Nan dekou rete-sonhe rel-sann-a-kouri 08 Me 1902 a

 Rarate-wách-longsáy-peyi mátnik la

 

Nan rarate-wách-longsáy-peyi eti moún atè-lakáy-mátnik ka leve anlè deblozonn-volkan 23 Avril 1902 pou 5 Òktòb 1905 lan, se plís an rete-sonhe nan chak palpa-lanne jou-gloriye tan-nanninannan-longsáy 08 Me 1902 a, se pou leve an tjè-senyen asou an kantináj 28.000 moún oliwon ki te brile atè Senpiè. Se anni dezás anlè palpa-moún-douboút la eti rarate-wách-longsáy-peyi mátnik taha ka wè èk, delè konsa, an ti konpanyi plodayè-dekantjè tan-nanninannan-longsáy la te ka pe jete an zie fouyaya asou branbrann-kòtok, ekonomi Senpiè, lanbouk-gouvelnáj-ekonomi Mátnik, douvan deblozonn-volkan an.

Lamenm-la, se te ke pou konprann deblozonn-volkan 23 Avril 1902 pou 5 Òktòb 1905 lan anni tankon an bidím dezás-laliwonn, an dekou otila tan-ka-pase a te sispann pase, wabáp an divini-peyi atè Mátnik. Nan rarate-wách-longsáy-peyi taha, pa ni matjoukann-kòtok laliwonn-fondòk-peyi, pa ni matjoukann-kòtok laliwonn-vire-fakte tou, kontel nan rarate-wách-longsáy-peyi mátnik la, yo pa ka konte dlo a tankon an matjoukann-kòtok laliwonn, tou-vènan anba Pon Prechè tankon an matjoukann-kòtok laliwonn fondò-peyi, tousa. Mi se sa mi, toút deblozonn magma ni toulong an deblozonn dlo-cho douvan y (deblozonn dlo-cho 30 Avríl 1902 a èk lavalás-matjak dèhè, nan Lawviè Lawòkselán èk Láwviè Sèk), men katjile sa kòdjòm eti toút deblozonn dlo-cho pa toulong ni an deblozonn magma dèhè yo, kontel se ta 1792 la èk  5 Dawou 1851 an,  jík 1854 ; èk toút deblozonn-magma ka vire trase se kannal-koule láwviè a, se djòkte-koule lasoús la, oliwon volkan an. Rarate-wách-longsáy-peyi taha pa ka depenn an vire-douboút apre deblozonn-volkan an èk pa jenhen te ni koút-zie gláw asou wách-dèhè sosial èk politik apre deblozonn-volkan taha, ni menm asou se toúmbiláj-kòtòf laliwonn lan nan se mòn oliwon volkan an, nan se láwviè a, nan se gran koule a, bèt-anba-bwa oben bèt-láwviè eti disparèt pran yo ; menm si tan-ka-pase, tankon nan toút peyi oliwon-latè, ka pe fè se trás deblozonn-volkan an djigilòp, máy-an-máy.

Nan rarate-wách-longsáy-peyi Mátnik taha, se anni 22 Me 1848 ki ka konte èk menm la konsa, wách-dèhè  sosial èk politik la pa ka peze se se pwa an fèy-banbou anlè zo-kabèch an makak, se anni tan-bím jou 22 Me a ki pòte nan tan-pase èk chenn eti y te pete, menm si piplís moún-douboút atè-lakáy-mátnik la te já san-chenn depi oliwon se lanne 1820 an, pou se konprann si nan 9 Jwen 1815, nan konsít Vièn lan (lanbouk-gouvelman Republik Österreich, lajounen-jòdi) se peyi Ewòp la te sispann tre-machandáj ninang-founang lan ; se pou tonnfaktáj palpa-moún-douboút ninang-founang lan nan an bidím kantináj djoubakè-lizín, tousa eti ka pe fè moún ki trape lèspri-dekantje a sáv sa eti, menm si tre-machandáj ninang-founang lan te pe rive ka bát, anba fèy, jik oliwon 1830, dabò-pou-yonn toúmbiláj sosial taha te ja nan brann depi ancháy tan, èk lòtbòtsáy, palpa-nèg-ginen ki te ka wouvè zie atè Mátnik te piplís pase palpa nèg-ginen ki te  ka debatje tankon ninang-founang-afrík, toút janjol-dekantje ki te ka apiye an kare-zobráy sosial atè-lakáy-mátnik dwe mitan 18enm sièk la ; owala ni an kare-zobráy sosial, ni an fè-kakol politik, mès-longsáy-peyi èk menm ekonomi ki ka pe leve, menm si se te ke bagáy anni nan se lakou nèg-mawon an.

Se pou se konprann sa eti rarate-wách-longsáy-peyi a se pa anni an badjoláj chaje epi falfrèt, rete-sonhe èk plenyen asou gangan ki pase pás, ale konprann nan an sístenm kòtok, se anni kare-zobráy sístenm taha ka báy, pa te ke ni kare-zobráy kore-sístenm (jaden nèg-mawon an) oben kare-zobráy dekare-sístenm, vire-kare sístenm (jaden nèg-ginen san-chenn lan), tousa ; rete la ka miyonnen lapo-fidji, ale piaye gangan nan savann-sáb-afrík la nan lang-pale-franse djòl nan tjou-poul la ; rete la ka gobe an tòt-ranmande franse ki toulong nan chimen ka vini, tousa. Rarate-wách-longsáy-peyi se an plodari-tirád sosial, toulong pi kabeche kòdjòm, toulong pi langayele, toulong pi kalibiche, ki pou ka leve epi an tilili choús-kòtòf lawonn-moún-asou-latè èk djing-kòtok nan laliwonn/tan-ka-pase a, eti se anni lang-peyi a ki sa fè yo kouri lawonn. Rarate-wách-longsáy peyi-mátnik la pa se pe ka báy nan an lang-peyi lòtbòtsáy, se pa anni pou apiye eti y ka apiye asou an konsians kare-bare laliwonn lan èk tan-ka-pase a, se pa anni pou gangan ki pa se ka pale an lang ki te ka foute yo koút balata-bel-bwa èk mès-longsáy-peyi eti y te ka fè kouri lawonn lan te mete chenn an pie yo, se pou lang-peyi a, limenm, ki ka leve an konsians sosial we-nou-rive (oben we-nou-pran-yo èk wè nou rive la pou te rive), èk ka pe mete moún douboút-pare pou mete an yonn-a-lòt nan brann, anfwa.

