lundi 24 septembre 2018

Plodari 24 Sèptanm lan

Depareye sosial ek politik
Mi djoubap politik Mi(m)

Gloriye Sèptanm 1870MIMGloriye Sèptanm 1870 place héros


Man toulong kabeche Ranboulzay Sosial ek Politik Sèptanm 1870 la tankon prèmie dekou otila moun atè Matnik, se te an ti-piti konpanyi moun, te bat pou an gouvelman natifnatal-matnik ; se Ehèn Lakay epi an ti-konpanyi moun ki te mache epi’y ki te mande pou an “gouvelman krache-dife” jik pou an “Repiblik Nèg-ginen tankon ta Ayiti a”. Man toulong depareye konpanyi moun ki te dèyè Lwi Telga ek te rete anni adan djoubap ras-moun an (“nou ke fann tjou Kode”, “Woulo larepiblik” (Repiblik An-Frans lan) delè menm “Woulo Lapris” (Almay eti te foute an dal an tjou La-Frans, atè bouk Sèdan) ; piplis moun taha se te moun mitan bouk Lawviè-Pilòt ek konpanyi moun ki te dèyè Ehèn Lakay, piplis se te mayonmbo, moun se mòn lantouraj Lawviè-Pilòt la ek bitako oliwon ki te le trape tè, plis tè pou djabalapte, plis tè pou raboure, tè pou djoumbate, fè ranboulzay sosial taha eti ka pe wouvè chimen ranboulzay politik la. Djoubap ki kouri lawonn nan laliwonn-politik atè Matnik lajounen-jòdi, ek pi won-nan-won, djoubap politik nan MIM (Mouvement Indépendantiste Martiniquais), ka zige asou de gran tjak ki te kouri lawonn Ranboulzay Sosial ek Politik Sèptanm 1870 la, yonn se tras-matje ki pa ni pies-toubannman, ek san matje pa pe ni toumbilaj sosial ni menm wach politik, an dezienm se jwenti nan mitan toumbilaj sosial ek leve-doubout politik taha eti moun atè Matnik pa fouti tann ek konprann.

