Nan dekou rete-sonhe rel-sann-a-kouri 08 Me 1902 a

 Rarate-wách-longsáy-peyi mátnik la

 

Nan rarate-wách-longsáy-peyi eti moún atè-lakáy-mátnik ka leve anlè deblozonn-volkan 23 Avril 1902 pou 5 Òktòb 1905 lan, se plís an rete-sonhe nan chak palpa-lanne jou-gloriye tan-nanninannan-longsáy 08 Me 1902 a, se pou leve an tjè-senyen asou an kantináj 28.000 moún oliwon ki te brile atè Senpiè. Se anni dezás anlè palpa-moún-douboút la eti rarate-wách-longsáy-peyi mátnik taha ka wè èk, delè konsa, an ti konpanyi plodayè-dekantjè tan-nanninannan-longsáy la te ka pe jete an zie fouyaya asou branbrann-kòtok, ekonomi Senpiè, lanbouk-gouvelnáj-ekonomi Mátnik, douvan deblozonn-volkan an.

Lamenm-la, se te ke pou konprann deblozonn-volkan 23 Avril 1902 pou 5 Òktòb 1905 lan anni tankon an bidím dezás-laliwonn, an dekou otila tan-ka-pase a te sispann pase, wabáp an divini-peyi atè Mátnik. Nan rarate-wách-longsáy-peyi taha, pa ni matjoukann-kòtok laliwonn-fondòk-peyi, pa ni matjoukann-kòtok laliwonn-vire-fakte tou, kontel nan rarate-wách-longsáy-peyi mátnik la, yo pa ka konte dlo a tankon an matjoukann-kòtok laliwonn, tou-vènan anba Pon Prechè tankon an matjoukann-kòtok laliwonn fondò-peyi, tousa. Mi se sa mi, toút deblozonn magma ni toulong an deblozonn dlo-cho douvan y (deblozonn dlo-cho 30 Avríl 1902 a èk lavalás-matjak dèhè, nan Lawviè Lawòkselán èk Láwviè Sèk), men katjile sa kòdjòm eti toút deblozonn dlo-cho pa toulong ni an deblozonn magma dèhè yo, kontel se ta 1792 la èk  5 Dawou 1851 an,  jík 1854 ; èk toút deblozonn-magma ka vire trase se kannal-koule láwviè a, se djòkte-koule lasoús la, oliwon volkan an. Rarate-wách-longsáy-peyi taha pa ka depenn an vire-douboút apre deblozonn-volkan an èk pa jenhen te ni koút-zie gláw asou wách-dèhè sosial èk politik apre deblozonn-volkan taha, ni menm asou se toúmbiláj-kòtòf laliwonn lan nan se mòn oliwon volkan an, nan se láwviè a, nan se gran koule a, bèt-anba-bwa oben bèt-láwviè eti disparèt pran yo ; menm si tan-ka-pase, tankon nan toút peyi oliwon-latè, ka pe fè se trás deblozonn-volkan an djigilòp, máy-an-máy.

Nan rarate-wách-longsáy-peyi Mátnik taha, se anni 22 Me 1848 ki ka konte èk menm la konsa, wách-dèhè  sosial èk politik la pa ka peze se se pwa an fèy-banbou anlè zo-kabèch an makak, se anni tan-bím jou 22 Me a ki pòte nan tan-pase èk chenn eti y te pete, menm si piplís moún-douboút atè-lakáy-mátnik la te já san-chenn depi oliwon se lanne 1820 an, pou se konprann si nan 9 Jwen 1815, nan konsít Vièn lan (lanbouk-gouvelman Republik Österreich, lajounen-jòdi) se peyi Ewòp la te sispann tre-machandáj ninang-founang lan ; se pou tonnfaktáj palpa-moún-douboút ninang-founang lan nan an bidím kantináj djoubakè-lizín, tousa eti ka pe fè moún ki trape lèspri-dekantje a sáv sa eti, menm si tre-machandáj ninang-founang lan te pe rive ka bát, anba fèy, jik oliwon 1830, dabò-pou-yonn toúmbiláj sosial taha te ja nan brann depi ancháy tan, èk lòtbòtsáy, palpa-nèg-ginen ki te ka wouvè zie atè Mátnik te piplís pase palpa nèg-ginen ki te  ka debatje tankon ninang-founang-afrík, toút janjol-dekantje ki te ka apiye an kare-zobráy sosial atè-lakáy-mátnik dwe mitan 18enm sièk la ; owala ni an kare-zobráy sosial, ni an fè-kakol politik, mès-longsáy-peyi èk menm ekonomi ki ka pe leve, menm si se te ke bagáy anni nan se lakou nèg-mawon an.