Rarate deblozonn-volkan 23 Avril 1902 pou 5 Òktòb 1905 lan, nan lang-an-frans lan, pa se pe ka ale pi douvan pase an dezás-laliwonn, an jou-apre-jou avan deblozonn lan, an badjoláj blòfè asou rel-sann-a-kouri a ki brile 28.000 moún-tjè-senyen epi Odjís Siparís ki te mare lahòl ki rive pase nan máy, se anni sièk-tan apre eti rarate lòlòy nan lang franse a te rive konte an ti konpanyi moún ki te ja chape kò yo nan jou douvan 08 Me 1902 taha (dwe 5 Me 1902 apre lavalás-matjak cho te depotjole Lizín-Geren èk chaye 23 moún ba bazil),  rive sáv Léon "Lehann" Konpè (1874-1936) ki te ka rete nan an ti káy nan bòdáj atè-solèy/anni-solèy/atè-solèy Senpiè epi Havivra Da Ifrile, an kapístrel ki te rete sere adan an tou-tè bò-lanmè,  te rive pase wel, tou. Ayen asou chenn yonn-a-lòt ki báy dèhè, nan peyi a menm, bagáy ki te pou ka leve y tankon peyi-asou-latè ; ayen asou bawoúf se betje a te fè asou lahan-lonhe-pal eti káwbe-gouvelnáj Mátnik te vote ba moún ki te san-kote-rete, bawoúf eti senatè Mátnik, Amedée Alexis Augustin Knight (1852-1916), te lonje dwèt anlè y nan káwbe-larel-gouvelman franse a ; ayen asou peyi-karayíb lantouráj li ki te pe anba rel-sann-a-kouri (Sentlisi, Dòmnik, Senvensan, Gwadloúp, Báwbád, tousa), nan dekou taha, se se nan gade siel la oliwon.
Ayen asou peyi oliwon-latè ki lonhe pal, káwbe-gouvelman-peyi Etazini pou piplís èk prèmie douvan men gouvelman-wangan Anglitè, gouvelman-wangan Larisi, gouvelman-wangan Netèwlann, gouvelman Mèksik, gouvelman Itali, tousa. Ayen asou kantináj moún-mátnik ki te ale rete Ayiti, Dòmnik, Etazini, Gwadloúp, Gwiyann, Sentlisi, Trinidád, Venezwela, tousa. Ayen asou rás bèt-anba-bwa kontel jako-mátnik la, rás bèt-láwviè kontel makouba a, oben choús-boujonnen ki djigilóp, láwviè ki sispann koule, ale wè lasoús-dlo ki vini ka koule pi djòk oben pi flòkò. Ayen asou rel-sann-a-kouri 30 Dawou 1902 a ki te pi dri pase ta 08 Me 1902 a, ki te alelouya an míl-epi moún nan 22.000 moún se lanbouk laliwonn volkan an, ki te ale rete Foyal m'en eti gouvelnè franse a te fuse yo vire bò káy yo,  tousa.  Rarate-wách-peyi asou deblozonn-volkan  23 Avril 1902 pou 5 Òktòb 1905 lan  pa nepi rive kantinen lang-peyi-mátnik la, ba y plís laliman kouri lawonn, ba y plís tít-langayele gouvelnáj dezás, gouvelnáj peyi, ale wè gouvelman-peyi.

Ki rarate-wách-longsáy-peyi esa, lè lang-gouvelman-peyi a pa nan lèspri piplís moún nan palpa-moún-douboút nan peyi a èk se anni pou yo badjole pawol-initil-plát oben pawol-rapòte sòti An-Frans debatje ? Ki rarate-wách-peyi esa nan lang-franse, lè rel matje lang-franse taha (An-Frans) ka toulong krache anlè se zouti  kare-zobráy rarate-wách-peyi mátnik la ? Ki pwa-peze an deblozonn-volkan (bagáy an ti pwenyen sigond menm si y te voye 28 a 34.000 moún káy-aboláy), nan an rarate-wách-peyi otila piplís nan palpa-moún-douboút la te rete 194 lanne, 1654-1848, anba sistenm-gouvelnáj ninang-founang lan, chenn nan pie yo, chenn nan kabèch yo ? Ki rarate-wách-longsáy-peyi esa lè palpa-moún-peyi-natífnatal la pa ka djè matje oben pa ka matje, piès toubannman, lang-peyi a ? Se rel-sann-a-kouri 8 Me 1902 a ki fè si Mátnik bát dèhè tankon peyi-asou-latè èk pèd lakát politik nan chòkòy politik gouvelnáj franse a, nan Máws 1946,  ki trase-divini an rarate-wách-longsáy-peyi otila pa ni an gouvelman-peyi natífnatal  ?

Se pa jòdi man ka matje sa eti si dekantjè tan-nanninannan-longsáy ni pou fè moún  wè an trase-dekantje-langayele (èk ankò an kou, lang lan ni pou mete djing-lang li nan toút lonyen-dekantje), an krèy janjol-dekantje, an krèy nouvel-matje nanninannan eti moún pe ale li, koute oben jete zie anlè yo, tousa ; rarate-wách-longsáy-peyi a se toulong an leve-fondás máy-an-máy eti ka pe toúmbile nan tan-ka-pase, toulong plís sa-sáv, plís liannáj epi peyi-oliwon (laliwonn Karayíb la pou ka bloublou rarate-wách-longsáy-peyi Mátnik la èk menm tan-nanninannan-longsáy la), plís liannáj epi lawonn-moún-douboút oliwon-latè (Afrík-anba-solèy, Kerala nan Lezenn, Azia-Ewòp anva-solèy, Azia-atè-solèy pou piplís), pi nou ka báy douvan nan tan-ka-pase, pi lang-matje a ka dekatonnen èk chaye tít-langayele lòtbòtsáy jík pou ladje se papie-stanmpe gouvelman-peyi anjoukè nan chimen. 

Rarate-wách-longsáy-peyi mátnik la pa ka depenn anpil, se anni pou y konte branbrann-kòtok atè Mátnik oben menm delè, branbrann-kòtòk ki pa ni; èk pou depenn eti y pa ka djè depenn taha, se pou y pa ka jenhen dekantje. Se pou y apiye asou an tilili zouti kontel kont, sonnen-mizik,  kouri-nouvel, zagala, lavwa-egal, titím-bwa-sèch  eti lang an-frans lan pa se pe ka konprann menm nan dekou  vini lonhe dwèt anlè kanman kantináj palpa-moún franse-blan nan peyi a, nan pale-franse-bannann lan. Se pou se konprann sa kòdjòm, nan rarate-wách-longsáy-peyi  a ni toulong an dwel pa-dèhè-klète, an pencheng eti moún pa pe wè nan de koko-zie yo, ni menm ladje kòtok nan lèspri se yích-dèhè, an bagay ki ka volvote nan tan-ka-pase a eti moún, yo menm, ka pe sansle anlè y silon rel konsians sosial yo, si se pa rel konsians politik yo. Lamenm-la, konsians sosial epi konsians politik se toulong-ale nan an liannáy yonn-a-lòt nan an laliwonn/tan-ka-pase, bagáy ki pa ka jenhen janbe laliman an peyi.

I- Lang-peyi a, lang an rarate-wách-longsáy-peyi.

