Larel-trase-divini 80-250
Konsít Kabwatáj Lawonn
Gouvelman-peyi Oliwon-Latè
"Today, we come together in solemn
solidarity to affirm truth and pursue a route to healing and reparative
justice". Larel-trase-divini eti Lawonn
Gouvelman-peyi Oliwon-Latè a te vote a, ka depenn èk konprann
tre-machandáj ninang-founang janbe-lanmè-ble-atlantik la tankon
"ka-parèt-nan-tribinal koubare moún-asou-latè ki pi depotjolè"
LG-PO-L pa ka demòd nan depenn-konprann li a, pou tan sa rete ka báy (400
lanne) ; pou larel-gouvelnáj èk gouvelman-peyi ki te douboút li o kare ; pou
bidím kantináj moún eti y chaye ale (plís pase 15 milion moún) ; èk pou
rel báy-balata epi cháy-dèhè, longsáy-ale, sístenm taha. Larel-trase-divini
LG-PO-L la ka eyalaye se gouvelman-peyi a pou yo se pran pawol asou an
larel-tribinal-kalibiche ranmandè èk gade pou mete nan brann kòtòk nan
mande-padon gouvelman-peyi, nan lahan-ranmande ka-mare-lahòl la, vire-pòte
matjoukann-kòtòf mès-longsáy-peyi eti mazenflen vòlè epi toút asire pa jenhen
vire fè an ka konsa.
Nan 21 Me 2001, gouvelman-peyi
franse a (larel-gouvelman-peyi Taubira a) te ja vote depenn bidím-djiyon
ninang-founang èk tre-machandáj nèg-ginen oliwon lanmè-ble Atlantik la tankon
an ka-parèt-nan-tribinal koubare moún-asou-latè men pa te liannen y epi piès progranm
tòt-ranmande. Depi 26 lanne, an Konvwa pou trape tòt-ranmande ka bát lari
Mátnik, sòti Sentán rive Prechè, dwe 10 jik 21 Me.
Nan Karayíb la tou, nan CARICOM
epi nan University of the West Indies, an bidím leve-douboút pou
tòt-ranmande te apiye asou djoubak lonyen-dekantje mapipi-èskwaya Hilary
Beckles, an dekantjè-langayelè tan-nanninannan-longsáy, kabwatè-akokít UWI èk
sobreka-kabwatáj CARICOM Reparations Commission, pou mete an
Krèy-lonyen-kabeche asou tòt-ranmande nan chak peyi-Caricom dwe 2013, nan dekou
rete-sonhe 250enm palpa-lanne bidím gawoule ninang-founang Berbice la (nan
laliman Gayana lajounen-jòdi, Fevriye 1763 pou Avril 1764), se depi Sèptanm
2013 otila CRC taha vini mete nan brann.
Nan
biyonnáj larel-trase-divini LG-PO-L a, nan 10 Me 2026 taha (10
Me se Jounen gouvelman-peyi franse pou rete-sonhe tre-machandáj, pichon
ninang-founang, èk dezandjokáj li), kabwatè-gouvelnáj CTM (Collectivité
Territoriale de Martinique), misie Serge Letchimy, voye an lèt-gouvelnáj ba
kabwatè-repiblik franse a pou gade wè mete an progranm tòt-ranmande nan
brann, pou 194 lanne (1654-1848) sístenm ninang-founang atè Mátnik.
Lamenm-la, se pou se konpayel leve-douboút sosial êk politik la, se
danmè-lwiloud Konvwa Pou Ranmande a, atè-Mátnik, se rive konprann sa eti
mande-trape taha adan lanmen-gouvelnáj kabwatè-gouvelnáj CTM lan èk lòtbòtsáy,
toút tòt-ranmande se toulong an gouvelman-peyi pou anlòt gouvelman-peyi
oben an káwbe-gouvelnáj ; èk, pa se pe bagáy an gouvelman-peyi pou an
lakou-moún oben an lawonn-moún yonn-a-lòt nan tòt-genyen yo.
Kabwatè-gouvelnáj politik se toulong an pran-lanmen-djoubak pou an tan
fann èk fok se genyen an joút-politik pou sa. An kabwatè-politik se pe vini
pran pawol pou an tòt-genyen nan dekou tan-gouvelnáj li, èk pèdi joút-politik
dèhè oben kouche-kalbòy nan kabann-lopital, oben menm bazil pe chaye y, pou y
pa jenhen mete lanmen asou sa y te bát pou y la.
Se pou se kabwatè-politik
atè-lakáy-mátnik la se konprann, dabò-pou-yonn toút mande tòt-ranmande ka fèt
depi an peyi-asou-latè pou anlòt peyi-asou-latè èk gouvelman-peyi
franse a pa ke sa ranmande an ka-parèt-nan-tribinal koubare moún-asou-latè
ki fèt nan kare-laliman-peyi y ki ta y. Se pa anni pou depareye Mátnik epi
La-Frans, konprann sa eti ni an peyi-ewòp-anba-solèy, nan kontinan Azia a, asou
bòdáj anlè-solèy lanmè-ble Atlantik la epi, lòtbòtsáy, nan mitan bòdáj
anba-solèy menm lanmè-ble Atlantik taha, nan kontinan Amerik la, ni an
tè-danme-mitan-lanmè yo ka kriye Mátnik ; se plís pou se rive konprann an
sístenm mete-nan-brann tan-nanninannan-longsáy ki pa se pe menm èk pa pe ka
leve le menm katel-dekantje-longsáy sosial, politik, mès-longsáy-peyi a pou
liannáj epi peyi oliwon ki pa se pe menm.