Se pou se konprann sa eti rarate-wách-longsáy-peyi a se pa anni an badjoláj chaje epi falfrèt, rete-sonhe èk plenyen asou gangan ki pase pás, ale konprann nan an sístenm kòtok, se anni kare-zobráy sístenm taha ka báy, pa te ke ni kare-zobráy kore-sístenm (jaden nèg-mawon an) oben kare-zobráy dekare-sístenm, vire-kare sístenm (jaden nèg-ginen san-chenn lan), tousa ; rete la ka miyonnen lapo-fidji, ale piaye gangan nan savann-sáb-afrík la nan lang-pale-franse djòl nan tjou-poul la ; rete la ka gobe an tòt-ranmande franse ki toulong nan chimen ka vini, tousa. Rarate-wách-longsáy-peyi se an plodari-tirád sosial, toulong pi kabeche kòdjòm, toulong pi langayele, toulong pi kalibiche, ki pou ka leve epi an tilili choús-kòtòf lawonn-moún-asou-latè èk djing-kòtok nan laliwonn/tan-ka-pase a, eti se anni lang-peyi a ki sa fè yo kouri lawonn. Rarate-wách-longsáy peyi-mátnik la pa se pe ka báy nan an lang-peyi lòtbòtsáy, se pa anni pou apiye eti y ka apiye asou an konsians kare-bare laliwonn lan èk tan-ka-pase a, se pa anni pou gangan ki pa se ka pale an lang ki te ka foute yo koút balata-bel-bwa èk mès-longsáy-peyi eti y te ka fè kouri lawonn lan te mete chenn an pie yo, se pou lang-peyi a, limenm, ki ka leve an konsians sosial we-nou-rive (oben we-nou-pran-yo èk wè nou rive la pou te rive), èk ka pe mete moún douboút-pare pou mete an yonn-a-lòt nan brann, anfwa.

Rarate deblozonn-volkan 23 Avril 1902 pou 5 Òktòb 1905 lan, nan lang-an-frans lan, pa se pe ka ale pi douvan pase an dezás-laliwonn, an jou-apre-jou avan deblozonn lan, an badjoláj blòfè asou rel-sann-a-kouri a ki brile 28.000 moún-tjè-senyen epi Odjís Siparís ki te mare lahòl ki rive pase nan máy, se anni sièk-tan apre eti rarate lòlòy nan lang franse a te rive konte an ti konpanyi moún ki te ja chape kò yo nan jou douvan 08 Me 1902 taha (dwe 5 Me 1902 apre lavalás-matjak cho te depotjole Lizín-Geren èk chaye 23 moún ba bazil),  rive sáv Léon "Lehann" Konpè (1874-1936) ki te ka rete nan an ti káy nan bòdáj atè-solèy/anni-solèy/atè-solèy Senpiè epi Havivra Da Ifrile, an kapístrel ki te rete sere adan an tou-tè bò-lanmè,  te rive pase wel, tou. Ayen asou chenn yonn-a-lòt ki báy dèhè, nan peyi a menm, bagáy ki te pou ka leve y tankon peyi-asou-latè ; ayen asou bawoúf se betje a te fè asou lahan-lonhe-pal eti káwbe-gouvelnáj Mátnik te vote ba moún ki te san-kote-rete, bawoúf eti senatè Mátnik, Amedée Alexis Augustin Knight (1852-1916), te lonje dwèt anlè y nan káwbe-larel-gouvelman franse a ; ayen asou peyi-karayíb lantouráj li ki te pe anba rel-sann-a-kouri (Sentlisi, Dòmnik, Senvensan, Gwadloúp, Báwbád, tousa), na
Ayen asou peyi oliwon-latè ki lonhe pal, káwbe-gouvelman-peyi Etazini pou piplís èk prèmie douvan men gouvelman-wangan Anglitè, gouvelman-wangan Larisi, gouvelman-wangan Netèwlann, gouvelman Mèksik, gouvelman Itali, tousa. Ayen asou kantináj moún-mátnik ki te ale rete Ayiti, Dòmnik, Etazini, Gwadloúp, Gwiyann, Sentlisi, Trinidád, Venezwela, tousa. Ayen asou rás bèt-anba-bwa kontel jako-mátnik la, rás bèt-láwviè kontel makouba a, oben choús-boujonnen ki djigilóp, láwviè ki sispann koule, ale wè lasoús-dlo ki vini ka koule pi djòk oben pi flòkò. Ayen asou rel-sann-a-kouri 30 Dawou 1902 a ki te pi dri pase ta 08 Me 1902 a, ki te alelouya an míl-epi moún nan 22.000 moún se lanbouk laliwonn volkan an, ki te ale rete Foyal m'en eti gouvelnè franse a te fuse yo vire bò káy yo,  tousa.  Rarate-wách-peyi asou deblozonn-volkan  23 Avril 1902 pou 5 Òktòb 1905 lan  pa nepi rive kantinen lang-peyi-mátnik la, ba y plís laliman kouri lawonn, ba y plís tít-langayele gouvelnáj dezás, gouvelnáj peyi, ale wè gouvelman-peyi.

