Larel-trase-divini 80-250
Konsít Kabwatáj Lawonn
Gouvelman-peyi Oliwon-Latè
"Today, we come together in solemn
solidarity to affirm truth and pursue a route to healing and reparative
justice". Larel-trase-divini eti Lawonn
Gouvelman-peyi Oliwon-Latè a te vote a, ka depenn èk konprann
tre-machandáj ninang-founang janbe-lanmè-ble-atlantik la tankon
"ka-parèt-nan-tribinal koubare moún-asou-latè ki pi depotjolè"
LG-PO-L pa ka demòd nan depenn-konprann li a, pou tan sa rete ka báy (400
lanne) ; pou larel-gouvelnáj èk gouvelman-peyi ki te douboút li o kare ; pou
bidím kantináj moún eti y chaye ale (plís pase 15 milion moún) ; èk pou
rel báy-balata epi cháy-dèhè, longsáy-ale, sístenm taha. Larel-trase-divini
LG-PO-L la ka eyalaye se gouvelman-peyi a pou yo se pran pawol asou an
larel-tribinal-kalibiche ranmandè èk gade pou mete nan brann kòtòk nan
mande-padon gouvelman-peyi, nan lahan-ranmande ka-mare-lahòl la, vire-pòte
matjoukann-kòtòf mès-longsáy-peyi eti mazenflen vòlè epi toút asire pa jenhen
vire fè an ka konsa.
Nan 21 Me 2001, gouvelman-peyi
franse a (larel-gouvelman-peyi Taubira a) te ja vote depenn bidím-djiyon
ninang-founang èk tre-machandáj nèg-ginen oliwon lanmè-ble Atlantik la tankon
an ka-parèt-nan-tribinal koubare moún-asou-latè men pa te liannen y epi piès progranm
tòt-ranmande. Depi 26 lanne, an Konvwa pou trape tòt-ranmande ka bát lari
Mátnik, sòti Sentán rive Prechè, dwe 10 jik 21 Me.
Nan Karayíb la tou, nan CARICOM
epi nan University of the West Indies, an bidím leve-douboút pou
tòt-ranmande te apiye asou djoubak lonyen-dekantje mapipi-èskwaya Hilary
Beckles, an dekantjè-langayelè tan-nanninannan-longsáy, kabwatè-akokít UWI èk
sobreka-kabwatáj CARICOM Reparations Commission, pou mete an
Krèy-lonyen-kabeche asou tòt-ranmande nan chak peyi-Caricom dwe 2013, nan dekou
rete-sonhe 250enm palpa-lanne bidím gawoule ninang-founang Berbice la (nan
laliman Gayana lajounen-jòdi, Fevriye 1763 pou Avril 1764), se depi Sèptanm
2013 otila CRC taha vini mete nan brann.
Nan
biyonnáj larel-trase-divini LG-PO-L a, nan 10 Me 2026 taha (10
Me se Jounen gouvelman-peyi franse pou rete-sonhe tre-machandáj, pichon
ninang-founang, èk dezandjokáj li), kabwatè-gouvelnáj CTM (Collectivité
Territoriale de Martinique), misie Serge Letchimy, voye an lèt-gouvelnáj ba
kabwatè-repiblik franse a pou gade wè mete an progranm tòt-ranmande nan
brann, pou 194 lanne (1654-1848) sístenm ninang-founang atè Mátnik.
Lamenm-la, se pou se konpayel leve-douboút sosial êk politik la, se
danmè-lwiloud Konvwa Pou Ranmande a, atè-Mátnik, se rive konprann sa eti
mande-trape taha adan lanmen-gouvelnáj kabwatè-gouvelnáj CTM lan èk lòtbòtsáy,
toút tòt-ranmande se toulong an gouvelman-peyi pou anlòt gouvelman-peyi
oben an káwbe-gouvelnáj ; èk, pa se pe bagáy an gouvelman-peyi pou an
lakou-moún oben an lawonn-moún yonn-a-lòt nan tòt-genyen yo.
Kabwatè-gouvelnáj politik se toulong an pran-lanmen-djoubak pou an tan
fann èk fok se genyen an joút-politik pou sa. An kabwatè-politik se pe vini
pran pawol pou an tòt-genyen nan dekou tan-gouvelnáj li, èk pèdi joút-politik
dèhè oben kouche-kalbòy nan kabann-lopital, oben menm bazil pe chaye y, pou y
pa jenhen mete lanmen asou sa y te bát pou y la.
