantináj-lahan-woule se 1,200 a 1,400 mil-milion ewó, nan an ekonomi-peyi oliwon 10 míl-milíon ewó, èk tousa moún ja ka plere, ale badjole, matje nouvel tankon si toút kráb la te ke já mò an bari a. Se kamenm an konpanyi palantjè-peyi MIM lan èk kominís-pòpòf Jounal-Justice ki ka vini badjole ba moún-mátnik sa eti CTM debantje èk nan menm balan an kabwatè-gouvelná-politik la ka mete an káwbe-gouvelnáj Lang Kreyol-mátnik nan brann. Pás pou kominís-pòpòf la eti té palantje larel-gouvelman 19 Máws 1946 la  ki té neye Mátnik nan kaka kantekantáj sosial la, "la départementalisation," yo pa jenhen té lé tann pale lang-kreyol  (lè nan 1981-1982, defen Edwa Glisan eti té kabwatè krèy-matje Courrier de L’UNESCO, te bát lawonn pou matje jounal taha nan kreyol tou, prèmie moún ki té kouri matje lèt ba gouvelman franse kont sa, se te sobreka-kabwatáj PCM lan) men moún  ki ka badjole yo se palantjè-peyi pou sáv plís pase pèsonn se anni dwel-ekonomi otila lang-pale-mátnik la ká báy ki ká faktore nan peyi, se anni mayonmbo a, moún ká voye lak nan lanmè, moún ka fè  èk kwenyen djouba a, moún ekonomi rimèd-razie a, ki ka faktore nan peyi a. Se djòktè-ekonomi, djòktè-matematik la te pou sáv sa. Pi lang-pale-mátnik taha sé dekatonnen, pi Mátnik sé báy tankon peyi-asou-latè èk pi an faktoráj-ekonomi-mátnik se vini ká vidjoze, wakle pou douboút djòk èk dwèt-pitjèt douvan ekonomi-anni-machandíz-debatje a.

Gouvelnáj ekonomi se toulong pou gade trape an kalibích rel-pímpe-aleliwon  nan mitan an tilili dwèl-ekonomi eti yonn epi lòt pa sé pé nan menm rel anchoústáj mès-longsáy-peyi a, nan menm rel dekatonn teknoloji a, nan menm rel kantináj matjoukann-kòtòk la, nan menm rel malaksáy moún-douboút la, nan menm rel apiye nan djoubáp sosial la, tousa.

Pou peyi-anba-jouk eti y ye, èk pou gouvelman-peyi eti y pa ni pou ta y, se se an gouvelman atè-lakáy, Mátnik ka gouvelnen ekonomi atè-lakáy la anni anba larel-tribinal franse eti la pou mete bwa-kore nan woul li pou flouze rive-náwfláw ekonomi-kapitalís la eti ní betje a tou-yonn pou mètafè. San larel-tribinal natífnatal-mátnik èk toút larel-gouvelnáj atè-lakáy-mátnik  ki ka ale epi y la, pa se pé ní an politik ekonomi ki ká palantje

            Nan 24 Sèptanm 1870 taha, lè L-Ch. Yoút, Madlenn Klèm epi se tjenz konpayel gawoulè yo la té pitje Kode, èk apre, lè toút  se konpayel-gawoulè Lwi Telga a té vini douboút anlè laliman-tè Ehèn Lakáy la, se pou té tann èk konprann sa eti laliwonn/tan-ka-pase Mátnik taha té ka ladje djoubáp rás-moún an nan chimen pou rive adan djoubáp sosial pou prèmie blo èk apre djoubáp politik la nan divini blo.   

Plodari 24 Sèptanm lan, pou politik eti y ye a ká toulong gade wè depenn èk dekantje pímpe-longsáy sosial Mátnik la epi an tilili janjol-dekantje atè-lakáy oben karayíb eti yo menm ká pé vire depenn o kare, toulong-ale, toút se katel-dekantje-longsáy sosial atè-lakáy-mátnik la.