Edwa-Glisan (1928-2011) 15 lanne eti y báy antre nan memwa tan-ka-pase Mátnik la

 

Plodari-kabechinen trás la

Se Edwa Glisan limenm ki te fè tan-nanninannan-longsáy natífnatal-matnik la koumanse asou an koύt nèg-mawon, Prèmie Longwe a adan Le Quatrième Siècle ; èk, lide foulou taha eti an moύn-afrík-anba-solèy te ke pe debatje atè Mátnik nan kontinan-amerik la, èk chape anlè sistenm ninang-founang se betje franse a, kouri anba bwa mawonnáj la,  san aprann laliwonn lan, san sáv hák asou tan-ka-pase atè-mátnik la ; plís pase Bug Jargal Victor Hugo a, nonm-anni-lèspri-djòk Friedrich Nietzsche la nan Also sprach Zarathustra. Ein Buch für Alle und Keinen. Nan prèmie plodari-kabechinen Edwa-Glisan, plís pase nan plodari-kabechinen matjoukann-afrík Eme-Sezè a oben menm plodari-kabechinen ranboulzayè konsiáns douboύt-krann Franz-Fanon an nan Les mains parallèles èk apre nan Les damnés de la terre, nèg-ginen anba-joύk la ke rive prèmie douvan nan lakou-peyi a lè ranboulzáy peyi-natífnatal la ke báy (Christian messianism, "the last will be the first"), moύn-afrík la te ke trape an djòkte lèspri pi mabial pase moύn-ewòp la, jík pou rive nan kontinan-Amerik la san se se an boutou, san zouti branbrannizè mès-nanninannan, tou-touni-anlè-de-pie y, tankon an vè-tè, èk te ke leve an mès-longsáy, an sa-douboύt-moun-asou-latè, tousa ; Longwe nan mòn lan te rive trase an chimen-divini, leve an rèl-fanmi menm si se fanm lan, de kwi lèt pou pran seráj divini, pa ka djè kouri lawonn nan rarate-kabechinen Edwa-Glisan an. Se nan sa eti plodari-kabechinen trás la, plodari-kabechinen kote-rete a, plodari-kabechinen ankreyolaj, Edwa-Glisan an pi kabeche ek pi kalibiche, pi lanmen-asou-tjè tou, pase konsiáns lwijanboje Eme-Sezè a èk konsians douboύt-krann Franz-Fanon an. Lakáy Edwa-Glisan, se pa anni pou an nèg-ginen te rete la ka plere èk/oben lonje dwèt asou rayi-rás-nèg-ginen (negrophobia) ki ka kouri lawonn oben menm leve semeda, goumen pou depotjole y, bagáy anni moύn yonn-tou-yonn ; an-an, se pou kare fondás an peyi, pa menm an laliwonn ("betje a ka leve an laliwonn, laliwonn lan pa nepi peyi a" eti Edwa-Glisan te ka matje) men an peyi. Man ka vire matje sa eti lakáy Edwa-Glisan, nan prèmie plodari-kabechinen y, peyi a pi fondòk pase lapo-fidji an moύn, "Mi se an peyi ki la, se pa moύn san lèspri" eti y matje nan Láwviè-lezád. Rive la, se pou se mande Edwa-Glisan sáv ki manniè an moύn ka pe sáv lè y rive, si se anni trás, anni trase-chimen ki ni ? Ki manniè moύn taha ka pe sáv la eti y ka ale, si se anni trás ki ni ?  Pi nan fondòk kabeche-dekantje a, ki pawol an moun ke pe sa pale si chimen eti y pran pou ale a, se anni an trás, pou konprann an laliwonn ki ka toύmbile toulong ?  Si se anni trás ki ni, ki manniè an moύn ke sa rive sáv lè y asou an chimen-divini, lè lè rive pou se kabeche an chimen-divini, pou trás eti moύn ja trase.

Dwe La Lézarde, plodari-kabechinen trás Edwa-Glisan an se pa anni an chimen-dekoupe pou rive pi towtow nan wabáp latè-wonn Franz-Fanon an nan Les mains Parallèles ek apre nan Les Damnés de la terre, plís pase sa se an chimen-ale ki te ke andewò tan-ka-pase, andewò latè-wonn lan, se pou sa Edwa-Glisan pa te le tann pale sistenm kabeche, ni menm kabeche sistenm. Lide taha eti ti lakou-moύn-douboύt natifnatal-mátnik la, se lakou-moun-douboύt natifnatal-karayíb la, te rive fè an welto anlè tan-nanninannan-longsáy la pou tjenbe nan lavi a, pou rete douboύt nan tan-ka-pase a ; se pa pou ayen Papa Longwe nan Katriyenm siek la, dènie Longwe a eti pa ni yích pou se pran lanmen apre lanmò y se an tjenbwazè, se anni pou asire an trás-afrik ka kouri lawonn adan lèspri toύt moύn natífnatal-mύtnik, "Soύch-senyen Longwe a te sèk. Èk, sèk eti y te sèk, se pou se Longwe a te báy nan memwa toύt moύn" ; se pou sa konprann trás-afrik taha se pa te nepi an djíng kontinan-afrík la limenm, se pa te koulè lapo-fidji moύn ; se pa te an mès-nanninannan eti moύn atè Mátnik, moύn atè peyi-karayíb la pa te ke pe sa tjenbe nan tan-ka-pase, se se apiye anlè y pou fè an mès-longsáy natífnatal-mátnik ; se pa te nepi yonn adan se 800 a 2.000 choύs lang-pale eti ka kouri lawonn kontinan-afrik taha ; se te tankon an van ka monte mòn. Nan plodari-kabechinen Edwa-Glisan an, plodari-kabechinen trás la,  plodari-kabechinen ankreyoláj la, plodari-kabechinen latanmòt la, se toulong an tilili trás eti ka vini kole anlè anlòt tilili trás pou se fè an tilili-longsáy, se an rive-an-boύt san rete, an rive-an-boύt-longsáy, ayen pa ka boύt blo, toύt bagáy la wouvè, pa ni wabáp nan lèspri mabial wabáp la ; men Edwa-Glisan pa te le tann pale bililik-longsáy, sa eti toulong liannen epi lide sístenm lan.

