Joύt-politik franse atè Mátnik, dezienm wonn lan

 

An ti flichonnen-toύmbile

 

Dezienm wonn taha fè nou vire lang men nou pa ka depale pou sa, dabò-pou-yonn ni yonn-de toύmbiláj epi kabwatè-gouvelnáj-lanboύk  ki te douvan nan prèmie wonn lan èk ki pran fè, rive de lanmen balan, kaláw. Nou te ale pran sa pou an wách-kòtòk eti joutè ki te ke ni tèt-chouval li douvan nan prèmie wonn lan ka pase floύz nan dezienm lan (se sa ki rive kontel atè Robè otila Felís Merín pase epi 65,50 feyèt-vote a, atè Gwomòn tou otila Jilbè Koutirie 54,82% feyèt-vote men se pa sa ki rive atè Senpiè  otila Lύdmila Larád-Èstách genyen epi 53,25% feyèt-vote oben atè Mònwouj otila Odrea Mozòl pran 58,74% se feyèt-vote) pou mès-longsáy politik ki flòkò atè Mátnik, se kanman-kòtòf sosial la tou.

Lòtbòtsáy, pou menm mès-longsáy politik taha ki flòkò èk menm pou mès-longsáy sosial Mátník la ki pa fouti  apiye an janjòl-dekantje tan-ka-pase a, katèl-dekantje-longsáy toύmbiláj politík la èk menm toύmbiláj sosial la ka toulong báy anni nan dekou gran dezás-laliwonn (an hourakán, an deblozonn-vòlkan, an latè-tranble, tousa) oben gran bidím-blo kontel krách-avion West Caribbean lan nan 16 Awoύt 2005, oben tjèk toύmbiláj larel-gouvèlnáj An-Frans. Pa ni ayen ki ka toύmbile nan politik, apre an mete-nan-brann lakou-peyi a asou pwa kò y, se pou se tann èk konprann, dwe isiya la konsa, se pa an kabwatè-gouvelnáj-lanboύk ki ke sa pòte an toύmbiláj politik oben menm sosial adan peyi taha.

Mès-longsáy politik taha flòkò jík pou  piplís se joutè-politik la ka pe vini la san piès krèy-leve-douboύt politik oben menm tjèk lawonn-leve-douboύt sosial dèhè yo, se pou konprann san progranm politik, san an jou-konte-jou politík èk sosial, san an douboύt-pare pou se pran lang epi dòt krèy-leve-douboύt politik oben sosial. Lamenm-la se pou se kabeche anlè sa eti se fè-yonn dezienm wonn lan pa ka pòte nan joύt-politík Mátnik. Atè Fòdfrans, sa pa mache piès jík pou lawonn-leve-douboύt  politík la ki te ni an progranm lan èk te fè yonn nan mitan de wonn lan rive fini twazienm. Lamenm-la, an progranm sosial, o-pi-lanmen-asou-tjè eti y te ke ye a, pa se pe vini an progranm politik, pa ke sa báy antre adan an jou-konte-jou politik, an progranm sosial se toulong la-pou-la, isiya epi atjòlman-la. an progranm politik ni toulong pou se leve an konte-dekantje asou se matjoukann-kòtòk peyi a ; èk lamenm-la, kabwatè-gouvelnáj-lanbouk la te ke ni pou leve konte-dekantje taha nan laliman lanbouk li a, matjoukann-kòtòk moύn-douboύt plís pase toύt larèstan matjoukann-kòtòk peyi a,  

La-pou-la, se pou se kabeche sa eti se krèy-leve-douboύt politik Mátnik la nan banbann, PPM (Parti Progressiste Martiniquais, 22 Máws 1958) eti se pi vie káwbe-gouvelnáj politik atè Mátnik rete anni Fòdfrans èk Sentlís pou lanbouk anba gouvèlnáj politik li depi kon Natali Grát, 58,32% pran Twazile anlè yo ; MIM (Mouvement Indépendantiste Martiniquais, 1 Jwiye 1978) pa rete piès lanbouk anba gouvelnáj li èk se anni PEYI-A (Dikòs, Láwviè-Pilòt, Marigo, Prechè) ki ka tjenbe douboύt. Si ni an krèy-leve-douboύt politik ki genyen an bagáy nan joύt-politik kabwate-gouvelnáj-lanbouk 2026 franse taha se plís PEYI-A pase anlòt ; se pa anni pou Síntia Yero ki genyen atè Marigo epi 59,6% feyèt-vote oben Gilèn Jozèf-Anjelik ki genyen Prechè epi 50,85% feyèt-vote, se pou Oreli Nèla ki pase, dwe prèmie wonn lan epi 84,46% feyèt-vote nan an lanbouk otila ni 13.811 moύn ka vote.