Se pou se kabwatè-politik
atè-lakáy-mátnik la se konprann, dabò-pou-yonn toút mande tòt-ranmande ka fèt
depi an peyi-asou-latè pou anlòt peyi-asou-latè èk gouvelman-peyi
franse a pa ke sa ranmande an ka-parèt-nan-tribinal koubare moún-asou-latè
ki fèt nan kare-laliman-peyi y ki ta y. Se pa anni pou depareye Mátnik epi
La-Frans, konprann sa eti ni an peyi-ewòp-anba-solèy, nan kontinan Azia a, asou
bòdáj anlè-solèy lanmè-ble Atlantik la epi, lòtbòtsáy, nan mitan bòdáj
anba-solèy menm lanmè-ble Atlantik taha, nan kontinan Amerik la, ni an
tè-danme-mitan-lanmè yo ka kriye Mátnik ; se plís pou se rive konprann an
sístenm mete-nan-brann tan-nanninannan-longsáy ki pa se pe menm èk pa pe ka
leve le menm katel-dekantje-longsáy sosial, politik, mès-longsáy-peyi a pou
liannáj epi peyi oliwon ki pa se pe menm.
Dwe isiya-la-konsa, pou peyi
oliwon Karayíb la, peyi kontinan Amerik taha (depi Etazini jik Brazil), ki te
anba bidím-djiyon ninang-founang lan tou, se katel-dekantje-longsáy sosial
Mátnik la trape plís choús-kòtòf sosial èk tan-nanninannan-longsáy epi se peyi
Karayíb/Amerik taha pase se katel-dekantje-longsáy sosial franse a. Nou-menm
lan ki te pou sáv sa eti se choús-kòtòf sosial èk tan-nanninannan-longsáy
la ka pe machokete mès-longsáy-peyi a, jik se leve-douboút politik la, fè yo
janbe laliman-peyi (janbe laliman-peyi toulong nan menm kontinan an), ka
konprann floúz lè an katel-dekantje-longsáy sosial kontel Ayiti oben Sentlisi,
ka pe kouri lawonn atè Mátnik, alagadigadáw. Larel-trase-divini LG-PO-L a
pa se pe pa trape piès tanbi-sonnen atè Gwadloúp, Gwiyann èk Mátnik, peyi ki
pase pás pichon ninang-founang lan asou oliwon de sièk-tan èk, pou
gouvelman-peyi yo pa ni pou se fè yo pran letjèt nan divini, mare toút
mete-nan-brann politik yo asou an rarate-wách-longsáy-peyi ki pa sa ladje
rete-sonhe de sièk-tan anba-chenn taha, èk pou Mátnik otila se yích-dèhè
kabwatè sístenm ninang-founang lan ni lanmen yo anlè ekonomi an, jik jòdi, se
yích-dèhè ninang-founang lan pa fouti ladje djoubáp rás-moύn-asou-latè a pou leve an
konsians peyi-natifnatal-mátník.
Ki pwa-peze
vote larel-trase-divini Lawonn Gouvelman-peyi Oliwon-Latè nan
26 Máws 2026 la ? Ki apiye-rel-rive eti larel-trase-divini LG-PO-L la
epi lèt-gouvelnáj kabwatè-gouvelnáj CTM lan ke sa ba Konvwa Pou Ranmande a epi
26 lanne leve-douboút li a ? Ki fondás-apiye
eti larel-trase-divinii LG-PO-L taha ke sa pòte ba rarate pichon
ninang-founang lan èk, pi douvan, pou sa depareye y epi
rarate-wách-longsáy-peyi a ? Nan ki rel tann èk konprann
eti larel-bát-divini LG-PO-L la epi leve-douboút pou tòt-ranmande
CARICOM lan (nan dekou eti Mátnik vini peyi-liannen èk CARICOM) se pe báy
tankon matjoukann-kòtof politik ? Tòt-ranmande se toulong depi an
peyi-asou-latè pou anlòt peyi-asou-latè èk jenhen an lawonn-moún pou koulè
lapo-fidji yo, nan ki rel-pòte eti lèt-gouvelnáj kabwatè-politik CTM lan pe ka
rive depareye Matnik, tankon peyi-asou-latè, epi La-Frans pou lòt
peyi-asou-latè eti y ye a ?
Larel-trase-divini LG-PO-L
la se pe vini an matjoukann-kòtòf politik ba an peyi san gouvelman-peyi tankon
Mátnik, Gwadloúp oben Gwiyann, Monsera, tou, anni nan apiye anlè an yonn-a-lòt
karayíb. Lamenm-la, pou Mátnik eti liannen epi CARICOM èk OECS tou (Monsera se
an peyi-CARICOM), toút topáy politik tòt-ranmande nan mitan Anglitè epi se
repiblik CARICOM lan (Báwbád, Gayana èk Trinidád-èk-Tobago) ka ladje
matjoukann-kòtòf politik atè Mátnik, nan diskoupáj pianmpianm, se pou
Mátnik se ni kont pran-lanmen-djòk politik pou se rive toúmfakte yo ; menm se
peyi-Commonwealth la (Sentlisi oben Dòmnik, Antigwa-èk-Báwbuda, o-pi-fè-laliman
; èk Grenada, Jamayik, Bahamás, Belize, Senvensan èk Grinadín,
o-pi-lonji-lawonn), nan pòte-kole asou dezás-laliwonn, nan progranm kore wakle
rel-chofe laliwonn nan se ti-peyi-mitan-lanmè a, nan gouvelnáj ekonomi èk
politik Lanmè Karayíb la, tousa.