Dwe isiya-la-konsa, pou peyi
oliwon Karayíb la, peyi kontinan Amerik taha (depi Etazini jik Brazil), ki te
anba bidím-djiyon ninang-founang lan tou, se katel-dekantje-longsáy sosial
Mátnik la trape plís choús-kòtòf sosial èk tan-nanninannan-longsáy epi se peyi
Karayíb/Amerik taha pase se katel-dekantje-longsáy sosial franse a. Nou-menm
lan ki te pou sáv sa eti se choús-kòtòf sosial èk tan-nanninannan-longsáy
la ka pe machokete mès-longsáy-peyi a, jik se leve-douboút politik la, fè yo
janbe laliman-peyi (janbe laliman-peyi toulong nan menm kontinan an), ka
konprann floúz lè an katel-dekantje-longsáy sosial kontel Ayiti oben Sentlisi,
ka pe kouri lawonn atè Mátnik, alagadigadáw. Larel-trase-divini LG-PO-L a
pa se pe pa trape piès tanbi-sonnen atè Gwadloúp, Gwiyann èk Mátnik, peyi ki
pase pás pichon ninang-founang lan asou oliwon de sièk-tan èk, pou
gouvelman-peyi yo pa ni pou se fè yo pran letjèt nan divini, mare toút
mete-nan-brann politik yo asou an rarate-wách-longsáy-peyi ki pa sa ladje
rete-sonhe de sièk-tan anba-chenn taha, èk pou Mátnik otila se yích-dèhè
kabwatè sístenm ninang-founang lan ni lanmen yo anlè ekonomi an, jik jòdi, se
yích-dèhè ninang-founang lan pa fouti ladje djoubáp rás-moύn-asou-latè a pou leve an
konsians peyi-natifnatal-mátník.
Ki pwa-peze
vote larel-trase-divini Lawonn Gouvelman-peyi Oliwon-Latè nan
26 Máws 2026 la ? Ki apiye-rel-rive eti larel-trase-divini LG-PO-L la
epi lèt-gouvelnáj kabwatè-gouvelnáj CTM lan ke sa ba Konvwa Pou Ranmande a epi
26 lanne leve-douboút li a ? Ki fondás-apiye
eti larel-trase-divinii LG-PO-L taha ke sa pòte ba rarate pichon
ninang-founang lan èk, pi douvan, pou sa depareye y epi
rarate-wách-longsáy-peyi a ? Nan ki rel tann èk konprann
eti larel-bát-divini LG-PO-L la epi leve-douboút pou tòt-ranmande
CARICOM lan (nan dekou eti Mátnik vini peyi-liannen èk CARICOM) se pe báy
tankon matjoukann-kòtof politik ? Tòt-ranmande se toulong depi an
peyi-asou-latè pou anlòt peyi-asou-latè èk jenhen an lawonn-moún pou koulè
lapo-fidji yo, nan ki rel-pòte eti lèt-gouvelnáj kabwatè-politik CTM lan pe ka
rive depareye Matnik, tankon peyi-asou-latè, epi La-Frans pou lòt
peyi-asou-latè eti y ye a ?
Larel-trase-divini LG-PO-L
la se pe vini an matjoukann-kòtòf politik ba an peyi san gouvelman-peyi tankon
Mátnik, Gwadloúp oben Gwiyann, Monsera, tou, anni nan apiye anlè an yonn-a-lòt
karayíb. Lamenm-la, pou Mátnik eti liannen epi CARICOM èk OECS tou (Monsera se
an peyi-CARICOM), toút topáy politik tòt-ranmande nan mitan Anglitè epi se
repiblik CARICOM lan (Báwbád, Gayana èk Trinidád-èk-Tobago) ka ladje
matjoukann-kòtòf politik atè Mátnik, nan diskoupáj pianmpianm, se pou
Mátnik se ni kont pran-lanmen-djòk politik pou se rive toúmfakte yo ; menm se
peyi-Commonwealth la (Sentlisi oben Dòmnik, Antigwa-èk-Báwbuda, o-pi-fè-laliman
; èk Grenada, Jamayik, Bahamás, Belize, Senvensan èk Grinadín,
o-pi-lonji-lawonn), nan pòte-kole asou dezás-laliwonn, nan progranm kore wakle
rel-chofe laliwonn nan se ti-peyi-mitan-lanmè a, nan gouvelnáj ekonomi èk
politik Lanmè Karayíb la, tousa.
An progranm mete-nan-brann ranmande franse, nèhè lè kok ke fè dan, pa ke sa ale pi lonji-lawonn pase lonje an tjò krizokal ba tjèk káwbe-gouvelnáj oben káwbe douboút-o-kare ; anni an voye-o-piyáj eti nan tan-ka-pase ka toulong apiye rete-pri-anba-joúk politik la pase se ka ladje matjoukann-kòtòf politik nan lanmen se káwbe-gouvelnáj Mátnik la. Pa pe ni progranm tòt-ranmande anba lanmen kabwatè káwbe-djoubak yonn-tou-yonn tankon se plodayè krèy-leve-douboút pou Ranmande Gwadloúp la ka mande tjèk betje mete lanmen pou apiye progranm tòt-ranmande nan tjèk lanmen-asou-tjè.
I - Sa sa ye sa,
an larel-trase-divini Lawonn Gouvelman-peyi Oliwon-Latè.
An larel-trase-divini se
pa nepi an larel-gouvelnaj, bagáy ki se ni an jou-nan-jou mete-nan-brann
dèhè y. Lawonn Gouvelman-peyi Oliwon-Latè a se an bidím
káwbe-douboút-o-kare ki pa ni, bagáy-la-mele, piès lanmen-gouvelnáj pou koumande
an gouvelman-peyi mete an progranm politik nan brann. Nan topáy-tribinal, larel-trase-divini an se
toulong an pran-pawol, nan an káwbe-plodari oben an konsít-kabwatáj, ki pa ni
djòkte an larel-tribinal oben an larel-gouvelnáj.
Lawonn Gouvelman-peyi Oliwon-Latè a, la pou
káwyadole djoubáp nan mitan se gouvelman-peyi a, kanmouzaze liannáj nan mitan
se peyi a nan pòte nouvel asou dezás ki ka báy èk mete nan brann pou sove lavi
moún, si kouri vini. Se toulong pou y se gade trape lonhe-pal se
gouvelman-peyi bidím matjoukann lan soulaje trimináy se gouvelman-peyi
tizizín matjoukann lan. Pou káwbe-gouvelnáj peyi-oliwon-latè eti y ye a, se
anni pou y se kabwate an tilili progranm sosial nan peyi otila gouvelman-peyi a
lòlòy, liannen o kare an pòte-kole eti an konpanyi gouvelman-peyi antra ka gade
wè mete anba jouk tòt-genyen yo.