Ki rarate-wách-longsáy-peyi esa, lè lang-gouvelman-peyi a pa nan lèspri piplís moún nan palpa-moún-douboút nan peyi a èk se anni pou yo badjole pawol-initil-plát oben pawol-rapòte sòti An-Frans debatje ? Ki rarate-wách-peyi esa nan lang-franse, lè rel matje lang-franse taha (An-Frans) ka toulong krache anlè se zouti  kare-zobráy rarate-wách-peyi mátnik la ? Ki pwa-peze an deblozonn-volkan (bagáy an ti pwenyen sigond menm si y te voye 28 a 34.000 moún káy-aboláy), nan an rarate-wách-peyi otila piplís nan palpa-moún-douboút la te rete 194 lanne, 1654-1848, anba sistenm-gouvelnáj ninang-founang lan, chenn nan pie yo, chenn nan kabèch yo ? Ki rarate-wách-longsáy-peyi esa lè palpa-moún-peyi-natífnatal la pa ka djè matje oben pa ka matje, piès toubannman, lang-peyi a ? Se rel-sann-a-kouri 8 Me 1902 a ki fè si Mátnik bát dèhè tankon peyi-asou-latè èk pèd lakát politik nan chòkòy politik gouvelnáj franse a, nan Máws 1946,  ki trase-divini an rarate-wách-longsáy-peyi otila pa ni an gouvelman-peyi natífnatal  ?

Rarate-wách-longsáy-peyi mátnik la pa ka depenn anpil, se anni pou y konte branbrann-kòtok atè Mátnik oben menm delè, branbrann-kòtòk ki pa ni; èk pou depenn eti y pa ka djè depenn taha, se pou y pa ka jenhen dekantje. Se pou y apiye asou an tilili zouti kontel kont, sonnen-mizik,  kouri-nouvel, zagala, lavwa-egal, titím-bwa-sèch  eti lang an-frans lan pa se pe ka konprann menm nan dekou  vini lonhe dwèt anlè kanman kantináj palpa-moún franse-blan nan peyi a, nan pale-franse-bannann lan.

Se pou se konprann sa kòdjòm, nan rarate-wách-longsáy-peyi  a ni toulong an dwel pa-dèhè-klète, an pencheng eti moún pa pe wè nan de koko-zie yo, ni menm ladje kòtok nan lèspri se yích-dèhè, an bagay ki ka volvote nan tan-ka-pase a eti moún, yo menm, ka pe sansle anlè y silon rel konsians sosial yo, si se pa rel konsians politik yo. Lamenm-la, konsians sosial epi konsians politik se toulong-ale nan an liannáy yonn-a-lòt nan an laliwonn/tan-ka-pase, bagáy ki pa ka jenhen janbe laliman an peyi.

I- Lang-peyi a, lang an rarate-wách-longsáy-peyi.

Nan peyi otila pa ni gouvelman-peyi, se se an gouvelman atè-lakáy, peyi-anba-jouk, se anni lang-peyi a, lang peyi-natífnatal la, ki ka pe fè an liannáj sosial èk an mès-longsáy-peyi kouri lawonn. Lamenm-la, se pou se depareye liannáj sosial la (toút kouri-lawonn yonn-a-lòt la nan peyi a, nan an laliman kare-bare, nan an doukou fann) epi toút progranm sosial eti an gouvelman-peyi lòtbòtsáy (oben menm an káwbe-gouvelnáj atè-lakáy, kontel progranm sosial CTM lan) se mete nan brann, ki la anni pou lonje pal ba moún yonn-tou-yonn. Liannáj sosial la, se toulong pou pran letjèt nan divini, nan apiye asou se yonn-a-lòt tan-nanninannan-longsáy la, toút bagáy ka mande jete an zie-klere gláw asou se matjoukann-peyi a. Progranm sosial la, se anni pou kore, la-pou-la èk lamenm-la, an delala, an matjilpa sosial, cháy-dèhè an dezás-laliwonn oben tjèk bidím-blo lavi-toulehou. Progranm sosial taha fouben tan-ka-pase èk pa ni pou peze anlè rarate-wách-longsáy-peyi a.