An progranm mete-nan-brann
ranmande franse, nèhè lè kok ke fè dan, pa ke sa ale pi lonji-lawonn pase lonje
an tjò krizokal ba tjèk káwbe-gouvelnáj oben káwbe douboút-o-kare ; anni an
voye-o-piyáj eti nan tan-ka-pase ka toulong apiye rete-pri-anba-joúk politik la
pase se ka ladje matjoukann-kòtòf politik nan lanmen se káwbe-gouvelnáj Mátnik
la.
Pa pe ni progranm tòt-ranmande anba lanmen kabwatè káwbe-djoubak
yonn-tou-yonn tankon se plodayè krèy-leve-douboút pou Ranmande Gwadloúp
la ka mande tjèk betje mete lanmen pou apiye progranm tòt-ranmande nan tjèk
lanmen-asou-tjè.
I - Sa sa ye sa,
an larel-trase-divini Lawonn Gouvelman-peyi Oliwon-Latè.
An larel-trase-divini se
pa nepi an larel-gouvelnaj, bagáy ki se ni an jou-nan-jou mete-nan-brann
dèhè y. Lawonn Gouvelman-peyi Oliwon-Latè a se an bidím
káwbe-douboút-o-kare ki pa ni, bagáy-la-mele, piès lanmen-gouvelnáj pou koumande
an gouvelman-peyi mete an progranm politik nan brann. Nan topáy-tribinal, larel-trase-divini an se
toulong an pran-pawol, nan an káwbe-plodari oben an konsít-kabwatáj, ki pa ni
djòkte an larel-tribinal oben an larel-gouvelnáj.
Lawonn Gouvelman-peyi Oliwon-Latè a, la pou
káwyadole djoubáp nan mitan se gouvelman-peyi a, kanmouzaze liannáj nan mitan
se peyi a nan pòte nouvel asou dezás ki ka báy èk mete nan brann pou sove lavi
moún, si kouri vini. Se toulong pou y se gade trape lonhe-pal se
gouvelman-peyi bidím matjoukann lan soulaje trimináy se gouvelman-peyi
tizizín matjoukann lan. Pou káwbe-gouvelnáj peyi-oliwon-latè eti y ye a, se
anni pou y se kabwate an tilili progranm sosial nan peyi otila gouvelman-peyi a
lòlòy, liannen o kare an pòte-kole eti an konpanyi gouvelman-peyi antra ka gade
wè mete anba jouk tòt-genyen yo.
Larel-trase-divini 80-250 lan nan Lawonn Gouvelman-peyi Oliwon-Latè a eti se
123 gouvelman-peyi vote pou sa, 3 vote koráj-nèt èk 52 gouvelman-peyi pa te
pran wotè vote, ka anni voye koút-zie ba se gouvelman-peyi a pou yo se gade wè
mete an larel-gouvelnáj ranmande men se pa pou ale konprann se
gouvelman-peyi Ewòp la eti se prèmie mètafè nan tre-machandáj moún-asou-latè
taha (Anglitè, Espagne, La-Frans, Netèwlann epi Pòtigal) ke kouri apiye
progranm ranmande taha menm si an ti konpanyi peyi-ewòp, kontel Anglitè èk
Netèwlann, ja fè an mande-padon (Tony Blair, kabwatè-gouvelman angle a
nan 28 Novanm 2006 ; Mark Rutte, kabwatè-gouvelman Netèwlann nan 2022) èk ja
koumanse ranmande (nan 2022 gouvelman Netèwlann te vote 200 milion ewo ba
peyi-karayíb ki te anba joúk Netèwlann, Sirinanm, Kouraso, Arouba, tousa
; nan 2023, Legliz Anglitè te mete an progranm ranmande nan brann, oliwon 100
milion Pound Sterling -120 milion ewo- pou palantje lakou yích-dèhè moún
ki pran fè nan sístenm ninang-founang lan epi èche-sáv anlè sístenm
ninang-founang lan, nan 2024, yo te plodaye pou tilili lahan taha asou an rel
dís, an konpanyi Káwbe-sa-sáv Anglitè ja ka mete nan brann progranm
ranmande ki nan lèspri larel-trase-divini 80-250 lan) ; an tilili ti progranm-ranmande
eti anni La-Frans pòhò pe fè wòl tann.
Aucun commentaire:
Enregistrer un commentaire