Nan peyi otila pa ni gouvelman-peyi, se se an gouvelman atè-lakáy, peyi-anba-jouk, se anni lang-peyi a, lang peyi-natífnatal la, ki ka pe fè an liannáj sosial èk an mès-longsáy-peyi kouri lawonn. Lamenm-la, se pou se depareye liannáj sosial la (toút kouri-lawonn yonn-a-lòt la nan peyi a, nan an laliman kare-bare, nan an doukou fann) epi toút progranm sosial eti an gouvelman-peyi lòtbòtsáy (oben menm an káwbe-gouvelnáj atè-lakáy, kontel progranm sosial CTM lan) se mete nan brann, ki la anni pou lonje pal ba moún yonn-tou-yonn. Liannáj sosial la, se toulong pou pran letjèt nan divini, nan apiye asou se yonn-a-lòt tan-nanninannan-longsáy la, toút bagáy ka mande jete an zie-klere gláw asou se matjoukann-peyi a. Progranm sosial la, se anni pou kore, la-pou-la èk lamenm-la, an delala, an matjilpa sosial, cháy-dèhè an dezás-laliwonn oben tjèk bidím-blo lavi-toulehou. Progranm sosial taha fouben tan-ka-pase èk pa ni pou peze anlè rarate-wách-longsáy-peyi a.

Mès-longsáy-peyi a, se toulong nan an owonzonnáj, toulong-ale èk aleliwon, kare-bare près-oben-kòtòk, asou kantináj matjoukann-kòtòf peyi a. Isiya la konsa, se pa anni matjoukann-kòtòf mès-longsáy-peyi ("ressources culturelles", nan pale anni-franse se gangan-afrík Mátnik la), se matjoukann-kòtòf laliwonn-fondòk-peyi ("ressources naturelles non renouvelables" nan pale-franse djol-pwenti nan tjou-poul se kreyolís Mátnik la), se matjoukann-kòtòf laliwonn-vire-fakte, se matjoukann-kòtòf palpa-moún-douboút ("ressources humaines" nan pale-franse se jandám kreyolize a), se matjoukann-kòtòf branbrann-kòtok epi matjoukann-kòtòf lèspri-ladje-laliwonn eti toulong nan vire-lang epi y la ; atè Mátnik, pou gouvelman-peyi nou pa ni, nou pòhò pe rive ni matjoukann-kòtòf gouvelnáj-larel-tribinal pou ta nou.

Rarate rel-sann-a-kouri 08 Me 1902 a, nan an pale-franse káwbe-gouvelnáj oben pale-franse bannann lan (oben menm pale-kreyol dòmi-dewò a), se pou toulong fèmen zie asou toút se liannáj sosial la ki se pe báy apre an dezás konsa, dekalibiche yo nan tan-ka-pase oben nan laliman an peyi. Toulong nan lèspri kare-bare taha eti liannáj sosial la ni pou kabeche anlè toút se matjoukann-kòtòf la. Pi lang-pale franse a se ka kare zobráy rarate-wách-longsáy-peyi mátnik la, pi matjoukann-kòtòf peyi-mátnik la ka desann nan rel-anzandaláj sosial la, èk ka janbe laliman floúz, pou kantináj matjoukann-kòtòf peyi a ki pa se pe menm epi ta An-Frans èk pou katel-dekantje-longsáy atè-lakáy-mátnik la ki pou ka fè anlòt tan-ka-pase kouri lawonn. 

Nan an peyi otila ni an gouvelman-peyi, se se an gouvelman atè-lakáy (kontel Amapá oben Para nan Brazil, Alabama oben Oklahoma nan Etazini, Aguascalentes oben Chihuahua nan Mèksik, Anzoátegui oben Miranda nan Venezwela, tousa), se matjoukann-kòtòf gouvelnáj-larel-tribinal la ka pe toulong, nan tan-ka-pase, anbrazonnen oben palantje, anzandalonnen/dezandalonnen lezòt matjoukann-kòtòf la, jík yo menm. Nan dekou an dezás-laliwonn (deblozonn-volkan, douk-latè, gren-vante, láwviè-debòde, solèy-dangpantang...), se matjoukann-kòtòf gouvelnáj-larel-tribinal ka pe flouze rel-anzandale krache-dife a, toúmbile se progranm-mete-nan-brann lan. Se pou se konprann sa lamenm, nan peyi anba-jouk, peyi san gouvelman-peyi, liannáj sosial la se pa anni yonn-a-lòt la, an lanmen-asou-tjè, eti se pe kouri lawonn nan an dekou èk sispann anfwa pou an pawol fann-tjè oben tjè-senhen ki se kouri, zagala.

Nan rarate-wách-longsáy-peyi a, atè-lakáy-mátnik, rel-sann-a-kouri se anni 08 Me 1902 taha ; bidím rel-sann-a-kouri 20 Me 1902 a eti te pi djòk pase ta 08 Me a, pou lanbouk Lawviè-Sale èk jik Djanman te rive  anba fifín-sann ; rel-sann-a-kouri  30 d'Awou 1902 a ki te brile oliwon míl moún ; ale wè deblozonn-volkan 1929-1932 a ki pa te flandje pèsonn, toút se blo-plenyen taha pa nan rarate-wách-longsáy volkan an ; ale wè rarate-wách-longsáy-peyi Mátnik-Karayíb la.

                    I-1. Rel-sann-a-kouri  Jedi 08 Me 1902 a. Nan pipirít-solèy-leve, 08 hè epi 02 minít, an toύmblow te flandje siel klè Mátnik la, epi an bidím rel-sann-a-kouri deboule nan mòn lan pou rive asou Senpiè nan 01 minít èk 40 sigond, èk brile toύt káy douboύt epi toύt moύn ki te rete nan lanbouk la magre ancháy sinás douvan. Ancháy moύn ti-lanbouk oliwon ki te vini pare lapli-sann atè Senpiè, ancháy fouyaya ki te sòti Foyal vini wè volkan nan kavalád, sa eti ki fè palpa-moύn-douboύt Senpiè eti se te owonzon 28.000 moύn te gonfle epi owonzon 5 jik 7.000 moύn.

Nan pipirít 08 Me 1902 taha, de bidím rel-sann-a-kouri eti moύn te pe wè nan 100 kilomèt oliwon  te ka kouri anlè laliman volkan an, nan an karetel anlè-solèy/atè-solèy pou anni-solèy/anba-solèy, dekantjè deblozonn-volkan te konte boulín yo asou 670 km-pou-an-hè. Deblozonn-volkan, se toulong an dezás-laliwonn (lapli-sann, lavalás-matjak-cho, lavalás-matjak-frèt, demantibiláj èk toumbiláj toύt laliwonn dlo a, lasoύs èk láwviè, degra kouvè epi sann, lapli-chaje-soύf, rel-sann-a-kouri, tousa), an bidím dezás-laliwonn eti ka toύmbile rel-kantináj matjoukann-kòtòf nan an peyi.