Nan lide sístenm lan ni tan-ka-pase a eti pi fondòk pase laliwonn lan, chak sístenm ni tan-nanninannan-longsáy li ki ta y èk pou sa, tout sístenm pa se pe anlè menm rèl la, de sístenm pa se pe kantekant ; ni sístenm ki pi dekatonnen, ki pi náwfláw, pase dòt pou plís tan ki pase adan yo ek pou plís liannáj kouri-lawonn ki báy adan yo, se se pou laliwonn yo ki pi blayi-oliwon. Edwa-Glisan te ka dekatonnen lide an kantekantáj náwfláw se lang lan, "toύt lang se lang", ek nan menm balan an se mès-longsáy la ; epi lide taha eti toύt bagáy la se pou kouri lawonn, ayen pa ka desann nan fondòk latè, anni nan blayi-oliwon. Nan plodari-kabechinen Edwa-Glisan an eti se te pou veye o gren pa anni kouri vini platje an model ewòp anlè se peyi anba-joύk Afrik oben Amerik la, menm kouri-lawonn taha pa ka rive leve an tan-nanninannan-longsáy choύs-yonn-tout-yonn. Se pou se mande sáv, la-atjòlman-la, si tan-nanninannan-longsáy la se ka flòkò konsa pou se anni liannáj la ki fondòk, se pa menm an memwa men anni liannáj la, poutji nan rarate Le Quatrième siècle la ek nan rarate Sartorius, lanne dèhè, ni an ladje sa-sáv ba yích dèhè ? Ladje sa-sáv ba yích-dèhè se, nan ti lèspri nèg-ginen-krann atè-lakáy-mátnik la, se anni  kontinan-afrik la, se lide taha eti lakou-peyi a pa ka toύmbile ek an menm mès-nanninannan ka kouri lawonn san jenhen tonnfakte anlè kò y pou vini an mès-longsáy-peyi, san jenhen ladje oben rale anlè londjè chenn li, Afrík taha se te ke anni an bidím laliman otila pawol se gangan an ka kouri lawonn ek si pawol taha se diskoupe, se toύt lakou-peyi a ki pèd lakát, toύt kráb la mò an bari a. Nan rarate Le Quatrième siècle la, l’Afrík taha eti se plís an rete-sonhe pase an tè-danme, pa ni an laliwonn nan lèspri djòk la, se an peyi san tit-langayele ek san pawol, se anni de tibráy, prèmie Longwe a èk prèmie Beliz la, yonn ka veye lòt nan barank an kanawa ninang-founang, ni an goumen ki fèt, nou pa nepi sáv poutji men nou sipoze se te pou an fanm, pou yích prèmie Belíz la, Án Belíz ki te ke alelouya Libète Longwe, yích prèmie Longwe a, lanne dèhè nan mitan se twa pie-mawogani an. Nan rarate Sartorius la, Afrik taha se an bidím tè-danme blayi men tankon si se an tè nanninannan ki pa rete piès tíf, piès zèb, piès fimie pou fè jaden ek se pou ale kouri latè-wonn lan lòtbòtsay ; Oko ka pati de lanmen balan, san ayen anni pou pase pàs epi moun-oliwon-latè, lanne dèhè se Odono Odono (djanbel djezináy la nan La Case du Commandeur)  ki ka towblíp nan mòdan sístenm ninang-founang lan, Afrik taha eti pèsonn pa ka wè se menm lide Longwe ki nan memwa toύt moύn an nan Le Quatrième siècle, Edwa-Glisan te kabeche kontinan Afrík taha tankon an vie wòch nanninannan (pi wòch la vie pi y se tounen wòch-reldjansè ek piaye moύn) anchoύste nan tjè moύn, plís pase lèspri yo, se pou te chape anlè ti lèspri mete-anba-joύk zawa-ewòp la.

Plís pase trase laliman an peyi nan Le Quatrième siècle, ek plís pase, trann-sís lanne dèhè, kabechinen an trase-pòtre lakou-moύn-natífnatal anba-jouk oliwon-latè nan Sartorius, pou wè moύn pa pe sa wè se Batouto a nan de koko-zie yo, Edwa Glisan te rive ladje plodari rás-moύn an nan chimen pou lòlòy plodari taha lòlòy, kanman-kòtὸf an moύn pa pe mare anni adan koύt-zie anlòt moύn se voye anlè y, èk tjoke an tilili-longsáy eti kontinan Afrik la te ja ni pou ta y avan zawa-ewòp la debatje atè Elmina, Ghana, nan lanne 1433 ; Yorouba a, li tou-yonn, se te já an ven-epi lang-pale èk mès-nanninannan èk Nijewya, lajounen-jòdi, se 522 lang-pale ek 7 lang-mò nan 71 lakou moύn-natifnatal-nijewya. Se pou se tann plodari-kabechinen trás taha, ek nan menm balan an, plodari kanman-kòtòf nan liannáj tankon an depenn djáb-soύd tilili moύn-asou-latè. Edouard Glissant pa te le rive nan an plodari bililik-longsáy, plodari bililik-longsáy karayíb la, pou pa te vire lang asou tít-langayele sístenm lan men plodari-kabechinen trás la, plodari-kabechinen ankreyoláj la, plodari-kabechinen kanman-kòtòf nan liannaj la, plodari-kabechinen kote-rete a, plodari-kabechinen latanmòt la, tout se plodari-kabechinen taha, se pou se kabeche tilili mès-longsáy èk lang nan kontinan Afrik la avan y te towblip nan sístenm ninang-founang zawa-ewòp la èk  ladje se plodari rás-moύn lan, se plodari yích-gangan an, plodari nèg-ginen-krann lan, eti ka depotjole toύt lide peyi-natifnatal atè Matnik. 