Larel-trase-divini 80-250 lan nan Lawonn Gouvelman-peyi Oliwon-Latè a eti se
123 gouvelman-peyi vote pou sa, 3 vote koráj-nèt èk 52 gouvelman-peyi pa te
pran wotè vote, ka anni voye koút-zie ba se gouvelman-peyi a pou yo se gade wè
mete an larel-gouvelnáj ranmande men se pa pou ale konprann se
gouvelman-peyi Ewòp la eti se prèmie mètafè nan tre-machandáj moún-asou-latè
taha (Anglitè, Espagne, La-Frans, Netèwlann epi Pòtigal) ke kouri apiye
progranm ranmande taha menm si an ti konpanyi peyi-ewòp, kontel Anglitè èk
Netèwlann, ja fè an mande-padon (Tony Blair, kabwatè-gouvelman angle a
nan 28 Novanm 2006 ; Mark Rutte, kabwatè-gouvelman Netèwlann nan 2022) èk ja
koumanse ranmande (nan 2022 gouvelman Netèwlann te vote 200 milion ewo ba
peyi-karayíb ki te anba joúk Netèwlann, Sirinanm, Kouraso, Arouba, tousa
; nan 2023, Legliz Anglitè te mete an progranm ranmande nan brann, oliwon 100
milion Pound Sterling -120 milion ewo- pou palantje lakou yích-dèhè moún
ki pran fè nan sístenm ninang-founang lan epi èche-sáv anlè sístenm
ninang-founang lan, nan 2024, yo te plodaye pou tilili lahan taha asou an rel
dís, an konpanyi Káwbe-sa-sáv Anglitè ja ka mete nan brann progranm
ranmande ki nan lèspri larel-trase-divini 80-250 lan) ; an tilili ti progranm-ranmande
eti anni La-Frans pòhò pe fè wòl tann.
Pi nan menyen zoko-fondás lonyen-dekantje-plodayele mwen an, larel-trase-divini LG-PO-L a ka ba Mátnik (Gwadloúp èk Gwiyann, tou) pou peyi san gouvelman-peyi eti y ye a, tankon an pran-lanmen gouvelnáj-tribinal pou se douboút peyi-asou-latè douvan La-Frans èk pa anni vini badjole nan apiye asou larel-gouvelnáj-tribinal franse, "La-Frans pa ka rèspekte larel-fondás-gouvelman-peyi" oben "larel-gouvelnáj lèstè franse a ka di" oben "nou le menm rel-lahan-genyen-machandíz epi An-Frans", toút bláf-kouyonnád konsa ki ka pete laliman-peyi Mátnik èk ka depotjole tankon peyi asou-latè.
Lòtbòtsáy, larel-trase-divini LG-PO-L taha ka fè pou se peyi anba-joúk la (peyi san gouvelman-peyi tankon Gwadloúp, Gwiyann èk Mátnik men peyi otila gouvelman-peyi flòkò kontel Ayiti oben toút se peyi Afrík franseopal la, tou) se rive toúmbile se rel-klòtche rete-pri-anba-swen peyi-lòtbòtsáy nan ekonomi, mès-longsáy-peyi èk nan politik. Se pa anni pou se pran pawol asou an progranm lonhe-pal pou an dekatonn ekonomi èk sosial, se plís pou fè an tilili topáy pòte-kole simèwje.
I-1. An sístenm malfentè eti an konpanyi gouvelman-peyi Ewòp te douboút-o-kare. Se douboút-o-kare gouvelman-peyi taha ki te peze pi doúm-apiye nan larel-trase-divini Lawonn Gouvelman-peyi Oliwon-Latè a nan depenn an "ka-parèt-nan-tribinal koubare moún-asou-latè ki pi depotjolè" , se pou se konprann djokte an gouvelman-peyi pou kouri lawonn tan-ka-pase a, se pa anni pou ale tjoke tan-nanninannan an voye tjèk rel-klète asou trás tjèk gangan ki pase pás, se dabò-pou-yonn pou gade wè mete nan brann nan divini.
Se pou se tann èk konprann tou, se anni an gouvelman-peyi ki pe sa mete larel-tribinal-kalibiche ranmandè a nan brann. Pou jou-nan-jou politik eti toút mete-nan-brann ranmande se ka mande, an káwbe-douboút-o-kare sosial, an krèy-leve-douboút politík, an lakou-moún-douboút, pa ke sa gade pou douvan èk trase larel nan divini.
I-2. Se pa anni douboút-o-kare gouvelman-peyi Ewòp la ki ka fè zoko-kòtòf sístenm ninang-founang ewòp-atlantik la. Dabò-pou-yonn se Afrík-anba-solèy ki te laliman bawoúf-chaye-moún-ale sístenm ninang-founang taha. Lòtbòtsáy, se kontinan Amerik-Karayíb la ki te laliman debatje ninang-founang lan ; apre te rete sís a sèt míl kilomèt janbe-lanmè, "n ap desann anba dlo" lang-peyi Ayiti a. Se pa anni an kote pou anlòt kote, se an laliwonn/tan-ka-pase depareye, aleliwon-galba.
Plís pase an laliwonn/tan-ka-pase se kát sièk-tan gare chimen Afrík-anba-solèy, kát sièk-tan rete-zonbi, se ninang-founang la. Toút dekou ki ka fè jik jòdi, yich-dèhè se moún taha pa fouti leve an konsians yonn-a-lòt pímpe-longsáy pou pran letjèt nan divini, leve an lèspri peyi-asou-latè ; nan peyi anba jouk La-Frans kanmenm plís pase nan peyi ki te anba jouk Anglitè, Èspany oben Netèwlann.
II - Venn-sís lanne Konvwa pou Ranmande.
Chak lanne, depi 10 pou 21 Me, an krèy moún ka mache depi Sentán rive Prechè, an tilili twel-flatje-peyi (menm peyi otila leve-douboút pou ranmande a pa ka báy) èk bann-twel, tanbou, ti-bwa bèlè a, mizik-bonm èk doúmbegedoúm, lavwa-egal èk lavwa-pitjan, konsít pòte-nouvel èk konsít kouri-nouvel, size-koze èk rarate pás eti gangan ninang-founang pase, machann-bò-lari èk toút machandè yo ; apre venn-sís lanne Konvwa pou Ranmande, djoubáp rás-moún-asou-latè a vini pi flang atè Mátnik.
Lamenm-la, nan menm balan eti djoubáp rás-moύn-asou-latè (betje/nèg-ginen) taha eti ka kouri nan tan-nanninannan-longsáy Mátnik depi oliwon lanne 1654, te ka vire leve pi djòk, djoubáp sosial la, limenm, te ka rete pri nan tè-sèk pou rive pa ka kantinen piès konsians sosial dabò-pou-yonn èk, lòtbòtsáy, pou sáv nou foút sáv se konsians sosial la ki ka wouvè chimen konsians politik la, piès koút-zie-klere asou rel-kantináj se matjoukann-kòtòf peyi a, rive leve lide gouvelnáj natífnatal-mátnik yo, apiye tjèk lè-a-rive pou an gouvelman-peyi atè-lakáy-mátnik.