                    I-2. Rel-sann-a-kouri 30 d'Awou 1902 a. Se pa anni pou 1.400 moún oliwon eti bazil te chaye nan dekou rel-sann-a-kouri taha, sa ki ka fè se dezienm dekou-tjè-senyen volkan an, se plís pou piziè lanbouk ki te toúmpakte èk sa vini ba volkan an tít volkan laliman-anlè-solèy Mátnik, ladje tít volkan-senpiè a menm si nan lavalás matják-cho douvan 8 Me 1902 a, volkan an te já voye oliwon 400 moún pa asou Prechè, káy aboláy.

Nan se 7 lanbouk oliwon volkan an, se Mònwoύj ki te pi toúmpakte nan dekou rel-sann-a-kouri 30 d'Awou 1902 taha, oliwon 800 moύn Mònwoύj te brile nan dangpantang rel-sann-a-kouri a, te ni 250 moύn Ajoupa-Bouyon, 25 moύn Báspwent, 10 moύn Mòn-Kapo, tousa pou konprann karetel rel-sann-a-kouri a te báy nan laliman anlè-solèy/atè-solèy volkan an, se silon djòkte èk trase van an.

II - Sitjèt-kòtòf rarate-wách-longsáy-peyi a.

Nan kare-zobráy rarate-wách-longsáy-peyi-mátnik la  ni an tilili lavwa-egal, pawol-pale, ti-pawol, pawol-sonnen-mizik, pawol-sonnen-lang, kont èk majoláy, tirád èk poenm, tousa eti se pa anni an toúmbele yo ka ba rarate-wách-longsáy-peyi a, se klere yo ka pe klere dwel tjòbol la ki pou ni adan toút rarate-wách-longsáy-peyi. Atè Mátnik otila piplís moún pa le tann lang-pale lavi-toulejou a tankon an lang-peyi men anni tankon an pale-kreyol, toulong nan liannáj-dekante epi lang-pale franse a (kabwatè-politik la ka koumanse an plodari nan pale-franse, voye de-o-twa pawol djenm kankan-kreyol la epi fini nan franse-bannann epi an "mèsi anpil mèsi anchay" ́nan wabáp la), lang-peyi a pa ka jenhen depenn se matjoukann-kòtòf peyi a, se anni pou nonmen yo nan pawol molpi yo, matjoukann-kòtòf-peyi se toulong lòt-bòdáj lanmè-ble Atlantik.

Nan rarate-wách-longsáy-peyi nan lang franse a, atè Mátnik, ni anni an lang-matje eti piplís moún-mátnik pa pe sa matje kòdjòm, èk nou pou sáv sa eti liannáj lang-pale/lang-matje a ka toulong apiye nan kalibích èk rete-yonn mès-longsáy-peyi a, pale-franse anni pawol-rapòte taha, pa se pe ka faroze ni menm dekatonnen rarate-wách-longsáy-peyi a. Se pou sa konprann sa eti lang-pale a ni pou fè an mès-longsáy-peyi kouri lawonn alagadigadáw, san tjansáy, san begeye ("begeye pèd", nan se ti pawol-pale lang peyi-mátnik la) èk owala an rarate-wách-longsáy-peyi ka bát nan an lang-peyi-lòtbòtsáy, peyi an-tjou-man-deviran, se pou y diskoupe kouri-lawonn mès-longsáy-peyi a èk pou rive adan an rarate debiele, ki pa ni peyi dèhè y, èk ka pèd lakát adan an rarate-wách-lavi ("récit de vie" nan pale-franse se kamít Mátnik la) moún-yonn-tou-yonn ki la anni pou miyonnen lapo fidji yo, "Preto é lindo" oben tjèk "we-feeling black" ki pa fouti depenn èk kabeche tòt-genyen an lakou-yonn-a-lòt.

Rarate deblozonn-volkan  23 Avril 1902 pou 5 Òktòb 1905 lan nan pale-franse, se dabò-pou-yonn  pou fèmen y anni adan rel-sann-a-kouri 08 Me 1902 a pou pa rive depenn èk konte toút matjoukann-kòtòf eti y te chaye ale èk, nan menm balan an, te pòte vini ; epi lòtbòtsáy, pou pa jenhen kabeche èk dekatonnen mès-longsáy dezás-laliwonn ki te pou vini pi kare-bare èk leve an lèspri vire-douboút-pímpe dèhè. Nan de tít-langayele-matje, katawoute tan-ka-pase Mátnik la epi an tilili larel-gouvelnáj-tribinal èk larel-kòtòf sosial an-frans eti ka elèktrize lakou-peyi Mátnik la, se pa anni nan lèspri wakle-boulín sosial la.

Nan an peyi otila pa ni gouvelman-peyi, pa ni an larel-gouvenáj-tribinal-peyi, se larel-kòtòf sosial la eti la pou kare zobráy liannáj sosial la, se pa anni pou leve yonn-a-lòt nan mitan moún men pou fè y kouri nan divini-peyi, ka toulong sere anba an tilili chèlèlè, mès-soubawou, sístenm-vie-fanm ki pa fouti fè yo pran letjèt nan divini, leve an mès-longsáy-peyi dezás-laliwonn eti mande an memwa pou sa. Isiya la konsa nou plís nan mès-nanninannan, nan vire fè jès epi ti-lèspri se gangan an kouri lawonn (anni konprann se pou pa pran wotè dekatonn teknojoji ki bát  depi tousa tan ; èk dekatonn teknojoji  a  ka toulong apiye an dekatonn mès-longsáy-peyi eti limenm ka faroze, si se pa palantje toúmbiláj sosial lao), delè menm se pou sere y dèhè tjèk vie-jès-mal-degaje eti se pe pase pou larel-kòtòf sosial èk ka fè pa jenhen pe ladje kòtok nan lanmen yích-dèhè.

Se larel-kòtòf sosial taha eti se anni nan lang natifnatal la moún ka pe tann èk konprann yo, ka toulong teste tan-ka-pase nan peyi a. Lide taha eti menm si yo pa se ka depenn toúmbele pase tan-ka-pase a, pianmpianm oben towtow, se larel-kòtòf sosial la ka fè moún konprann an kare-zobráy aleliwon-galba, delè mennm an vire-kare-zobráy. Se pou sa mwen menm enmen matje sa eti se gangan an pa se pe ka janbe laliman peyi a èk an lakou-peyi pa se pe ale èche yo nan Afrík anba-solèy menm nan an rarate-wách-longsáy lavi-fanmi. An moún yonn-tou-yonn pe bát adan mache-èche taha, si y sa rive fèmen zie asou wách politik la.

