Joút-politik kabwatè-gouvelnáj-lanboúk

 "Ou ja la ou ke rete"

Tan ka pase atè Mátnik tankon nan toút peyi oliwon-latè men nan mès-longsáy politik Mátnik la ayen pa ka toúmbile  nan fondòk, "Edít pe ale vire" tankon lavwa-egal Barèl Kopèt la ka di ; 20 asou 34 lanboúk vire vite ba menm kabwatè progranm-gouvelnáj-lanboúk la dwe prèmie wonn lan, anni tjwe toút size-koze politik anfwa, "se  pa lapenn pale" oben "pa bizwen pale", mèkèkè, atè Láwviè-Sale ou se di se an mapíanm politik. Politik se dabò-pou-yonn pou fè an palpa-moún-douboút pran letjèt nan divini, ès moún Lawviè-Sale se konprann se epi André Lèsiè yo ke pe pran letjèt ́an divini ? 

Se moún politik Mátnik la ka vini epi an trase-divini ("projet" nan pale-franse se mètafè Péyi-a) men jenhen an progranm politik eti pa se pe ka fè an progranm, bagáy ka leve lide an jou-konte-jou politik  ("calendrier politique", lè man fini manhe ya, man ke manhe ya), lide an tan-ka-pase, èk pi douvan se anni krèy-leve-douboút politik ki se pe leve an progranm politik. Se pou konprann twa tan-kòtòk adan progranm politik la, yonn se lonyen èk depenn se katel-dekantje-longsáy atè-lakáy la oben natífnatal la ; dezienm lan se pou konte-dekantje se matjoukann-kòtòk-peyi a ; twazienm lan ki toulong  pi bililik-kòtòf, se pou se kabeche kantináj matjoukann-kòtòk-peyi a mete nan brannpou regle an katèl-dekantje-longsáy nan tan-ka-pase.  Lòtbòtsáy, an progranm politik nan an lanboúk 18.000 moún ka vote kontel Wobè, se pa anni pou konte konmen yòl ki ke bát lanmè nan koùs-yòl lawonn-mátnik 2026 oben 2027. Se pou se konprann, progranm politik an bidím lanbouk toulong nan liannaj mete-nan-brann epi ti lanbouk oliwon. Bagáy pou plodaye sa eti an kabwatè-gouvelnáj an bidím lanboúk pa se pe rive la san an krèy-leve-douboút politik dèhè y, ki zafè "san màk-politik" esa san an wkoút-zie-klere asou peyi a.

Sa eti ka tenmbolize nou isiya la konsa se pa anni pou 20 kabwatè-gouvelnáj-lanboúk ka pase depi prèmie wonn lan èk pou Man Oreli Nèla ki fè 84,46% vwa (mwen menm ki mwen menm ka kriye woulo wèl pasáy ba y) men se pou konprann sa eti se an size-koze politik ki pa fèt èk se nan size-koze politik tou-yonn eti an koút-zie asou divini ka báy èk/oben ka bát ; lòtbòtsáy se  nan koút-zie asou divini taha otila an peyi ka pe leve tankon peyi-asou-latè. Annou pa ale pran dlo-mousách pou lèt, jere an lanboúk nan sístenm franse a se plís djoubak an sobreka-kabwatáj pase an kabwatè-gouvelnáj-lanboúk. Men se anni kabwatè politik la ke sa rive fè moún konprann sa eti an matjoukann-kòtòk te ke ni plís rèl-pòte pase anlòt matjoukann-kòtòk ; an matjoukann-kòtòk mès-longsáy-peyi te ke ni plís fondòkte pase an matjoukann-kòtòk  laliwonn-fondòk-peyi, tousa.

Nan dekou prèmie wonn joút-politik kabwatè-gouvelnáj-lanboúk taha, se pou nou dekantje an degrenngolád, an dekati, tenmbolizè mès-longsáy politik Mátnik la, se pa anni pou se joutè politik la ki pa ni progranm politik men anni an tjò trase-divini, se pou krèy-leve-douboút politík natífnatal-mátník ki djigilòp èk pou káwbe-gouvelnáj politík èk mès-longsáy-peyi eti yo ye a (se anni yo ki pe sa trase èk dekantje se katel-dekantje-longsáy atè-lakáy-mátnik la), se yo tou-yonn ki trape an sa-sáv-longsáy-lavi sosial èk politik pou ale tjoke an divini atè-lakáy-mátnik, ale wè natífnatal-mátnik. Mí lajounen-jòdi se anni PPM (Parti Progressiste Martiniquais, 22 Máws 1958) ki rete douboút tankon krèy-leve-douboút politik atè-lakáy-mátnik men epi an progranm politik flòkò pou pase eti y pase lanne epi lanne nan liannáj gouvelnáj epi an krèy-leve-douboút politik franse, Parti Socialiste. MIM (Mouvement "Indépendantiste" Martiniquais) pa ka rive pase rèl 20% vwa (1.027 vwa, 18,21%) atè Láwviè-Pilòt eti se te laliman-djòk li, ni an ti tjénz lanne. Peyi-A eti ka fè 84,46% (5.397 feyèt-vote) atè Dikòs, ka rete titák twòp nan liannáj-anba-joúk epi LFI (La France Insoumise, krèy-leve-douboút politik ki pi "jakoben" An-Fráns) pou nou se depenn-dekantje tjèk katel-dekantje-longsáy natífnatal-mátnik lakáy yo. Rete se konpayel wayalachi-politik-mátnik  la (PKLS, CNCP Jik An Boút, tousa) pou fè an mès-longsáy politik natífnatal-mátnik kouri lawonn nan peyi a men yo pa ka ale nan joút-politík franse atè-lakáy-mátnik.

Nan dekou politik taha otila pa ni progranm politik won-ladje-won, ni menm  an krèy-leve-douboút politík dèhè se joutè a, nan doukou an mès-longsáy politik lòlòy, se pou toút moún an vini badjole anlè ranbonni-lavi branbrann-kòtòk yo ke sa fè ba moún, tankon si yo menm te ke gwo págna nan laliwonn ekonomi èk sosial flòkò Mátnik la. Nan an doukou politik konsa, kabwatè-gouvelnáj lanbouk douvan ka toulong pati epi an gabel, an pwenhen djòkte douvan ; plís pase sa,.nan dezienm wonn lan, sa pi floúz pou yo ale èche an palpa vwa nan kantináj feyèt-vote joutè a ki fini twazienm lan èk/oben katriyenm lan. Se pou nou se plodaye pou an fonn-fè-yonn se fèy-stanmpe a, plís pase an ladje-la-konsa. Kontel, nou te ke pi simie wè fèy-stanmpe Jeremi Fèrdinan an fonn fè yonn epi ta Man Bélon Cabit la pase anni ladje la konsa tankon an fèy-stanmpe ki kaye. Nan fonn-fè-yonn lan, ni toulong an pran-pawol politik, nan ladje-la-konsa a se pou rete kwaka, mi wách-lavi politik la ka bát longsáy-ale apre joút-politik franse a atè-lakáy-mátnik.