Konvwa pou Ranmande taha ka rale an konpanyi, si se pa piplís, adan se mande-trape sosial lakou-peyi a ; matje-sa-anfwa, se mande-trape branbrann-kòtok la eti yo menm ja ka fè moún fèmen zie asou vire-nèfte, toulong-ale, liannáj sosial la ki pou ni adan toút leve-douboút sosial, nan toút peyi, oliwon-latè. Se pou se konprann sa konsa, nan an peyi otila pa ni an gouvelman-peyi, se se an gouvelman-peyi atè-lakáy, pou se konte èk dekantje se matjoukann-kòtòf la, leve-douboút sosial la ka toulong mete an lèspri palpa-moún-peyi douvan, an toút-moún-liannen eti se mande-trape branbrann-kòtok la ka denèfle.
Venn-sís lanne Konvwa pou Ranmande, se toulong anni an dís oben wonz jou bát-lari epi toút kantináj-kòtòf sosial, mès-longsáy-peyi èk menm ekonomi yonn-a-lòt nanninannan-mátnik la eti ka debòde nan jou dèhe pou liannáj sosial ki pe ka leve nan mitan moún konvwa taha, nan pran-nouvel èk nan matje-nouvel, tousa. Men nan menm balan an, pou anchoúste eti y ka anchoúste djoubáp rás-moύn-asou-latè a, djoubáp betje/nèg-ginen an, se pou y toulong ladje laliman Mátnik-Karayíb la, ladje laliman Karayíb-Amerik la, pou leve an plodari gangan-afrík ki ka fèmen toút kontinan Afrík taha adan an tan-nanninannan-longsáy ninang-founang eti ka depotjole fondokte plís pase swasant lanne wayalachi-politik kòtòf, plís pase swasant lanne gouvelman-peyi afrík eti menm si y pa se rive náwfláw (se plís nan peyi-afrik ki te anba jouk La-Frans otila wayalachi-politik taha pa rive pri), ka wouvè chimen an konte-dekantje se matjoukann-kòtòf-peyi a nan kare-zobráy liannáj krache-dife epi dòt peyi-asou-latè, Lahín, Láwsi, Lezenn toupre a, Brazil, tousa.
Si larel-trase-divini Lawonn Gouvelman-peyi Oliwon-latè a eti se pa nepi an larel-gouvelnáj pou ale fòse lanmen piès gouvelman-peyi, ka ba 26 lanne Konvwa Pou Ranmande a an balan politik, divini se ta moún ka bát pou sa, lèt-gouvelnáj kabwatè-politik CTM lan ka vire fèmen 26 lanne leve-douboút taha anni adan mande-trape branbrann-kòtok li. Se pa anni pou lèt-gouvelnáj taha ki pa ka mande trape piès lanmen-gouvelnáj politik, se se pou kabeche an progranm jou-nan-jou, se pou depareye eti y pa ka depareye progranm ranmande taha epi progranm sosial atè-lakáy-mátnik.
II-1. Djoubáp rás-moύn-asou-latè taha ka gare toút
progranm politik nan chimen. Atè Mátnik, peyi otila yích-dèhè se
mètafè sístenm ninang-founang lan ka gouvelnen ekonomi an lajounen-jòdi epi an
lanmen gwo-ponyèt, djoubáp rás-moύn-asou-latè
taha se o-plís an djoubáp betje/nèg-ginen (se pa menm epi an djoubáp
rás-moún-asou-latè, kokazian-ewòp epi nèg-kongo afrík) ka malelive toút se
leve-douboút sosial la, mete yo djol-koule douvan mèt-jwás franse a, kore yo
anfwa, nan tonnfaktáy politik máy-an-máy ki pou ni nan toút kare-zobráy
moún-asou-latè.
Lè tonnfaktáy politik taha pa ka
fèt, se se pianmpianm, leve-douboút sosial la ka rete pri adan an
mande-trape-branbrann-kòtok, "on veut les mêmes prix que la
métropole", èk pi tenmbolizè a, ka fè djigilòp pran toút lide an
jou-nan-jou sosial eti fondalnatal nan toút gade-pou-regle sosial (régulation sociale)
epi lide taha eti katel-dekantje-longsáy sosial ka kouri lawonn epi se progranm
sosial la (gouvelnáj politik yo) se anni pou tonnfakte yo, pran seráj yo nan
tà-ka-pase.
II-2. Nan dekou
djoubáp rás-moύn-asou-latè
taha, se katel-dekantje-longsáy sosial la ka vire vini toulong epi se
menm larel-kòtòf la. Se pa anni pou gouvelman-peyi, se se an
gouvelman-peyi atè-lakáy, eti Mátnik pa ni pou ta y ki fè si pa ni piès
gade-pou-regle sosial, se pou an djoubáp rás-moύn-asou-latè
ki ka bát longsáy-ale, tou ; èk eti gouvelman-peyi franse a ka pouse bwa anba
dife, nan soutire se betje a tankon krèy-palantjè ekonomi. Nan toút
ekonomi-anni-kapital oliwon-latè, gouvelman-peyi a ka pòte kole, o-pi-zie-fèmen
èk o-pi-soutirè, epi se krèy-palantjè ekonomi an.
Se pou nou se konprann sa konsa, nan peyi otila ni an gouvelman-peyi, trase-líy se katel-dekantje-longsáy sosial la anba lanmen gouvelman an, se krèy palantjè-ekonomi an, se krèy-leve-douboút sosial la epi ancháy káwbe mete-nan-brann peyi a eti yo toút trape menm koút-zie-klere asou se matjoukann-kòtòf peyi a. Atè Mátnik, peyi otila pa ni gouvelman-peyi èk otila an bidím djoubáp rás-moύn-asou-latè ka kouri kawonn, se krèy palantjè-ekonomi èk se krèy leve-douboút sosial la pa ni menm koút-zie-klere asou se matjoukann-kòtòf peyi a, yo pa menm ni menm koút-zie-asou-wách-lavi a.
III - Rarate-wách-longsáy-peyi Mátnik la asou
sístenm ninang-founang lan.