Mès-longsáy-peyi a, se toulong nan an owonzonnáj, toulong-ale èk aleliwon, kare-bare près-oben-kòtòk, asou kantináj matjoukann-kòtòf peyi a. Isiya la konsa, se pa anni matjoukann-kòtòf mès-longsáy-peyi ("ressources culturelles", nan pale anni-franse se gangan-afrík Mátnik la), se matjoukann-kòtòf laliwonn-fondòk-peyi ("ressources naturelles non renouvelables" nan pale-franse djol-pwenti nan tjou-poul se kreyolís Mátnik la), se matjoukann-kòtòf laliwonn-vire-fakte, se matjoukann-kòtòf palpa-moún-douboút ("ressources humaines" nan pale-franse se jandám kreyolize a), se matjoukann-kòtòf branbrann-kòtok epi matjoukann-kòtòf lèspri-ladje-laliwonn eti toulong nan vire-lang epi y la ; atè Mátnik, pou gouvelman-peyi nou pa ni, nou pòhò pe rive ni matjoukann-kòtòf gouvelnáj-larel-tribinal pou ta nou.

Rarate rel-sann-a-kouri 08 Me 1902 a, nan an pale-franse káwbe-gouvelnáj oben pale-franse bannann lan (oben menm pale-kreyol dòmi-dewò a), se pou toulong fèmen zie asou toút se liannáj sosial la ki se pe báy apre an dezás konsa, dekalibiche yo nan tan-ka-pase oben nan laliman an peyi. Toulong nan lèspri kare-bare taha eti liannáj sosial la ni pou kabeche anlè toút se matjoukann-kòtòf la. Pi lang-pale franse a se ka kare zobráy rarate-wách-longsáy-peyi mátnik la, pi matjoukann-kòtòf peyi-mátnik la ka desann nan rel-anzandaláj sosial la, èk ka janbe laliman floúz, pou kantináj matjoukann-kòtòf peyi a ki pa se pe menm epi ta An-Frans èk pou katel-dekantje-longsáy atè-lakáy-mátnik la ki pou ka fè anlòt tan-ka-pase kouri lawonn. 

Nan an peyi otila ni an gouvelman-peyi, se se an gouvelman atè-lakáy (kontel Amapá oben Para nan Brazil, Alabama oben Oklahoma nan Etazini, Aguascalentes oben Chihuahua nan Mèksik, Anzoátegui oben Miranda nan Venezwela, tousa), se matjoukann-kòtòf gouvelnáj-larel-tribinal la ka pe toulong, nan tan-ka-pase, anbrazonnen oben palantje, anzandalonnen/dezandalonnen lezòt matjoukann-kòtòf la, jík yo menm. Nan dekou an dezás-laliwonn (deblozonn-volkan, douk-latè, gren-vante, láwviè-debòde, solèy-dangpantang...), se matjoukann-kòtòf gouvelnáj-larel-tribinal ka pe flouze rel-anzandale krache-dife a, toúmbile se progranm-mete-nan-brann lan. Se pou se konprann sa lamenm, nan peyi anba-jouk, peyi san gouvelman-peyi, liannáj sosial la se pa anni yonn-a-lòt la, an lanmen-asou-tjè, eti se pe kouri lawonn nan an dekou èk sispann anfwa pou an pawol fann-tjè oben tjè-senhen ki se kouri, zagala.

II - Sitjèt-kòtòf rarate-wách-longsáy-peyi a.

Nan kare-zobráy rarate-wách-longsáy-peyi-mátnik la  ni an tilili lavwa-egal, pawol-pale, ti-pawol, pawol-sonnen-mizik, pawol-sonnen-lang, tousa eti se pa anni an toúmbele yo ka ba rarate-wách-longsáy-peyi a, se klere yo ka pe klere dwel tjòbol la ki pou ni adan toút rarate-wách-longsáy-peyi. Atè Mátnik otila piplís moún pa le tann lang-pale lavi-toulehou a tankon an lang-peyi men anni tankon an pale-kreyol, toulong nan liannáj-dekante epi lang-pale franse a, lang-peyi a pa ka depenn se matjoukann-kòtòf la, se anni pou nonmen yo nan pawol molpi yo.