                II-1. Nan se pawol-pale depenn volkan an, andewò  08 Me 1902, volkan taha pa ni tan-nanninannan-longsáy pou ta y. Dabò-pou-yonn,  pa ni an tilili pawol-pale ni menm tít-langayele, ale wè lavwa-egal anlè volkan an eti li tou-yonn, se 120 kilomèt-kare, titak plís pase 10%, tè-danme Mátnik. Se pa anni 27 láwviè epi 4 lasoús-dlo ki ka pran dlo yo asou volkan an, se an tilili choús-boujonnen, piebwa, zèb, liann, foujè ki ka leve anlè tè-danme volkan an epi toút rás bèt-anba-bwa ki ka kouri nan laliman taha.

Pa ni pawol-pale oben lavwa-egal ki ka depenn tilili ních-lavi taha. Anni an "toút kouyon brile Senpiè" eti pa menm kòdjòm epi rarate tan-naninannan-longsáy la ; epi ankò pi nan vie-mès-pirik la, lide eti an bondje-kretjen an eti se anni lèwdou-tjè-koko, te ke pran seráj moún Senpiè pou lavi-anni-dousín-fant-katje yo tankon Ehèn Mona (1942-1991) te ka bày-lavwa anlè sa nan tít-mizik li a, "La Chandelle".

             II-2. Lang franse a eti piplís moún-mátnik pa fouti plodayele, ka bát tankon lang rarate tan-nanninannan-longsáy la. Lang franse taha se toulong an lang-pale eti piplís fanm-mátnik ka anni badjole, "je sors de Paris, la terre est à moi, mi ta w mi ta mwen", nan tjèk franse-bannann ; èk an lang-matje ki ka bát tankon lang káwbe-gouvelnáj eti ka foute kou an tjou moún-mátnik, ale-vire-cháwlo. Plodayele an lang, se dabὸ-pou-yonn liannen pale a, badjoláj la, epi matje a, sa eti ka toulong kalibiche badjoláj la, fè y pran lang epi yích-dèhè, fè y pran chimen divini.
Pi nan fondòk, lang franse taha pou lang káwbe-gouvelnáj eti y ye a, ka chaye an tilili wakle-boulín teknoloji epi menm wakle-boulín sosial, ka toúmbile se choús-kòtòf sosial li a, aleliwon-galba, tousa ki ka pe fè piplís moún-mátnik pa fouti kare zobráy an plodari kalibiche asou wách-lavi-toulejou yo. "Pale franse pa le di lèspri pou sa", se anni lang-matje a ka pe fè moún  leve an yonn-a-lòt èk fè y pran letjèt nan divini ; se pou se konprann, pòte y (douboút dèhè y) èk ladje y kòtòk  nan lanmen yích-dèhè.

III - Pwa-peze an dezás-laliwonn nan kole-bò an leve-douboút sosial oben politik.

Nan peyi otila pa ni an gouvelman-peyi, se se an gouvelman atè-lakáy, memwa sosial oben politik la flòkò, dabò-pou-yonn pou matjoukann-kòtòf politik la ki pa ka vire fakte aleliwon èk pou tan-naninannan-longsáy peyi a eti moún pa ka djè li nan lív, ale wè matje y. Nan plodari dekantje-langayele douvan, man te já matje sa eti an peyi, an lakou-peyi, an lawonn-moún douboút pou tòt-genyen y, pa se pe ka faktore  matjoukann-kòtòf politik, si pa ni an matje kare-bare asou tan-nanninannan-longsáy la. Se matje kare-bare taha ki ka pe depareye memwa-rarate epi tan-naninannan-longsáy la.

Dezás-laliwonn lan, limenm, se pa anni an djíng-kòtok tan-ka-pase a, an jou-rete-sonhe tan-nanninannan-longsáy,  an trase-matje nan lív tan-nanninannan-longsáy oben lív dekantje-laliman-peyi ; sa mande toulong an progranm politik, sosial èk mès-longsáy-peyi pou gouvelnen dezás-laliwonn nan tan-dèhè, nan divini-peyi. Plís pase an blo-tjè-sote, an dezás-laliwonn se toulong an djíng-matje tan-ka-pase a ki ni an doukou-douvan èk an doukou-dèhè eti moún ka mizire nan matjoukann-kòtòf ki djigilòp oben vini ka báy, oben vire vini, tou.

La-pou-la, se pou se tann an mès-longsáy dezás-laliwonn ki pou ka kouri lawonn an peyi, èk pi douvan, pou ka leve progranm politik  pou si-kouri-vini, toút progranm ki pou ka faktore, vire faktore matjoukann-kòtòf politik. Owala an mès-longsáy dezás-laliwonn ka kouri lawonn nan an peyi, se pou sístenm aprann-lekol la, èk menm sístenm aprann-sa-sáv lavi a, ka anchoúste lide an peyi-asou-latè, yonn-tou-yonn nan lawonn peyi-asou-latè a (deblozonn-volkan atè Mátnik pa se pe menm epi deblozonn-volkan Soufriyè Senvensan ; èk se pou sa leve toút liannáj-peyi nan mitan Mátnik  epi Senvensan), epi lòtbòtsáy ka treleye lide fondòkte, si se pa rel-prèmie-douvan, se matjoukann-kòtòf politik la, èk nan wabáp, lide eti toúmbilãj sosial la ka báy kòdjòm, èk pi bitjoumakwenn, wakle-boulín sosial la ki pe rive blo anlè moún nan peyi a, toudi yo epi teknoloji krache-dife.

Lamenm-la, se pa anni progranm sosial apre rel-sann-a-kouri 08 Me 1902 a ki te flòkò pou gouvelman natífnatal-mátnik ki pa te ni, se matjoukann-kòtòf politik èk matjoukann-kòtòf gouvelnáj-tribinal ki pa te ni pou te mete an jou-konte-jou sosial nan brann, bagay ki jete peyi a nan djiyon politik 19 Máws 1946 la. Gouvelnáj politik Marius Hurard epi krèy-leve-douboút politik Républicains Progressistes la, nan 1886, te leve lide an gouvelman atè-lakáy-mátnik men te rete pri adan gouvelnáj ekonomi èk sístenm taks, wè gouvelman-peyi franse rale toút ti pran-lanmen ekonomi èk sosial taha anlè y, nan larel-gouvelnáj vire-boutje káwbe-gouvelnáj Avril 1900 an.

Nan doukou politik lajounen-jòdi a, nan dekou wakle-boulín teknoloji a toulong-ale, se jou-ale-jou-vire eti an peyi ka brile matjoukann-kòtòf politik li. Se pou vire fakte dòt, nèfte an konpanyi adan yo, vire mete larel, pou se tjenbe toúmbele joút ekonomi èk joút mès-longsáy-peyi nan mitan tilili peyi-asou-latè. Se larel-gouvelnáj-tribinal ki te ke pi fondalnatal pou se vire fakte se matjoukann-kòtòf politik la. Se pou se tann èk konprann, la eti pa ni an gouvelman-peyi, pa pe ni larel-gouvelnáj-tribinal èk se konsa se matjoukann-kòtòf peyi a ka dekati san, se se an ti djengèt pou se vire leve nan divini, nan de lanmen se yích-dèhè a.