Nan rarate-wách-longsáy-peyi Mátnik la, se
anni 22 Me 1848 ki ka konte èk menm la konsa, wách-dèhè sosial èk politik
la pa ka peze se se pwa an fèy-banbou anlè zo-kabèch an makak, se anni tan-bím
jou 22 Me a ki pòte nan tan-nanninannan-longsáy peyi-mátnik la èk chenn eti y
te pete, menm si piplís moún-douboút atè-lakáy-mátnik la te já san-chenn depi
apre gawoule ninang-founang Lanbouk-Káwbe a nan Òktòb 1822 a. Se pou se
konprann tou, si nan 9 Jwen 1815, nan konsít Vièn lan (lanbouk-gouvelman Republik
Österreich, lajounen-jòdi) se peyi Ewòp la te sispann tre-machandáj
ninang-founang lan ; se pou tonnfaktáj palpa-moún-douboút ninang-founang lan
nan an bidím kantináj djoubakè-lizín èk ti sobreka káwbe-bitako, tousa eti ka
pe fè moún ki trape an lèspri-dekantje sáv sa eti, menm
si tre-machandáj ninang-founang lan te pe rive ka bát, anba fèy, jik
oliwon 1831 (se nan 1831 eti banbòt Ameli te ankaye Djaman epi 245
ninang-founang afrík, ibo pou piplís, abò), dabò-pou-yonn toúmbiláj
sosial taha te ja nan brann depi ancháy tan, èk lòtbòtsáy, palpa-nèg-ginen ki
te ka wouvè zie atè Mátnik te piplís pase palpa nèg-ginen ki te ka debatje
tankon ninang-founang-afrík, toút janjol-dekantje ki te ka apiye an kare-zobráy
sosial atè-lakáy-mátnik dwe mitan 18enm sièk la ; owala ni an
kare-zobráy sosial, ni an fè-kakol politik, mès-longsáy-peyi èk menm ekonomi ki
ka pe leve, menm si se te ke bagáy anni nan se lakou nèg-mawon an.
Men nan toút rarate-wách-longsáy-peyi taha, nan
toút gloriye 22 Me taha ("Pi bel dát 22 Me" Djo Dézormo
a), nan toút tímbile, báy kalinda, bèlè kalennda taha, moún Mátnik,
kabwatè-politik tankon tjeko-lari a, pawol-rapòte moún-mátnik, 22 Me taha pèdi
toút ti lèspri ranboulzáy la eti y te ka chaye a, se plís
larel-gouvelnáj-desitire Wòstolan an, nan 23 Me 1848 la a 2-hè apre-midi, ki
pran lanmen. Lamenm-la se pou se konprann sa kòdjòm, pa ni an peyi-mátnik dèhè
jou-gloriye tan-nanninannan-longsáy taha, se plís an wách
sosial/douboút-krann-nèg-ginen pase tjèk wakle an konsians sosial, ale wè an
konsians tan-nanninannan-longsáy-peyi.
Man te ja dekantje èk plodaye sa eti nan peyi anba-jouk, peyi san gouvelman atè-lakáy, se plís nan rete-sonhe, nan memwa, se bidím dezás-laliwonn lan otila an kanman-kòtóf sosial ka leve, pase se adan wách-kòtok tan-nanninannan-longsáy la. Se pa anni pou se konprann sa eti dezás-laliwonn lan ka pe depotjole èk vire leve, nan menm balan an, an tilili matjoukann-kòtòf nan peyi a (matjoukann-kòtòf moún-douboút, matjoukann-kòtòf branbrann-kòtok, matjoukann-kòtòf mès-longsáy-peyi èk matjoukann-kòtòf politik plís pase toút larèstan) se pou sa rive jete an zie-klere gláw anlè an konsíans sosial ki pa se pe ka rive pran letjèt nan divini san toút se matjoukann-kòtòf taha.
Se anni nan wabáp se lanne 1970 la (nan lanne 1976 pi wèt-wèt, lè Guy Cabort-Masson epi se konpayel li a te ale kase an konsít gloriye Viktò Chelchè eti se kabwatè-politik PPM, PCM èk FSM te ka fè nan lakou tribinal franse a atè Fòdfrans, nan lanne 1980 an, lè se konpayel sosial CSTM lan, dèhè Marc Pulvar, te bát lari Fòdfrans pou fè gran-magazen fèmen lapòt) otila Mátnik te vini ka gloriye 22 Me èk se anni nan lanne 1982 otila y vini an jou-gloriye tan-nanninannan-longsáy la. Nan peyi anba-jouk, peyi san an gouvelman-peyi-natífnatal, tan-nanninannan-longsáy la se anni an rarate-wách-peyi, plodari sosial la toulong nan dekantáj epi plodari politik la jik pou janbe laliman peyi a, ale èche matjoukann-kòtòk mès-longsáy epi sitjèt-kòtòf kanman-kòtòf sosial nan peyi-lòtbòtsáy, isiya-la-konsa nan tjèk peyi-afrík san an lang-peyi dèhè y.
Atè Mátnik otila krèy nèg-mawon, depi zelonn nèg-mawon Fransísk Fabile a oliwon lanne 1965 lan jík lakou nèg-mawon Bwa-Leza a oliwon 1841 a 1788, te ka fè siwawa ; epi apre an tilili gawoule ninang-founang ki fèt dwe wabáp 18enm siek la, nan dekou se leve-douboút politik la pou wayalachi-politik-peyi nan toút kontinan Amerik la, rarate-wách-longsáy sistenm ninang-founang lan pa pe ka bát anni nan an liannáj kalibiche epi La-Frans ; anni an blo zie-dou soutirè La-repiblik. III-1. Nan rarate-wách-longsáy-peyi Mátnik
la, ni an djoubáp rás-moύn-asou-latè ki ka simèwje anlè
djoubáp krèy-sosial la. Se pa nepi pou ale konprann nan ti-lèspri se
moún atè-lakáy-mátnik la, toút betje te ke gwotjáp (menm betje-griyáv la
oben lapen-chode a) ; toút nèg-ginen te ke ka trimen djol-flòbòp, san an bakwa
an tèt yo anba solèy wonz-hè a ; èk toút moún chive-kouli te ke milát pou sa,
menm kouli-teson Trou-tè a, atè Wobè. Toút se larel-kòtòf rás-moύn-asou-latè taha nan liannáj sosial kare
zobráy/dekare zobráy/vire kare zobráy.
Pi bililík-longsáy pase toút wách sosial oliwon-latè, pou gouvelman-peyi ki pa ni, se larel-kòtòf sosial la pa ka vire-pímpe menm lè djoubáp sosial se ka toúmbile nan dekou tjèk larel-gouvelnáj oben larel-tribinal franse ka debatje, ranbonni epi tjèk NAO, toút bagáy konsa pou betje a vini fè koύt nèg-soubawou y douvan moύn.