Nan lang-peyi-matnik la, trás la se toulong plís pase an trase-chimen nan mitan an kote-douboút epi anlòt kote-douboút, se plís pase an leve-liannáj tou, nèhè menm plís pase an chimen, trás la ka trase aleliwon, won-nan-won ; se an kote-douboút eti ka branbrannize an fè-kakol nanninannan, an toúmbiláj san rete, an kare-zobráy, dekare-zobráy, vire kare-zobráy, bagáy pou se konprann, dabò-pou-yonn, lide toúmbiláj sosial la (èk toúmbiláj sosial la  pa se pe menm kontel atè Mátnik epi atè-Gwadloúp, atè Gwiyann èk An-Frans, tousa) toulong-ale epi lòtbòtsáy, lide taha eti lang-peyi-mátnik la, pou rive eti y rive nan rel mete-nan-brann lang lan,  ka toulong wouvè de si se pa an tilili rel tann-èk-konprann  chak se tít-langayele y la nan liannáj yo nan mitan lang lan (bagáy ki ka rive toút sístenm lang oliwon-latè) men nan liannáj blo epi chak se tít-langayele lang-an-frans lan tou.

Nan plodari-langayele Edwa Glisan an, tràs la se toulong an pasáy (se plís pase an chimen-ale, se tankon an pás nan mitan de káy-lanmè, de bás lanmè a) pou ladje an tonlonmel latè-wonn lan rive adan anlòt tonlonmel latè-wonn lan. Apre sa man se pè, se pou se tann èk  konprann, dabò-pou-yonn, trás Edwa Glisan se an sitjèt-kòtòf fondalnatal liannáj la limenm èk se pa anni an ti zoko memwa oben an tjèk tít-langayele, tjèk ti-pawol, tjèk pawol-pale ki se sòti nan peyi-lòtbòtsáy vini kouri lawonn adan an lang isiya, se toulong  an mache-chimen eti ka apiye mès-longsáy-peyi a èk pi nan fondòk, ka vire kabeche liannáj la limenm. 

Plodari-kabechinen trás la  eti nan menm lèspri, trape menm choύs, menm londjè koύs-kouri epi plodari-kabechinen ankreyoláj la, plodari-kabechinen liannáj la tou, plodari-kabechinen latanmòt la, tousa, nan an depareyáj, rache-koupe, epi se plodari-kabechinen sístenm lan. Edwa-Glisan pa te le tann pale plodari-kabechinen sístenm oben sistenm-kabeche, toύt bagáy la anni nan kouri-laliman-oliwon, nan kouri-lawonn, san jenhen desann nan fondòk, nan fondòk-latè. Se pou se tann ek konprann, dwe isiya la konsa, tankon nan plodari-dekantje Franz-Fanon an, tan-nanninannan-longsáy la pa fondalnatal, se kote-douboύt la eti fòk sa depareye epi kote-rete a, ki ka pe peze nan kanman-kòtòf nan liannaj ("identité relation") la. Man ja matje ek kabeche sa eti tan-nanninannan-longsáy la fondalnatal anni nan dekou an lakou-peyi ki ka matje y aleliwon-galba ek ka gade wè vidjoze káwbe-gouvelnáj li longsáy-ale, sa ki pou ka kantinen kanman-kòtòf peyi-natifnatal la, tikatikataw. Tan-nanninannan-longsáy taha se toulong pou rarate an tan-ka-pase gliminen, kabeche, vire kabeche, se pa nepi an memwa eti ka pe gare nan trase chimen nan tan-ka-pase. Tan-nanninannan-longsáy la se an leve-zobráy eti gouvelman an peyi ka ba plodayè-dekantjè tan-nanninannan-longsáy taha se lakle a pou wouvè oben fèmen lapòt èk finèt ; epi, se pou konprann èk kabeche sa eti rarate taha liannen rèch epi an lang-natífnatal, nèhè menm an lang-langayele pou se rive kabeche nan an sístenm-lang eti ka branbrannize an depareyáj nan mitan chák se plodari-kabechinen an ; sáv nou  pou sáv, kontel plodari-kabeche sosial la pa pe nan menm rèl epi plodari-kabeche lèspri-kalibiche moun-yonn-tou-yonn lan eti limenm pa nan menm rèl epi plodari-kabeche tan-nanninannan-longsáy la, tousa ; menm si yo toύt se pe ka jete ancháy pon-janbe-laliman yonn-a-lòt. 

I – Peyi-Mátnik la nan La Lézarde ek Le Quatrième Siècle.

Peyi-Mátnik Edouard Glissant an se pa anni pou depenn an laliwonn, an blayi tè-danme eti poèt la ka pe trase chimen gliminen adan, aleliwon-galba ; se pa ti poèt ki ni atè Mátnik nan memwa tankon nan wáp lajounen-jòdi. Peyi Edwa Glisan an, depi La Lézarde, se an kote-douboύt pou lonyen latè-wonn lan tankon pran konsít epi lakou-moύn-peyi-natífnatal oliwon-latè. Lamenm la, se pou se apiye lide taha eti plís pase an laliwonn, peyi a se an blayi tè-danme otila moύn ka leve an memwa, an rarate tan-ka-pase ki ka toulong ba laliwonn taha plís tè-danme (mòn, koule ek savann) ek plís tan-nanninannan-longsáy, gangan epi yích-dèhè.