            III-1. Dezás-laliwonn lan se toulong an toúmbiláj nan rel-kantináj matjoukann-kòtòf. Si hourakán lan ka toulong chaye ale èk latè-tranble a ka pe leve ancháy rel-fann nan fondás la, deblozonn-volkan an se an tilili lasoús-dlo ki ka simèwje, dòt ka pe djigilóp nan menm balan an, anlo kannal-koule dlo, bagáy ki ka fè moún sáv dlo a se matjoukann-kòtòf laliwonn-fondòk-peyi ki pi fondalnatal asou-latè. Dlo se lavi èk se anni deblozonn-volkan an ki ka báy tít matjoukann-kòtòf laliwonn-fondòk-peyi taha, se an matjoukann-kòtok laliwonn vire-fakte tou.

Apre deblozonn-volkan 23 Avril 1902 pou 5 Òktòb 1905 lan, se 27 láwviè ki te fè dlo yo anlè volkan an ; epi, máy-an-máy, 7 adan yo vini djigilòp. Se anni 4 lasoús-dlo ki rete.... dlo a se matjoukann-kòtòf laliwonn fondalnatal la nan laliman volkan an.

            III-2.Dezás-laliwonn lan se depotjoláj an kalibích-laliwonn pou vire trape anlòt kalibích-laliwonn máy-an-máy. Pou lang-peyi a ki pa ka kantinen rarate-wách-longsáy asou se dezás-laliwonn lan toulong-ale, sosial la (lèspri veyatíf mete toút moún an ansanm nan peyi a) pa fouti dekatonnen nan an kalibích líy-nan-líy. Se toulong nan an tilili toúmbiláj blo otila tan-nanninannan, vie-mès-pirik, mès soubawou se angan an ka vire blo, san kriye ago.

Dezás-laliwonn lan se, pa di yo di w, an dekou pou vire douboút  pimpe ; apre deblozonn-volkan, apre latè-tranble oben apre hourakán, vire-douboút-pímpe taha se toulong an dekou yonn-a-lòt ; se pou konte kantináj matjoukann-kòtòf ki trape pou pran letjèt nan an divini eti, nan dekou an dezás-laliwonn ka rive blo anlè moún, se pa ni pase lanmen.

IV - Tan-nanninannan-longsáy la se anni nan an lang-matje èk rarate-wách-longsáy-peyi se pou toulong gare lang-matje nan kouri-lawonn li.

Rive isiya lá konsa, se pou se depareye, kare-bare, tan-nanninannan-longsáy la eti pa se pe anni pou blablate, pou badjole, asou tan-ki-pase nan an peyi, epi lòtbòtsáy, rarate-wách-longsáy-peyi a eti, limenm, ni pou vire kabeche karetel èk kouri-lawonn tan-nanninannan-longsáy la toulong-ale. Se pa anni pou  konte èk depenn rel-flòkò an kare-zobráy tan-nanninannan-longsáy ki pa jenhen pe ale pi nòlfòk pase  fèy-stanmpe gouvelman èk/oben larel-gouvelnáj-tribinal nan an dekou tan-ka-pase a ; se pa nepi pou an wách-kòtok peyi-lòtbòtsáy, peyi anlòt kontinan, ki  pa se pe rive anchouke nan an peyi otila tan pa ka pase nan menm boulín pase a, se pou apiye eti rarate-wách-lonjgsáy-peyi a ka apiye asou an tilili lawonn èk blo pòte-nouvel, delè menm kouri-nouvel, atè-lakáy, ki toulong pi nan toύmbele tan-ka-pase a.

Owala nou se matje depareyáj nan mitan tan-nanninannan-longsáy èk rarate-wách-longsáy-peyi, se pou kabeche èk dekantje an tilili liannáj nan mitan yo de, toulong depareye nan dekantje-langayele men, nan menm balan an, kole nan lavi-toulehou, epi lide taha eti toύt kole ka chaye an dekole pou rive nan an kole/dekole/vire-kole, se vire-kole a ki pi bililik. Kontel, si tan-nanninannan-longsáy Mátnik la eti se plís katel politik èk sosial gouvelman-peyi franse pase tjek matjoukann-kòtòf politik ba se krèy-leve-douboύt politik Mátnik la, ka bát anni nan lang-pale franse epi an líy-nan-líy desèvlan, èk nan menm peyi-Mátnik taha a, an rarate-wách-longsáy-peyi se ka bát anni nan an lang-pale kreyol-mátnik ki ja pi nan ladje líy-nan-líy desèvlan an, ni an tilili pás-liannáj otila yo ka kole, dekole, vire kole èk se nèhè sa ki ka leve pale-kreyol dòmi-dewò taha eti ka fè djigilòp èk landòmi pran peyi a.

Nan dekou tan-ka-pase a ka pe pran balan nan pase y la, nan dekou teknoloji krache-dife ka debatje aleliwon-galba, ni toulong an peyi ka fè choύs èk se pou, longsáy-ale, mete toύt toύmbiláj-blo taha kwaka. Tan-nanninannan-longsáy nan lang-matje franse a, tan-nanninannan-longsáy-mátnik eti Awman Nikola (1925-2022) te ka matje nan lang-peyi franse a, ka toulong depotjole Mátnik tankon peyi-asou-latè èk fèmen y adan an djoubáp rás-moύn-asou-latè, an liannáj ninang-founang nèg-ginen, "dènie jenerasion apre krapo", epi betje-zawa, rayi-rás-nèg-ginan, bagáy ki ka wouvè chimen ba an plodari yích-gangan-afrík, toulong nan menm lang-franse taha epi lòtbòtsáy fè toύt ti tou-kaka-foule franse-kokazian ki ka debatje atè Mátnik ale pran kò yo pou tròp yích-man-bans betje vini fè gòj anlè tjèk brèbrè-mouton afrík-nwè, anni koulè lapo-fidji, san lang-peyi, san mès-longsáy-peyi, san tan-nanninannan-longsáy-peyi si se pa bawoύf ninang-founang ewòp la.

 Rarate-wách-longsáy-peyi  nan lang-peyi-mátnik la, menm an pale-kreyol djol-nan-tjou-poul, ka vire mete Mátnik peyi-asou-latè èk nan menm balan an, moύn-mátnik tankon moύn-asou-latè eti yo ye a, moύn ki ni an divini moún-douboút pou rete yo pa rete pri adan an líy-nan-líy lang-pale-franse a eti owala moύn se fèmen gangan-afrik yo a adan, se pou yo pa jenhen rive pete chenn lan.