III-2. Kare-zobráy sosial dwe mitan 18enm
sièk la leve an tilili larel-kòtòf sosial natífnatal-mátnik eti
rarate-wách-longsáy pichon ninang-founang lajounen-jòdi a la ka
depotjole. Dabò-pou-yonn,
fòk se mete an fè-kakol douvan-douvan nan kare-zobráy sosial taha, men mi
anvwala, rarate-wách-longsáy pichon ninang-founang lajounen-jòdi a fè
toút trás nèg-mawon djigilòp epi plodari lòlòy gangan-afrík epi vire
janbe-lanmè-ble-atlantik, vire-rete-nan-afrik li a. Fè-kakol se toulong an
rel-pímpe-longsáy leve laliman an peyi (ou pa se pe ka fè-kakol nan an peyi eti
ou pa jenhen danme èk se pou sa gangan an pa ka janbe lanmè) epi lonyen èk
kabeche an divini longsáy-ale.
Rarate-wách-longsáy-peyi Mátnik la pa se
pe ka bát san mete fè-kakol nèg-mawon an douvan-douvan pou pòte eti y ka pòte,
memwa èk ladje ba yích-dèhè, fè-kakol Kalinago a. Fè-kakol se toulong fè an
sa-sáv kouri lawonn nan an laliman fann, èk nan kouri-lawonn taha se pou trase
laliman an peyi. Se larel-kòtòf sosial Mátnik taha pou ka báy anni nan
lang-peyi natífnatal-mátnik la èk pa se pe ka rive janbe laliman-peyi Mátnik.
IV - Larel-trase-divini LG-PO-L pou
matjoukann-kòtòf politik.
Nan an peyi san, se se an gouvelman-peyi
atè-lakáy, nan peyi anba-joúk, tòt-ranmande a pa se pe menm epi nan peyi otila
ni an gouvelman-peyi. Se pou sa konprann sa kòdjòm, Konsít-kabwatáj Lawonn
Gouvelman-peyi Oliwon-latè ka mande pou se gouvelman-peyi a se pran pawol
yonn-epi-lòt pou gade wè ranmande. Owala ni an pran-pawol, se pou, yonn mete an
jou-nan-jou nan brann ; èk de, se pou an tilili sitjèt-depenn-mizire leve nan
liannáj la limenm ; konprann sa konsa, an pran-pawol ranmande nan mitan gouvelman-peyi
Anglitè epi Repiblik Báwbad la pa se pe nan menm rel politik epi an
pran-pawol nan mitan menm gouvelman-peyi Anglitè taha epi Commonwealth Sentlisi
a oben Commonwealth Jamayik la. Lòtbòtsáy si Gwadloúp èk Mátnik se pe
rete pri adan vie badjoláj rans yo a "menm biten, menm bagáy",
Gwiyann otila ni sís lakou palpa-moún-nanninannan, ki te ja la avan franse
debatje, pa se pe adan menm toúmbele pran-pawol epi La-Frans epi Mátnik oben
Gwadloúp.
Pi nan fondòk dekantje politik taha, si nan
piplís se peyi Karayíb-Amerik la se pou pòte kole nan progranm sosial èk
chaye sa-sáv tèknoloji vini pou se ranbonni wách-lavi-toulejou moún se peyi
taha ; atè Gwadloúp, Gwiyann èk Mátnik, se plís pou ladje matjoukann-kòtòf
politik èk larel-gouvelnáj-tribinal nan lanmen se peyi taha pou yo se rive
tjenbe matjoukann-kòtòf se peyi a nan de lanmen yo, pi douvan pou yich-dèhè,
nan gare yo se gare nan wakle-boulín teknoloji ki ka báy oliwon-latè.
Se Ghana, an peyi Afrík-anba-solèy, ki kabeche
larel-trase-divini taha èk se pou tann èk konprann peyi Afrík anba-solèy tankon
peyi ki pèdi ancháy adan palpa-moún-douboút nan tjè-senyen ninang-founang lan
ke ni pou pran an pawol-ranmande epi se peyi-ewòp la ki te mete siístenm
lan nan brann. Lamenm-la, an peyi-afrík (anni peyi Afrik-anba-solèy èk sístenm
ninang-founang aráb pa se pe zafè moún atè-lakáy-mátnik) pa pe ka mande
menm rel-kantináj ni menm progranm tòt-ranmande epi an peyi Karayíb-Amerik,
la-pou-la, se pou pa se rive nan an pran-pawol epi se menm pawol-rapòte-rans
lan asou sístenm ninang-foinang lan.
Nan tilili sitjèt-depenn-mizire a, rel-kantináj
palpa-moún-douboút lajounen-jòdi a prèmie douvan, an gouvelman-peyi
ki ka konte 12,10 milion moún (Ayiti owonzonnáj nan 2026) pa se pe nan menm
rel-peze doúm-apiye epi an gouvelman-peyi 2,835 milion moún (Jamaica 2026
estimate) oben an gouvelman-peyi 281.998 moún (Barbados 2023
estimate), toút moún se moún. Dwe isiya la konsa, toút
palpa-moún-douboút nan se peyi Karayíb-Amerik la se pa toulong moún eti
gangan yo te ninang-founang èk delè menm se moún-afrik (kongo - kikongo) ki
rive nan 1856 a 58, lè sístenm ninang-founang lan te ja djigilòp nèt.
Nan dezienm sitjèt-depenn-mizire a, se pou
depenn èk dekantje kantináj larel-tribinal atè-lakáy ki pe ja ka báy nan an
peyi otila ni an gouvelman-peyi, se se an gouvelman-peyi atè-lakáy ; èk menm
nan krèy peyi taha, ni an konpanyi peyi-karayíb ki ja repiblik (Ayiti. Báwbád,
Dominikana, Gayana, Gwatemala, Hondurás, Kolonmbía, Kòstarika, Kouba, Meksik,
Nikaragwa, Panama, Salvadò, Sirinanm, Trinidád-èk-Tobago) epi ancháy peyi
Commonwealth ki ni an gouvelman atè-lakáy men ki ladje an ti konpanyi lanmen-gouvelnáj-peyi
ba Anglitè (kontel Antigwa-èk-Babuda, Belize, Dòmnik,
Grènada-Kawyakou-Ti-Matinik, Jamayik, Senkíts-èk-Nevís, Sentlisi,
Senvensan-èk-Grinadín) oben Borinquén ki ladje yo nan lanmen Etazini, Monserát
ki te ja ni an gouvelman-peyi atè-lakáy men ki vire anba joúk angle a (pou vini
yonn adan 14 British Overseas Territories, eyi yonn depareye,
kare-bare epi lòt epi Anglitè, tou) apre deblozonn Soufriyè a nan 25 Jwen 1997.