Nan se trann-kát kabwatè-gouvelnáj-lanbouk Mátnik la ni, anni nèf fanm (Matnik se yonn adan peyi otila ni piplís fanm pase nonm, nan 2021, se te an rèl-konte 85,4 nonm pou 100 fanm, Gwadloύp se te 82,7 nonm pou 100 fanm èk kontel Ayiti se te 98,2 nonm pou 100 fanm ; Senvensan-epi-Grinadín se te 104,1 nonm pou 100 fanm), se  plís pase anni yonn ki te ni avan joύt-politik 2020 an. Nan 2020 pou 2024, 17 lanbouk te toύmbile kabwatè-gouvelnáj eti 2 adan yo te vini trape an gouvelnè-fanm, Latrínte epi Mònvè ; se pou konte se 5 fanm ki vini pran lanmen nan dekou joύt-politik gouvelnáj-lanbouk 2026 taha ; se Natali Grát atè Twazile, Gilèn Jozèf-Anjelik atè Prechè, Lύdmila Larád-Estách atè Senpiè, Odrea Mozol atè Mònwoύj epi  Síntia Yero atè Marigo. 

Owala nou se tjoke janjòl-dekantje tan-ka-pase a se pou leve an tilili liannáj epi dòt janjòl-dekantje dèhè eti prèmie adan yo toύt se kòporans se lanbouk la, atè Foyal epi 59.761 moύn ka vote pa se pe menm epi atè Wobè epi 18.488 moύn ka vote oben atè Marigo epi anni 3.114 moύn ka vote. Se pa pou se ale konprann kabwatè-gouvelnáj Foyal la te ke ni plís djòkte politik pase kabwatè-gouvelnáj Makouba a, Jan-Chal Virakavouden oben kabwatè-gouvelnáj Káwbe a eti se Jera Monsten ; pou larel-gouvelnáj ki ni nan sístenm politik franse a lajounen-jòdi otila se anni jere moύn ka jere lanbouk la, se plís kabwatè káwbe-jere-katel la ki ka pran se gran lide-trase tèknik la èk se plís nan an chenn-liannáj-lanbouk (CACEM, Espace Sud, CAP Nord) otila se gran lide-trase tèknik taha ka leve. Kabwatè-gouvelnáj-lanbouk Matnik la pa pe ni pwa-peze politik eti an Jòy Grasian oben an Eme Sezè (se plís Dk. Piè Alikè ki te ka mennen Fòdfrans, E. Sezè te plodayè-politik An-Frans) te trape a, se katel sosial tan taha pa se pe menm epi se mande-trape sosial lajounen-jòdi a, "on veut les mêmes prix que la métropole". Se pou se kabeche sa eti an joutè-politik ki te ke vini nan joύt kabwate-gouvelnáj-lanbouk anni epi mande-trape sosial pa ke sa tjenbe nan an sís-lanne-gouvelnáj-lanbouk, si se pa pou debloze lamenm nan prèmie konsít-gouvelnáj la.

Lajounen-jòdi kabwatè-gouvelnáj-lanbouk la ni plís pou fè moύn atè-lakáy la konprann, si se pa topaye epi sa, politik laliman-peyi eti gouvelman franse a ka mete nan brann, èk pou sáv nou menm sáv sa eti se katel-dekantje-longsáy politik èk sosial Mátnik la, epi menm se katel-dekantje-longsáy mès-longsáy-peyi a, pa se pe menm epi se ta franse, se an djoubak pete-tèt èk pete-fíel eti se kabwatè-gouvelnáj-lanbouk taha ka mete anlè kont yo. Kabwatè-gouvelnáj-lanbouk an-frans lan pa ni ayen ka bare chimen-divini y, se anni wouvè laliman lanbouk li a ba mete-nan-brann ekonomi eti se larel-gouvelnáj ja ka flouze rive yo. Atè Mátnik eti se an peyi lòtbòtsáy La-Frans, an peyi anba-jouk, an peyi san mès-longsáy ekonomi èk politik nan lèspri-konprann kare-bare a, se larel-gouvelnáj franse a anni la pou palantje dekatonn se sobreka gouvelman-peyi franse a, nou adan an ekonomi anba-jouk, an ekonomi eti pa ni káwbe-tre atè-lakáy pou ta y, wách-kòtòk ki ka fè piès larel-gouvelnáj sosial pa fouti fè lawonn-moύn-peyi a pran letjèt nan divini men anni pou moύn yonn-tou-yonn se rive kore an ti konpanyi lanvi blèz kò yo, la-pou-la...

Simao moun Wanakera