Vini ka matje tan-nanninannan-longsáy-mátnik taha nan an lang-peyi-mátnik se te ke, dabò-pou-yonn fè moún li, nan de koko-zie yo, an tan-nanninannan-longsáy sosial natífnatal-mátnik èk, lòtbòtsáy, pran toút se dekou fè-kakol la epi y pou se rive trase lide-fondòk an konsians sosial eti limenm ka wouvè lawonn ba an konsians politik natífnatal-mátnik. La eti konsians politik natífnatal-mátnik taha se ka kouri lawonn, se pou blo-djenm won-nan-won an ("violence circulaire" nan matje-franse Franz Fanon an) se ka dekati máy-an-máy jík djigilòp ; se pou divini Mátnik, pou peyi-asou-latè eti y ye a, se vini liannen epi ta dòt peyi oliwon Karayíb-Amerik, kontinan-nanninannan y èk kontinan-divini y, yonn-tou-yonn.

             IV-1. Nan dekou rarate-wách-longsáy-peyi a flòkò, se pou blo-djenm won-nan-won an kouri lawonn pi floúz. Blo-djenm lan se toút dekou otila an moún yonn-tou-yonn oben an krèy moún ka apiye asou djokte fizik li, djòkte lèspri y oben rel-douboút sosial li pou koubare anlòt, mete y anba jouk, depotjole y, flandje y, jik fredi y nèt. Blo-djenm lan ka fèt epi kou, flandjáy, soufè, depotjoláj branbrann an moún oben an lakou-peyi, oben laliwonn an peyi.
Plodari sosial la ka depenn èk dekantje blo-djenm lan silon dekou a, silon tan-ka-pase, silon krèy-leve-douboút sosial la, silon peyi a, silon rel dekatonn sosial èk tèknoloji, tousa. Blo-djenm nan káwbe-bitako ninang-founang lan pa se pe menm epi blo-djenm nan káwbe-bitako anba se larel-tribinal franse a, apre 1946 eti pa se pe menm epi ta apre 1981-82 a. Nan peyi otila ni an gouvelman-peyi pou kare zobráy rarate-wách-longsáy-peyi a, sa pi floúz fredi blo-djenm lan pou gouvelman-peyi a ki trape toút djòkte pou leve sa eti Max Weber te ka kriye an "lanmen-gouvelnáj yonn-tou-yonn asou blo-djenm" lan.

            IV-2. Nan dekou wakle-boulín sosial la, se larel-tribinal la rive sèk rarate-wách-longsáy-peyi a anlè se lakou-moún atè-lakáy la. Nan an peyi-anba-jouk,  an peyi san gouvelman-peyi,  an peyi san larel-gouvelnáj-tribinal atè-lakáy, blo-djenm lan ka rive, tankon an rel-sann-a-kouri asou/adan se lakou-moún atè-lakáy la pou rarate-wách-longsáy-peyi eti yo pa ni oben pa ka djè kouri lawonn floúz.  Nan se peyi-anba-joúk taha, gouvelman-peyi lòtbòtsáy la ka toulong debatje epi an tilili larel-tribinal ki ka mare peyi a pou kòdjòm yo pa se pe kòdjòm epi rarate-wách-longsáy-peyi a.

Plís pase an blo-djenm, jou-ale-jou-vire anlè peyi a, mès-longsáy-peyi èk lang lan, se chaye èk rale eti y ka rale ancháy dekou janbe larel-tribinal nan mete eti y ka mete moún yonn-tou-yonn nan lavi yo pou yo se rete sere dèhè branbrann-kòtok, krizokal, eti se anni sa ki pe tòt-genyen nan an lakou-peyi ki ka diskoupe tan-ka-pase a èk ba y balan pou moún se trape latoudlín oben latanmòt.

V - Rarate-wách-longsáy-peyi nan dekou wakle-boulín sosial la.

Dabò-pou-yonn, se pou depenn èk kabeche wakle-boulín sosial la epi de tít-choús-fondòk eti, yonn se dekatonn towtow teknoloji a epi lòt la, liannen kole-kole epi prèmie a, toúmbiláj fáp-fáp se toúmbele lavi-toulejou a. Yonn tankon lòt toulong anba jouk janjol-dekantje tan-ka-pase a eti pa se pe menm ba toút moún-asou-latè nan an menm lakou-peyi (moún-lanbouk/moún-bitako, rel rive-nan-lekol, rel konsians-politik, krèy-djoubak sosial, rel kouri-lawonn nan lang èk mès-longsáy-peyi natífnatal-mátnik la, rel desèvláj anba lang èk mès-longsáy-peyi franse a, wách-lavi-sere-kòtòf, tousa), nan an laliwonn mès-longsáy-peyi pou anlòt, nan an doukou politik pou anlòt, nan an kontinan pou anlòt kontinan, patiti patalòt.

Atè Mátnik, peyi-anba-joúk, peyi san-gouvelman-peyi, peyi otila pa te jenhen ni an konte-dekantje asou se matjoukann-kòtòf peyi a, se se matjoukann-kòtòf palpa-moún-douboút la, wakle-boulín sosial la ka toulong sòti lòtbòtsáy debatje, se anni an tilili larel-gouvelnáj-peyi La-Fráns oben larel-gouvelnáj-tribinal franse ki pa trape an lanmen-djòk, peze, mizire, konte, ale wè konprann se katel-dekantje-longsáy atè-lakáy-mátnik la ("problématiques martiniquaises" nan pale-franse djol-koule se gran-moún Mátnik la) pou se konte èk dekantje tonnfaktáj krache-dife ki se báy. Lamenm-la, se pou se konprann sa eti se katel-dekantje-longsáy atè-lakáy-mátnik taha ka leve ek kouri lawonn nan tan-ka-pase, tonnfakte nan dòt katel-dekantje-longsáy pi file oben pi flòkò, ka dekati men pa ka jenhen djigilòp anfwa.

An larel-gouvelnáj, li tou-yonn, pa pe rive kore an katel-dekantje-longsáy menm lè se an gouvelman-peyi ki se kabeche y, se anni pou, nan an dekou fann, rive natifnatalize y, sáv asou ki matjoukann-kòtòf pou apiye pou leve tonnfaktáj san kavaláj taha, trape an zie-klere anlè y pou pa se ale ba yích-dèhè brè an chokola cho. Nan dekou  bankoulele sosial ki ka báy dèhè an dezás-laliwonn (deblozonn-volkan, hourakán oben latè-tranble, tousa) se pou se katel-dekantje-longsáy sosial la se fè siwawa. Wakle-boulín sosial la, epi boul tèknoloji krache-dife peyi-lòtbòtsáy eti y ka chaye a, se plís katel-dekantje-longsáy mès-longsáy-peyi ki ka fè tilili èk ka detenn anlè koút-zie-klere asou se matjoukann-kòtòf politik la, ka pe fè moún ale plenyen, "on veut les mêmes prix que la métropole", toút se desèvláj ventjenm-sièk taha.