Se pou se konprann sa eti nan an peyi pou anlòt, menm nan mitan 14 BOTs
la, se larel-gouvelnáj-tribinal pas se pe menm, èk larel-trase-divini
LG-PO-L pa se pe ka peze menm pwa oben sonnen menm tanbi-rezonnen an.
IV-1. Matjoukann-kòtòf politik
la toulong nan kare/dekare/vire kare zobráy. Nan se peyi-anba-joúk
taha, peyi san gouvelman-peyi otila mès-longsáy politik la flòkò pou an ti krèy
moún-yonn-tou-yonn, an ti krèy badjolè lang franse, se ka vini fè an koút
politik konsa, se matjoukann-kòtòf politik ka dekati, jik djigilòp, nan an
bát-zie ; yo ka pe kouri lawonn, towtow, anni nan dekou joút-politik atè-lakáy.
Lajounen-jòdi, nan dekou wakle-boulín teknoloji a ki ka báy oliwon-latè,
joút-politik atè-lakáy taha ja ka rale an tilili djing-kòtok
politik lòtbòtsáy mennen vini.
Se pou konte-dekantje
matjoukann-kòtòf-peyi (matjoukann-kòtòf laliwonn fondòk-peyi, matjoukann-kòtòf
laliwonn vire-fakte, matjoukann-kòtòf palpa-moún-douboút, matjoukann-kòtòf
mès-longsáy-peyi, tousa) ki pa ka jenhen fèt pou ale pi douvan pase badjoláj an
moún-yonn-tou-yonn asou se branbrann-kòtok la. Konte-dekantje matjoukann-kòtòf
peyi a pa se pe anni pou depenn, se dabὸ-pou-yonn
dekantje liannáj ki se pe leve nan mitan yo toút yonn-a-lòt nan gade pou vire
fè plís matjoukann-kòtòf.
IV-2. Matjoukann-kòtòf politik la pou ka gouvelnen toút larèstan
matjoukann-kòtòf nan peyi a. Se sa ki ka pe fè choús-simèwjáy
matjoukann-kòtòf politik la, ba y plís fondokte pase larestan ; se
dabò-pou-yonn anni matjoukann-kòtòf politik la ki ka pe fè an peyi-asou-latè ka
pe pran letjèt nan divini. Lamenm-dèhè, matjoukann-kòtòf politik la eti ka
toulong ale fouye nan tan-nanninannan-longsáy la, ka nate an liann nan mitan
gangan epi yích-dèhè, kare zobráy rarate-wách-longsáy-peyi a, wách sine
qua non pou tjenbe nan tan-ka-pase.
Lamenm-la, se flòkò eti se matjoukann-kòtòf politik la flòkò atè Mátnik, anni
an progranm politik OJAM (Organisation de la Jeunesse Anticolonialiste de
Martinique) se lanne swasant lan epi an progranm pi lòlóy (Topáy-politik
nan konsít Mòn-woúj la, 16-17-18 Dawou 1971, "jere zafè nou ki ta
nou"), ki fè si peyi a lá ka gobe branbrann-kòtok ka debatje èk ka
anni brile, obre de ti lahan pou debát nan lavi a, toút matjoukann-kòtòf peyi a
nan an gade wè rive nan menm rel sosial epi La-Frans.
V - Mande tòt-ranmande ni pou depareye Mátnik epi La-Frans, blo.
Nan lèt Sèy Lètchimi an ni de lèspri ranmande èk anni sa ja ka déraye lide depareye Mátnik (peyi-karayíb ki rete a 194 lanne anba jouk sístenm ninang-founang lan) epi La-Frans (gouvelman-repiblik oben gouvelman-kasik, peyi-ewòp ki te mete sístenm ninang-founang taha nan brann atè Mátnik) ; yonn, se lide taha eti se an ti palpa lanmen-asou-tjè La-Frans ni pou fè ba se peyi a eti y te mete anba jouk li a (èk toút moún ki pa fouti depareye Mátnik, peyi-karayíb epi se peyi-afrik la adan menm ti-lèspri taha), epi lòt la, pi anba-fèy èk pi patatè, eti gouvelman-repiblik franse pa te ke menm epi gouvelman-kasík franse a nan politik mete peyi-lòtbòtsáy anba jouk li.
Se ti-lèspri lòlòy taha eti gouvelman-repiblik franse a te ke pi lanmen-asou-tjè epi nèg-ginen an pase gouvelman-kasik la, ki te fè Eme Sezè (1913-2008) ale ladje pawol lòlòy taha eti an kadje-larel-tribinal konsa pa se bagáy yo pe ranmande douvan tribinal, èk pou te vini lavwa-egal PPM èk apre pou menm Sèy Lètchimi limenm, te ka palantje y. Se menm ti-lèspri taha ki ka fè an plodayè-politik Gwadloúp ale mande pou gouvelman franse se abwogát larel-kòtòf-tribinal nwè a pase yo se djigilòp li. Adan prèmie a pa ni ranmande, adan dezienm lan, owala ni djigilòp, ni ranmande.
Gouvelman-kasik Anglitè a, gouvelman-kasik Neterland lan ja koumanse ranmande, se se pianmpianm, gouvelman-repiblik franse a pa jenhen fè an wòl epi sa, ès se pou konprann sístenm ninang-founang angle a te pi nan pran ninang-founang afrik la pou moún-asou-latè eti yo te ye a, menm si yo te ke nan rel moún-asou-latè anba, krèy sosial anba-joúk. Nan sístenm franse a, ninang-founang afrik la pa se pe an moún-asou-latè, se te an sitjèt-kòtòf nan laliwonn-djoubak la, menm si dwe mitan 18enm siek la, koút-zie-asou-lavi (weltanschaung alman an) taha te vini toúmbile máy-an-máy epi antipiláj palpa-moún-douboút nèg-mawon an (gouvelnè franse te konte oliwon 700 a 800 nèg-mawon nan lanne 1756 la) epi antipiláj palpa-moún-douboút san-chenn lan asou se káwbe-bitako a (djoubakè janbe-laliman-bitako, djoubakè-nan-lanbouk, ninang-founang san-chenn nan savann, toút se moún taha) epi toúmbiláj sístenm ki te pe ka leve nan sístenm ninang-founang angle oben panyol, oben netèrlande, oben pòtidje èk vini kouri lawonn nan sístenm franse a.