Peyi Edwa Glisan an se pa te pou degare gangan, fè yo vini rale pát-kaye moύn lè sonmèy chaye yo ; an-an, se toulong an trase-chimen san gwo so, san pawol djenm ni menm jès soubawou ; an drív-nan-kabèch pou rive depareye peyi lòtbòtsáy lanmè-ble a, tjèk kote nan kontinan-afrík anba-solèy, epi tè-danme anba plát-pie moύn isiya : "Mi se sa mi, peyi san-laliman lòtbòtsáy lanmè-ble a te fini kouri nan kabèch Longwe tankon an zayann men te vini an djíng rarate tan-nanninannan, choύs toύt rete-sonhe an tan-ki-pase, dwel la eti si w se fèmen zie anlè y, se pou w krache anlè tè-danme anba plat-pie w la, moύn ka rete la ek djoubake yo djoubake pou te fondase y".

Si peyi-Mátnik La Lézarde la ka deredi longsáy láwviè a èk pou konprann laliwonn lan (so-láwviè a, basen, sáb ek wòch, bwa, liann ek zèb) se an poto-douboύt rarate a ki ka pran piziè fidji epi sa ; peyi-Mátnik  Le Quatrième siècle la já ni plís fondás, nèhè menm plís laliman pou Edwa Glisan pa te èche depenn laliwonn lan aleliwon, se moύn rarate a toulong pi nan depareyáj epi laliwonn lan, sa eti ka fè Le Quatrième siècle  plís nan larel rarate lang franse a pase La Lézarde men nan se de rarate taha, Edwa Glisan ka trase laliman an peyi-Mátnik, tè-danme epi memwa, pianmpianm nan depann anlè larel mès rarate lang franse a.

La Lézarde se koύs ladje-desann lakou-moύn peyi-natífnatal-mátnik la pou rive nan lanmè-ble Atlantik la eti se konsít toύt lakou-moύn peyi-natífnatal oliwon-latè. Isiya la konsa, ni an plan-divini politik, ni an rel-rive politik eti ka tjoke, oben rale, lide an lakou-moύn peyi-natífnatal-mátnik asou chimen wayalachi-politik li. Se Edwa Glisan, epi Marc Pulvar, nan prèmie moύn atè-Mátnik ki kabeche lide an wayalachi-politik. Ek nan koύs ladje-desann La Lézarde la, so ek siyak-láwviè, Edwa Glisan ka depenn an lakou-moύn peyi-natífnatal-mátnik, "Mi se an peyi ki la, se pa moύn san lèspri",  brayès vidjò, tjè-blennde pou rive nan konsít epi lakou-moύn peyi-natífnatal oliwon-latè.

Nan  Le Quatrième siècle toύt bagáy la ka fèt tankon si nou te ja adan an apre tan-nanninannan-longsáy, se Papa Longué ki ka rarate men se Mathieu Béluse (Edwa Glisan limenm) ki ka koute ek ranmase (matje) pawol la. Se pou se tann ek konprann an tonnfaktáj rarate natiífnatal-mátnik la nan an lang franse epi toύt larel líy-dèhè-líy li. Isiya la konsa pa ni plan-divini politik blo, se anni pou rarate tan-ki-pase èk ki matjokete Mátnik tankon peyi, nan depareye y epi de peyi-lòtbòtsáy, peyi kontinan-afrík la eti Edwa Glisan pa ka nonmen tít-langayele y, se pou di yonn adan tilili peyi Afrík la ek lòtbòtsáy, peyi lang rarate a, eti, li tou yonn ka pe tonnfakte rarate a èk fè Peyi-Mátnik la plís nan lèspri peyi lang-rarate a pase peyi drív nan kabèch la, peyi kontinan-Afrík la. 

II – Trase-chimen an nan La lézarde ek Le Quatrième Siècle te ja ka rale plodari-kabechinen trás la vini.

Pou depenn Edwa Glisan te ka depenn laliwonn lan, toulong-ale nan La Lézarde, ni tilili trase-chimen ki ka báy nan rarate-kabechinen an ; ni trase-chimen fondalnatal la eti se kouri-desann láwviè a nan lanmè, tankon lakou-moύn peyi-natífnatal-mátnik la ki ka rive nan konsít epi tout lakou-moύn peyi-natífnatal oliwon-latè èk ni, asou londjè kouri-desann taha ancháy ti trase-chimen rive nan láwviè a, delè, Garin, Gilles, Luc, Mathieu, Michel, Mycéa, Pablo, Thaël, toύt se konpayel-rarate a ka trase chimen yo kantekant èk láwviè a, delè nan rive asou láwviè a ; toύt se trase-chimen taha ka fèt nan an lèspri patate, pa ni ayen kare-bare, La Lézarde se te prèmie rarate-kabechinen Edwa Glisan, pou rarate a ka fè siyak nan mitan se konpayel la, nou te ke plís adan an tire-kont pase an rarate-kabechinen.