Rarate-wách-longsáy-peyi a pa se pe an lapriyè, an vide-dlo-nan-kwi mafoudja, ni menm an resite-asou-moún, toút tjenbwa lòlòy ki pa ke sa mete mètjwás franse a nan kakarel ; bagáy-sik ki pa sa menm fè an teknoloji jan-lontan vire fè choús nan peyi a, èk kouri lawonn. Se plís an plodari rale-mennen-vini afrík-nanninannan ki ka mare (se an danma) toút an kontinan nan  "tirád-piaye soubawou lanmen-asou-tjè" Jean-Jacques Rousseau a.

Pou teknoloji krache-dife eti y ka mennen vini, toulong fáp fáp san, se se, an ti tan sosializáy, wakle-boulín sosial la ka denatífnatalize rarate-wách-longsáy-peyi a, malakse y epi an tilili tanbi-rezonnen rarate-wách-longsáy-peyi lòtbòtsáy (toulong nan an plodari dezanzobráyte/vire anzobráyte, pou sòti lòtbòtsáy rive isiya) eti delè se anni de-o-twa dwel  tan-nanninannan yonn, de mil-lanne-pase se peyi-lòtbòtsáy taha, vini badjole asou Ejíp an tan se farahon te ka tere toút an lawonn-moún epi yo nan fondás piramíd yo a,  se pa menm pou se vini blablate asou Wòch-stanmpe Tè-patát la, atè Makouba.

            V-1. Se anni tèknoloji tayino/kalinago a ki te branbrannize tan-ka-pase a èk ba rarate-wách-longsáy-peyi a tankon an fondás apiye, pran letjèt nan divini. Se pa anni pou vini plodaye (oben badjole)  isiya-la-konsa, gangan-afrík la te rive nan barank an banbòt zawa-ewòp èk pa te pe mennen piès tèknoloji afrík epi y ; se anni an lèspri dekatje-laliwonn tankon ta Edwa Glisan an, nan Le Quatrième Siècle, ki te sa fè an nèg-mawon rive fè kakol yonn-tou-yonn san mennen piès tèknoloji epi y, se se an koutla debwaze ; se plís pou se tann èk konprann sa eti se anni tèknoloji kalinago/tayino taha ki te pe nan toúmbele, nan kanmouzaza laliwonn lan.

Tèknoloji zawa-ewòp la eti gangan-afrik la, li-menm, apiye èk pran lanmen adan, debaba laliwonn lan (se pa anni koupe toút piebwa nan se mòn Ayiti a), depotjole y nan tan-ka-pase èk dekatje toút lide peyi-asou-latè ki pou ka báy nan chak dekou toúmbiláj laliwonn lan.

            V-2. Nan peyi san gouvelman-peyi, se anni tèknoloji-peyi ki ka pe trase bòdáj rarate-wách-longsáy-peyi a, rive frennen anlè balan wakle-boulín sosial la. Se tèknoloji-peyi taha ka toulong mete moún nan an yonn-a-lòt sosial, la eti tèknoloji ki ka debatje a ka mete moún yonn-tou-yonn, tou-touni anlè de pie yo. Tèknoloji a mande an branbrann-kòtòk eti limenm fè moún wè an mètsèvle se matjoukann-kòtòf laliwonn lan nan tan-ka-pase. Se pa anni pou rete la badjole ye krík, ye krak, an rarate-wách-longsáy-peyi pe pa tjenbe nan tan ka pase san piès branbrann-kòtok.

Se konsa tèknoloji-peyi a ka pe  bare cháy-dèhè wakle-boulín teknoloji  a eti ka toulong sòti lòtbòtsáy debatje èk pou toúmbile se toúmbele lavi-toulejou a. Se pa anni pou tan-ka-pase a ki ka vini ka pase toulong pi towtow pou moún pa ka wè lajounen yo pase, se plís pou rive yo ka pe rive pi fáp-fáp anlè rel-rive yo eti ka bát anni anlè branbrann-kòtok pou pa jenhen ranbonni liannáj sosial nan mitan moún-asou-latè.

                Rarate-wách-longsáy-peyi a ka pe toúmbile, aleliwon-galba nan tan-ka-pase, silon rel konsians moún-peyi asou tan-nanninannan-longsáy la, blo mande-trape sosial, silon rel leve-douboύt pou trape branbrann-kòtok, silon rel matjoukann-kòtòf politik, silon tan-nanninannan-longsáy sosial èk politik la limenm, silon tilili janjol-dekantje lavi sosial, politik èk mès-longsáy-peyi, silon teknoloji krache-dife ki ka debatje blo nan dekou latè-wonn ekonomi èk mès-longsáy-peyi a.

Deblozonn-volkan  23 Avril 1902 pou 5 Òktòb 1905 lan, epi bidím rel-sann-a-kouri 08 Me 1902  a, te pòte an toύmblow, an tanbi-sonnen oliwon-latè ba Mátnik, te mete y nan rel peyi-asou-latè taha eti plodari debiele gangan-afrik nan lang-franse a ka èche depotjole, toulong nan konfiolo epi plodari dekatjè La-Frans toulong-ale a, nan reponn tak-an-tak kanman-kòtòf-peyi franse a.

Rarate-wách-longsáy-peyi se pa anni matje men matje a ka toulong apiye rarate a nan tan-ka-pase èk se menm pou y se ka rive kanmouzaze se wakle-boulín tan-ka-pase a, se toύt peyi a eti y pa pe tonnfakte, ba y anlòt douboύt-kòdjòm pou se pran letjèt nan divini. Si pa ni matje, pa ni antipilonn sosial taha èk se pou lakou-peyi a se brile matjoukann-kòtòf mès-longsáy-peyi plís pase kantináj yo ka faktore èk pou ale prete aleliwon nan dòt peyi oliwon, oben dòt lawonn-moύn-douboύt nan janbe-lanmè-ble, an tjou-man-deviran, nan twa-mil-lanne Ejípt la, peyi ki pa nan menm kontinan epi Mátnik.

Rarate-wách-longsáy deblozonn-volkan 23 Avríl 1902 pou 05 Òktòb 1905 lan epi rel-san-a-kouri 08 Me 1902 a, te ba Mátnik an rel-douboύt tankon peyi-asou-latè, se pa anni pou ale badjole sa eti Mátnik se pa, kontel Gwadloύp oben Senvensan nan Karayíb la, nan mitan kontinan-Amerik la ; pi nolfok, se pa nepi an peyi kontinan-Afrík, an koulè lapo-fidji men an laliwonn/tan-ka-pase yonn-tou-yonn eti ka dekatonnen asou pwa kò y.

Se pou konprann sa eti rarate-wách-longsáy-peyi a  ka toulong depenn-dekantje se peyi a nan yonn-tou-yonn yo, men plís pase sa ka wouvè lawonn pou liannáj-peyi toulong pi nan kare-zobráy peyi, fè yonn epi tan-ki-pase a, èk lòtbòtsáy wouvè an tilili chimen-divini-peyi.

 

Simao moun Wanakera