Nan se sístenm angle, neterlande èk menm panyol èk pòtidje a, ninang-founang afrik la te ka leve adan an lakou moùn-asou-latè yonn-tou-yonn (kontel Yorouba a ki te ka kriye Ọlọrun - yo ka kriye y Olódùmarè tou - ki te kabeche èk mete laliwonn siel la men pa te mete lavi asou latè anfwa, pa se pe nan menm mès-longsáy sosial, nan menm mès-kriye-dja epi Igbo a ki te ja ka kriye an Chukwu ki trape toút djòkte èk mete lavi asou latè eti moún pa se pe trase pòtre y ; nan menm rel sa-sáv teknoloji epi kontel se lakou-moún Akan an ki te ka wè Dja dèhè a toút bagáy menm an bagáy lòlòy tankon an fèy-yanm-jòn sèk ki tòwblíp, tousa bagáy) èk anni ti lide lakou-moún taha rive palantje an lèspri dekatonn politik ki pou ka depareye epi dekatonn sosial la, nan pran letjèt, djouboúm, nan divini.
Atè Mátnik, peyi otila moún ka báy kalínda, bèlè danmie kalennda asou (tanbou) djouba yorouba a, lide lakou-moún an vini ka kouri lawonn peyi a, anni nan kannaval apre se lanne 1856-58 la (Kongo èk Kikongo rive atè Mátnik, èk Gwadloúp, dwe lanne 1854 pou 1865, se oliwon 20.000 moún) men se anni anba kreyon-matje Edwa Glisan an eti y vini tonnfakte nan peyi, nan wabáp se lanne 1950 lan. Se pou se konprann sa eti si ni an lide peyi-mátnik ki ka kouri lawonn depi 1956-59 èk ki te fetaye nan se lanne 1965-1980 an, se pou y te gare chimen, vire towblíp nan lakou-moún (anni nan an lakou nèg-ginen pou se pran seráj lakou betje a) dwe lanne 1981-82 a , nan konprann tankon nan Mâws 1946, gouvelman franse a ke sa pran ba nèg-ginen Mátnik la douvan betje y la.
V-1. Gouvelman-repiblik. Nan plodari Sèy Lètchimi an, gouvelman-repiblik franse a te ke nan bát toulong pou desitire sístenm ninang-founang lan men nan peye tèt chak ninang-founang lan nan 1849 (126 milion fran-lò pou 250.000 ninang-founang eti betje èk milát te ke pèdi) se te plís pou apiye an yonn-a-lòt nan mitan gouvelman-peyi epi krèy kabwatè gouvelnáj-ekonomi.
Nan toút se peyi Ewòp larel faktoráj ninang-founang lan, gouvelman-kasik oben
gouvelman-repiblik, yo te peye se kabwatè gouvelnáj-ekonomi ninang-founang
lan. Slave Compensation Act 1837 eti Káwbe-gouvelnáj
larel-gouvelman Anglitè te siyen nan 23 Desanm 1837 te ba se kabwatè
ekonomi anglitè a oliwon 20 milion lív-sterling, se oliwon 16,5 mil-milion
lajounen-jòdi. Nan lanne apre desitiráy sístenm ninang-founang, nan Sirinanm
èk se peyi-karayíb anba jouk nerlande, se mètafè ekonomi sik la trape 12 milion
gwildèz oliwon 150 milion ewo lajounen-jòdi. Toút bagáy la se, owala an
gouvelman-peyi, repiblik oben kasik, se peye se kabwatè káwbe-bitako a pou
desitiráy sístenm ninang-founang lan, se pou y ba yích-dèhè ninang-founang lan
toút djòkte pou mande pa ta gangan ninang-founang yo. Pa di yo di w, an
gouvelman-repiblik pi nan respe-moún-asou-latè pase an gouvelman-kasik, an
gouvelman wangan-afrík, men se pa pou ale konprann an gouvelman-peyi ewòp,
lagòch-wòz-filibo tankon dwèt-boutou, te ke vini lanmen-asou-tjè ba tjek peyi
ki anba jouk li depi nanninannan, ba tjèk lakou nèg-ginen.
V-2. "Vie-mès-pirik
konpayel" la nan lèt kabwatè-gouvelnáj politik Mátnik la. Se
tít "folklore militant" taha nan plodari Sèy
Lètchimi an. Owala eti an moún depenn an vie-mès-pirik ("folklore"
nan pale franse Lètchimi an) se pou y apiye asou an bagáy ki pa se pe kòdjòm,
ni menm kalibiche, epi lavi-gliminen anni tèknoloji krache-dife lajounen-jòdi a
otila se toulong moún-yonn-tou-yonn ki pou ka pòte kole adan an liannáj eti
larel-tribinal ka kabwate.
Lòtbòtsáy, vie-mès-pirik konpayel
sosial èk politik taha pa te ke kòdjòm epi gouvelnáj politik la, bagáy ki ka
mande ladje rel welele a ki ni adan toút
vie-mès-pirik. Tít-langayele "vie-mès-pirik
konpayel-sosial" Sèy Lètchimi an ka mare venn-sís lanne
leve-douboút se konpayel MIR (Mouvement Internationale pour les
Réparations) lan adan an tan-nanninannan otila gouvelnáj politik la te
lòlòy èk te ka fèmen moún anni adan mande-trape branbrann-kòtok.
Tan-nanninannan-longsáy la se pa anni an memwa, an rete-sonhe, ni menm an gade-wè kore flandjáy rarate lavi-lafanmi, "nèg se titiri san fanmi" ; se plís an rarate-wách-longsáy-peyi eti ka fè memwa taha trase an divini-peyi. Fouyaya chikannè ou tann, pa nepi ni an peyi-mátnik (epi toút sansle-pa-bizwen-wè ki pou ni nan lide peyi a) tankon an trase-divini eti Konvwa Pou Ranmande taha se ka palantje ; anni an gloriye-gangan-afrík eti yo menm se gangan-afrík taha pa menm ni se se an rarate-wách-longsáy-peyi, ale wè an peyi dèhè yo.
Simao moún Wanakera....
Aucun commentaire:
Enregistrer un commentaire