Le Quatrième siècle pa ni menm kantináj trase-chimen La Lézarde la ; isiya la tou ni an trase-chimen fondalnatal eti se majoláy Papa Longwe a èk, alsa, ni yonn-de trase-memwa nan memwa a, tèknik palpa wách-lavi eti se majolè atè-lakáy-mátnik la ka bát ancháy pou depenn yo pa ka djè depenn. Nan Le Quatrième siècle, Edwa Glisan te nan lèspri kanmouzaza epi teknik majolè taha, Longwe ka rarate aleliwon-galba men pa ka djè depenn ek se pou Mathieu Béluse se kabeche depenn lan dèhè lanm-a-kouri pawol rarate Longwe a, pi douvan ka leve an tilili trase-memwa eti tan-nanninannan-longsáy franse a ka gade wè plata.

Nan  La Lézarde,  se nan depenn laliwonn lan otila Edwa Glisan ka matje tan-ka-pase a ; men isiya la konsa, tan-ka-pase taha se pa jou-apre-jou rel-rive politik la, "men janbe láwviè a (tan eti bat-lawonn politik la ka pran) se an tan otila moύn ka aprann mizire tè yo !", tan-ka-pase taha se pa bagáy liy-dèhè-liy men tankon an tan-ka-pase nan toύmvarel èk toύmvás pou an plan-divini politik  ki ka báy nan rarate Edwa Glisan an, tan an ka kouri lawonn jik pou delè dekouri lawonn, dwe  La Lézarde, plodari-kabechinen trás la te ja ka báy, plodari-kabechinen-latanmòt la tou.

Man ja matje sa eti tan-ka-pase Le Quatrième siècle la ka báy pianmpianm, de lanmen balan ek rarate a nan limenm, ja ka fè tan-ka-pase a, tankon nan toύ rarate oliwon-latè, "Foύt yo kouyon anba a la. Yo ka di - sa ki pase ja bien pase -. Men tousa ka pase nan bwa a ka rete an fondòk bwa a. Se pou sa man ka rete anba bwa a san jenhen desann anba a", pa ni piès wakle-boulin tan-ka-pase a ek menm si tít Longwe ka leve lide moύn kanman djenm ek anraje (se gangan se Longwe a eti pèsonn pa te nepi sáv tít li ki te ni kanman djenm taha pou nèg-mawon eti y te nèg-mawon), tít Papa a te já ka chaye lide kanman doύs èk lanmen-asou-tjè, toύt kanman ki nolfòk lèspri patate, lèspri latanmòt, koύt-zie-klere anlè trás la.

Nan dekou mawonnáj la, Le Quatrième siècle se, náwfláw anlè náwfláw, rarate-kabechinen mawonnáj la, te pou ni ancháy welto, an bon-vreyáj vèglaj, anpíl wakle-boulín tan-ka-pase, se se lè pou kouri gare se chen an, se se pou bloublou se nèg-bitako a, se se pou foute an twa-de-goύt an tjou tjèk betje oben tjèk koumandè, se se pou dekantje laliwonn lan, defarouche bèt-long lan, tousa. Nan Le Quatrième siècle, si se pa tít Longwe a eti prèmie Longwe a, prèmie nèg-mawon an, pòhò te pe ni pou ta y, pa ni ayen ka mande an wakle-boulín tan-ka-pase, nou adan an memwa-rarate, se anni viekò ka menyen memwa taha eti anchouke nan lèspri trás la (trás-memwa), lèspri latanmòt la, lèspri patate a, menm si memwa nouvel-matje Mathieu Béluse la èk depenn laliwonn Edwa Glisan an se ka vini apiye y aleliwon-galba.                      

III – Depareyáj nan mitan tan-nanninannan-longsáy ek memwa nan Le Quatrième Siècle.

Nan fè tan-nanninannan-longsáy Mátnik la pati asou an koύt nèg-mawon, Edwa Glisan te ka fè moύn konprann fondòkte rarate a nan tan-nanninannan-longsáy la ek rarate taha se pa toulong an bagáy kabeche èk dekantje, delè se anni pou sansle anlè an trase-chimen, nan dekou taha se pou y anni vini kantinen an memwa. Lamenm-la se pou se konprann liy-laliman nan mitan tan-nanninannan-longsáy èk memwa toulong lèkètè, delè menm flòkò, an ti dekantje-plodari èk se pou ladje memwa towblíp nan tan-nanninannan-longsáy la.

Tan-nanninannan-longsáy la ka djoubake anni epi matje, memwa fondase anlè tousa eti y se jwenn, pawol-pale plís pase matje èk lamenm-la se pou depareyáj tan-nanninannan ek memwa taha se rete pri adan djoubáp lang ki ka báy atè Mátnik. Lang natífnatal-mátnik la ka trase chimen, lanmen-asou-tjè ba an memwa atè-lakay-matnik ; lang franse a ka djoubake pou fè memwa atè-lakáy-mátnik taha fonn adan an rarate natífnatal-la-frans. Nan mitan de rel-djoubáp taha an matje-memwa kreyol ka tranble, plís nan tjè-senyen kreyol la pase nan rèchte plodari kare-bare tan-nanninannan-longsáy la « mi listwa Matinik manmay, woy woy nou ni mémwa » Edmond Mondésir la nan disk Emosion bèlè.

Nan Le Quatrième siècle, dènie Longwe a ka majole nan lang natífnatal-matnik la, taha ki pa ni se liannè-fondás-lang franse a ("kè", "kidonk", "pàs", "pàs kè", "kòm", tousa) adan y lan ek Mathieu Béluse ka matje sa nan franse. Se pou se rive konprann èk kabeche sa eti Papa Longwe, tankon tout majolè atè-lakáy-mátnik, ka rarate an memwa eti papa y oben gran-papa y te fè y koute èk konprann, delè majolè pe pèd kò y nan tire-kont lan, papa pou yích, memwa a pe dískoupe ; Mathieu Béluse, limenm, ka ale èche djíng nan tan-nanninannan-longsáy franse a atè Mátnik pou se tann èk konprann rarate-memwa Papa Longwe a. Longwe pa ni yích pou Ti-Rène Longwe ki towblíp adan gran tou prèmie semeda-longsáy latè-wonn lan, nan Ewòp èk nan liannáj nan mitan Papa Longwe èk Mathieu Béluse se pa an ladje-ba-yích-dèhè tankon sa te ka fèt depi Melkiòr Longwe men ni an toumbiláj, se plís an ranmase-sonhe èk toύt tonnfaktáj sa ka rale.

Nan ale-vini taha, nan mitan tan-nanninannan-longsáy èk memwa, káwbe-bitako betje a èk mòn nèg-mawon an, tirád lang natífnatal-mátnik tjenbwazè a ek matje-franse Mathieu Béluse la, tousa, Edwa Glisan te kabeche an tan-nanninannan-longsáy Mátnik nan dekantáj epi tan-nanninannan-longsáy franse a atè Mátnik, toulong nan an kouri-lawonn èk jenhen nan an líy-dèhè-líy rèch otila se lanne a se pa nepi djíng tan-ka-pase men tankon branbrannizáy an tràs-pase depi an kote-douboύt-pale pou anlòt kote-douboύt-pale.

Se pa anni pou se ale konprann memwa majoláy Longwe a pa te ke ni an koumansman èk an wabáp epi chimen-trase ki ka toulong ale epi yo, Edwa Glisan ka báy an koumansman menm si y ka fè moύn sáv te ni an tan douvan koumansman an, èk rarate-kabechinen se Batouto a, Sartorius, la pou sa ; èk, ka báy an wabáp, Papa Longwe pa ni yích èk ka chape nan aboláy nan lanne 1945 ; se pou se konprann, apre memwa taha lè a rive pou matje an tan-nanninannan-longsáy natífnatal-mátnik oben won-ladje-won Mátnik. Apre bidím mande-sáv la se pou se wè nan ki lang-matje esa ?   

IV – Simèwjáy kote-rete a nan plodari-kabechinen Edwa Glisan an.

"Nonm taha ki te pèd soύch li nan woule nan bidím lanm-a-kouri pasáy la (…/….) èk ki pòhò te Longwe men te ja konnèt toύt ti fèy èk toύt ti grenn-nannan peyi krache-dife a, èk ki te ja sáv se pou y te ke fè debouya, oliwon gran-bwa a, nan laliman wách lavi a, douboύt mapipi-moύn-djòk anchoύste nan fondòk latè a (…/…)". Ni an djoubap  rache-koupe nan mitan kote-rete a ek kote-douboύt la, nan  Le Quatrième siècle eti se pa anni majoláy Papa Longwe a eti Mathieu Béluse te la pou vire mete nan karetel tan-ka-pase a toulong èk rèl-djòkte depenn-laliwonn Edwa Glisan an ki ka pe branbrannize y.

Kote-douboύt la se anni pou voye pawol, ba an pawol balan pou y se kouri lawonn epi toύt patate ki se peze anlè y. Ki chimen-kabechinen eti Edwa Glisan te pran pou prèmie nèg-mawon taha te rive tjenbe an djòkte moύn-asou-latè nan barank kanawa ninang-founang lan otila toύt mègzoklèt te kouche kalbòy anba lapòstim ek bouden-kòne ? Ki pawol eti prèmie nèg-mawon an te ke pe pale anlè tilili zekobel lang taha nan barank kanawa ninang-founang lan ?  Mathieu Béluse ka rete kwaka nan majoláy Papa Longwe a èk Edwa Glisan  limenm, se pou depenn laliwonn lan, pianmpianm kou tala.

Kote-douboύt la, se pou tire-kont lan, pou majoláy la, pa ni ancháy djíng tan-ka-pase, pa menm ni depenn laliwonn ; isiya la konsa, plodari-kabechinen trás la, plodari-kabechinen latanmòt la, ka simèwje, se ba y lè pou y pase. Nan vire mete tan-ka-pase a larel eti Mathieu Beluse la ka mete nan brann nan Le Quatrième siècle, èk nan depenn laliwonn Edwa Glisan an, se pou delè konsa, kote-douboύt la ek kote-rete a se mele pou fè yonn, "Chak detoύn anba-bwa a se te an kote asou-latè. Longwe te ni an doύk-lèspri dèhè kou y, an vie zòy ki te ka leve, èk se la eti y wè La Roche a pa, menm dís londjè pa-mache. Yonn epi lòt rete douboύt dwèt-pitjèt, bím. Yonn ka veye lòt, anba zie men san pies tjè-sote te vini kwenyen veye-anba-zie taha", menm si, nan wách-lavi a, kote-douboύt la toulong douvan kote-rete a.

Nan plodari-kabechinen trás Edwa Glisan an, pou sòti eti moύn se sòti nan divini ka rive ; moύn Karayíb la otila zawa-ewòp la tjwe toύt tayino ek kalinago ki te ka rete la,  pa pe ni gangan pou kare mès-longsáy la, ba y djòkte djezinen-kabechinen  pou vire fondase peyi a. Gangan-afrík la, se annni pou an mès-nanninannan eti nan tan-ka-pase ka pe diskoupe, sispann pou an tan ek  kouri lawonn anni nan lakou yích-dèhè ninang-founang-afrík taha. An konpanyi yich-dèhè gangan-afrik taha pa ka topaye ni apiye trás afrík la èk Edwa Glisan, limenm, te nèhè titak tro tèt-anlè epi "(…/…) sek eti soύch-senyen Longwe a te sek, se pou se Longwe a te báy nan memwa tout moύn"  li a.

Kote-rete a nan limenm ja nan bát-deviran, nan dekontroláj, epi plodari-kabechinen trás la ; an kote-rete se toulong pou teste an tan-ka-pase èk an laliwonn yonn-tou-yonn, delè menm se pou laliwonn èk tan-ka-pase fè yonn, pou lè moύn se ka ladje an laliwonn/tan-ka-pase pou anlòt laliwonn/tan-ka-pase, se toύt wách-lavi yo ki ka toύmbile. Kote-rete Edwa Glisan an ka kouri lawonn asou èk oliwon an babawa, an bankoulele, an pangal,  (χάος, se grek la) ; men magre toύt bakoulele taha, Edwa Glisan pa te ka demòd epi lide tilili-longsáy li a pase plodari sístenm lan, la eti ni an bankoulele, se pou an sistenm se leve dèhè’y. La eti ni anni an trás tan-ka-pase a, an trás-memwa, se pou laliwonn lan ka toύmbile ale-vire-chaye.

V – An kote-rete pou anlòt kote-rete, kabechinen trás ka toulong  fè eti tilili-longsáy la.  

Pou kote-rete Edwa Glisan an ki douboύt pitjan nan an tè-danme oliwon, depenn ek kabeche eti poèt plodayè-kabechè a te depenn ek kabeche laliwonn atè-lakáy-mátnik la, èk tan-ka-pase tou, plís pase toύt poèt ek plodayè-kabechè natífnatal-mátnik, jik jòdi, se pou y te tjoke lide an laliman, an dekou ladje an kote-rete pou anlòt kote-rete, epi toύt liannáj ki pe leve nan mitan de kote-rete. Janbe-laliman fondòk nan plodari-kabechinen kote-rete a ek toulong nan liannáj epi plodari-kabechinen trás la, nan sa eti ladje an kote-rete pou anlòt kote-rete se ladje an tonlonmel latè-wonn lan pou anlòt tonlonmel latè-wonn lan, èk pou fouye "nou ka fouye nan menm tè a", èk pou "kantekantáj náwfláw se lang lan", tousa, se pou an menm tilili-longsáy ki ka báy oliwon-latè.

Pou se janbe laliman depi an kote-rete pou rive anlòt kote-rete, lang-pale a, ki lang pale esa, lang-matje a fondalnatal nan sa eti an laliwonn pou anlòt, se toύt djíng tan-ka-pase a ki ka toύmbile, se pa anni tonlonmel menm si tonlonmel tou pou anba joύk tan-ka-pase a. Se plís depareyáj tan-ka-pase taha ki ka pe fè tilili-longsáy la pase depenn laliwonn lan, an kote-rete pou anlòt kote-rete, laliwonn lan pe rete menm. Edwa Glisan te ka depenn laliwonn lan, aleliwon-galba, an depenn chaje kon an pie sirèt-kochon otila poèt latè-blayi a te ka pe fè an peyi deredi jík pou laliman y se ale malakse epi laliman peyi-lòtbòtsay, palantje liannáj la.

Lang la fondalnatal se se pou depenn rel-kòdjòm tilili-longsáy taha ek chák lang trape djòkte depenn li ki ta y, "zandoli ka foύt pise fòs koko y" ; se pou sa Edwa Glisan pa te ka demòd asou "kalibích-kantekant náwfláw se lang lan", se pa anni pou te teste an "toύt lang se lang" sa eti pou ka vini apiye lamenm dèhè "tout moύn se moύn" lan, se pou te flouze lide janbe-laliman an kote-rete pou se rive anlòt kote-rete nan menm rèl sansle a. Ou pa te ke sa rive nan an peyi lòtbòtsáy, kouri lawonn peyi taha san tjè-sote èk mete nan brann san tèt-chaje ; nan Le Quatrième Siècle, prèmie Longwe a eti pòhò nepi te trape tit Longwe taha, pa te ke sa rive Mátnik èk towblíp nan mawonnáj la anfwa.

Man pa sa nepi pran sa pou an vire-lang, nan rarate-kabechinen Edwa Glisan an, se toulong nan blayi-laliman, menm nan janbe-laliman, èk plodayè-kabechè Le Quatrième Siècle la, rarate-kabechinen mawonnáj la, pa te pe nan menm lèspri epi raratè-kabechè Sartorius la, rarate-kabechinen trás-memwa a, lanne ladje lanne ka ale apre Malemort eti man ja depenn tankon an majoláy-matje an rete-pou-la-plere. Si nan Le Quatrième Siècle pa ni ancháy kouri-laliwonn menm lè ni an bidím depenn laliwonn lan pou anchoύste lide kote-rete a, mòn lan eti tè-plat anba a èk lanmè a ka kore ; nan Malemort se anni an driv, "i mache, i mache, i chema" nan tire-kont  lan, kote-rete a flòkò pou rarate tan-ka-pase a ki toulong nan katawoύt ; nan  Sartorius, pou wè pèsonn pa ka wè se Batouto a, laliwonn lan se anni an tè-blayi san laliman, an tè nanninannan, an tè-kontinan eti se anni pou tjoke memwa moύn.

"Bidjoύl kote a otila zòt vini ka rete, moύn ka pase ka pe sonhe, drive ka rete gade, tousa kanno djol-anba pou kráb ek chen-san-mèt se pare solèy" pou wè pèsonn pa ka wè Batouto a, anni an memwa branbrannize atè Lèstè-lanmè-nan-tou Ravèt Djanman an, kote-rete a se pa jenhen an djíng kare-bare nan plodari-kabechinen Edwa Glisan an, o-pi-douvan, an laliman pou se wouvè an pàs, fè memwa trase depi laliman taha pou anlòt laliman, toulong an bagay pou apiye tilili-longsáy la oliwon-latè, men an bagáy ki pri adan tilili trás la eti ka kouri latè-wonn lan.   

 

                      Nan lèspri poèt la (èk se pou sa Edwa Glisan te toulong teste limenm se te, dabò-pou-yonn, an poèt), se pa choύs la èk bwa-douboύt la ki te fondalnatal men se bwa-lonji a, "Piebwa ki leve depi nanninannan ka chaye danma ek zèskáy. Tankon si nan gran láj yo, yo te ka rive migannen rete-aye epi bidím-dezás, voye fèy chatouyen siel epi pitje choύs nan fondòk latè, se konsa yo ka koumande nou, lonje pal ba nou. Zèskáy an zèb pe rive pri, se pou deredi kò oben rale lèwdou-tjè-koko oben mare an moύn. Piebwa a pa ka báy adan se djendjen taha, se li ka djeri lèspri nou, fè nou konprann. Se pou y kare an gran-bwa eti y ka fè fondòk la fè tilili". Se te pou ladje ti-lèspri ewòp taha otila tan-nanninannan fondalnatal ek se gangan an ka pale ba yích-dèhè aleliwon, san jenhen diskoupe.

Nan lèspri poèt la tankon kabechè-plodayè a, jík plodarelè-dekantjè a, fòk te sose nan toύt lang oliwon-latè, pou pa mantje pa yonn, an konsians-pantann asou tilili-lang lan pou tan-nanninannan-longsáy la se anni pou rarate, fè pou toύt rarate oliwon-latè pe rive pran lang yonn epi lòt.  Nan plodareláj-dekantje Tout-moύn an, ni an tilili laliwonn, kabechinen oben kòtòk, an tjole fondás, an woltonn tè-danme ek  lanmè-ble epi se toύt, an tilili peyi, lang ka fè siwawa eti moύn pe apiye anlè yo pou pran balan ale tjoke an liannáj epi dòt moύn, tibren peyi, dòt lang : "drive-nan-kabèch tousa moύn-peyi oliwon-latè eti yo bliye, es se pa sa ka tenmbolize nou ?"

Edwa Glisan te ka drive nan kabèch li, nèhè an gran drív-kabechináj otila pou fouye moύn oliwon-latè ka fouye nan menm tè-danme a, nan menm fondás la, se rarate tan-nanninannan an pe ka báy nan menm líy-dèhè-líy la èk se poèt-plodarelè a te gade wè apiye tilili laliwonn lan pou chape anlè líy-dèhè-líy tan-nanninannan-longsáy taha. Edwa Glisan te ka drive nan kabèch li èk se pou te janbe laliman tout se tè-danme taha, mare liannáj pou moύn-asou-latè se rive panse flandjáy tan-ki-pase a, pou moύn se peyi-karayíb taha te rive djeri flandjáy sístenm ninang-founang ki te bát yo asou de siek-tan epi.

"Choύs-senyen Longwe a te sèk. Mi se sa mi, peyi san-laliman lòtbòtsáy lanmè-ble a te fini kouri nan kabèch Longwe tankon an zayann men te vini an djíng rarate tan-nanninannan, choύs toύt rete-sonhe an tan-ki-pase, dwel la eti si w se fèmen zie anlè y, se pou w krache anlè tè-danme anba plat-pie w la, moύn ka rete la ek djoubake yo djoubake pou te fondase y", se pou konprann sa eti, dwe Le Quatrième Siècle kote-rete a ka bát tankon kote-rete anni nan liannáj ek kote-rete lòtbòtsáy men fòk sa depareye yo pou se sáv nan ki dekou ou ka janbe laliman èk pou tjenbe an tilili kote-rete, peyi asou-latè eti zawa-ewòp la te èche wè depotjole. Edwa Glisan se plodarelè-dekantjè (plís pase Franz Fanon èk ankò plís pase Eme Sezè) ki te ale pi nan fondòk nan kabeche koubare plodari zawa-ewòp la.

Men plodari-kabechinen tilili-longsáy Edwa Glisan an pa te ka rive konprann se doukou vire tèt-kole epi se gangan an, se van vire-afrík eti ka bát se lakou-peyi anba-joύk Gwadloύp, Gwiyann èk Mátnik la epi lang-pale franse a pou zouti fondalnatal. Se anni an plodari bililik-longsáy karayíb, an plodari vire-kabeche-longsáy (èk toύt vire-kabeche-longsáy ka palantje lide an sístenm) ki se pe rive konprann  sa eti se mès-mafoudja a, se sístenm-vie-fanm lan, eti sístenm antra franse a ka apiye anba-fèy delè nan wách solèy-chofe a, pou lang ek mès-longsáy franse a (delè se anni an mès-nanninannan franse koubarè-nèg-ginen epi sa) eti se mès-mafoudja taha ka fè kouri lawonn, mare toύt an kontinan (an tilili mès-longsáy, an tilili lang-pale, an tilili-peyi tou) nan tan-nanninannan otila an konpanyi moύn adan y te mare nan chenn, ninang-founang eti se kamít atè-lakáy-mátnik, atè-lakáy-gwadloύp la pa te fouti konprann se te an rel-douboύt-sosial, yo pran y pou an kanman-kòtòf-peyi, yo pa te fouti wè nèg-mawon Edwa Glisan an, Longwe te ka trase an peyi menm si y te ka bite anlè lanmè a, pòhò te fouti leve yonn-a-lòt karayíb la, nan rarate-kabechinen Edwa Glisan.       

Simao moun Wanakera