Mouvement Indépendantiste Martiniquais nan  1e MeSa se bagay pou moun ki sa li, tann ek konprann lang natifnatal-matnik la, se mande mwen poutji man rete asou tit "Ranboulzay Sosial ek Politik Sèptanm 1870" taha ? An bidim mande-sav lè an moun rive konprann sosial ek politik toulong liannen nan wach-lavi toulejou men fok sa, fok se, depareye yo lè rive pou kabeche toumbilaj sosial la. Pi nan fondok, ek se sa ka fè an plodari sosial mabial, djok, kare-bare (se pa bagay sosioloji afro sirik oben latjòt an nègrès-badja), depareyaj taha se pou kabeche asou karetel apiye-asou-pwa-kò (empowerment lang angle a) se brannzè sosial la, se zanpanlan sosial la, moun-yonn-tou-yonn, lakou-moun, kare-politik, lawonn mete-nan-brann-sosial, lawonn-mete-nan-brann politik oben kawbe-gouvelnaj, tousa se brannzè sosial. Man ja matje sa eti leve-doubout sosial 1870 la pa te tjenbe kont tan eti’y te pou tjenbe nan tan-ka-pase pou gawoulè te ni tan bay adan karetel apiye-asou-pwa-kò taha ek pou apiye an depareyaj nan mitan moun ka goumen ek an chenn-koumande pou toumpotjole tousa nan an ranboulzay politik. Men si an kare-politik, an lawonn-mete-nan-brann politik oben sosial, ka bat depi 40 lanne, es an moun ke sa rive konprann se konpayel-politik kare-politik taha oben lawonn-mete-nan-brann sosial oben politik taha, pòkò pe rive bay adan karetel apiye-asou-pwa-kò a jik pou ka sanble nan bouk atè Matnik pou koute an mèt-savann (nou pa pe depenn an moun konsa tankon an kabwatè-politik) ki pa ni p’an plodari politik pou ta’y ek anni la ka leve kankan, ka lonje dwèt asou moun, delè se konpayel-politik jik sobreka-kabwataj kare-politik li, limenm. Plis pase an debielaj nan mitan kabèch, sa eti an doktè lèspri-kavale oben doktè-fèy epi dite twa boujon kosol, pe rive djeri, kanman mèt-savann taha la pou dejwenti plan-divini sosial la ek plan-divini politik la, koubare tout divini politik natifnatal-matnik ek, la pou depotjole an mès-fondalnatal politik eti peyi-natifnatal Matnik la te ka fondase, delè pianmpianm, delè towtow, se toulong an vire-doubout-pimpe tou fiankan, depi Sèptanm 1870.
Mi se sa mi ! An kare-politik, an lawonn-mete-nan-brann politik se dabò-pou-yonn an sobreka sosializay politik la, dekou taha otila moun an lakou-peyi ka aprann anchay larel-lèspri (wertrational sosioloji politik alman an) ek kanman-lakou (zweckrational), sistenm djing politik (Zeichensystem) pou anchouke adan lakou-peyi taha ek pi douvan fè’y pran an letjèt nan divini. Nan peyi anba-jouk tankon Gwadloup, Gwiyann ek Matnik, se anni kare-politik, lawonn-mete-nan-brann politik oben sosial eti ka bat pou peyi a se apiye anlè pwa kò’y oben, epi lèspri pi mabial, pou pete-chenn politik ek sosial la, ki ka pe fè sosializay politik taha. Nan se peyi taha, kare-politik, lawonn-mete-nan-brann politik oben sosial ki mètafè nan jeray kawbe-gouvelnaj la-frans atè-lakay, menm lè yo ka bat pou pete-chenn sosial ek politik, ka apiye, ki yo le ki yo pa le, an dekou-kòtok atjoupanm gouvelnaj (situation de dépendance institutionnelle) eti nan jout, aleliwon-galba, epi mès-fondalnatal politik natifnatal la oben atè-lakay la, men pi nan fondok, ka palantje se lawonn-mete-nan-brann politik machifonnen an ek se media pro-gouvelman-antra a tankon sobreka poto-mitan sosializay politik la. Mi se sa ki rive MIM lajounen-jòdi, an lawonn-mete-nan-brann politik natifnatal-matnik ki te matjouke, blo, 20 lanne mès-fondalnatal politik (leve-doubout politik Desanm 1959 la, OJAM, men  AGEM, FRONALIMA, GRS, Jounal Simao, Mawonnè, MLM, GAP, GS70, Rassemblement de Saint-Joseph, tou) nan Jwiye 1978 ek ki te dekatonnen nan liannaj (CNCP, PALIMA, PCM) oben nan djoubap (PPM) epi anchay kare-politik natifnatal-matnik depi 40 lanne men ki, nan jeray kawbe-gouvelnaj la-frans atè Matnik, brile tout tjouns politik eti mès-fondalnatal politik natifnatal-matnik taha te ka fè kouri lawonn, se se anba-tè, depi 100 lanne-epi, pase.
Pi nan fondok, zandal-koumande MIM lan (pa menm ni an chenn-koumande, se anni an kabwatè-politik ka koumande, ka rale tout pawol politik la nan djol chak konpayel li a ek pawol politik taha se anni pou jeray kawbe-gouvelnaj la-frans atè Matnik, si pa ni chenn-koumande pa pe ni kare-politik oben lawonn-mete-nan-brann politik oben lawonn-mete-nan-brann sosial), ka fè pa ni p’an depareyaj plodari ka bay nan mitan se konpayel-politik la (se anni an tèt-kole epi chaben yo a, moun ki pa nan tèt-kole ka tire tjou yo oben fèmen djol yo, se sa mwen tann  nan welele konsit-kabwataj 7 Sèptanm lan) ek sa ka fè plodari politik MIM lan, se anni nan dekou jout-politik la-frans atè Matnik (législatives, sénatoriales et présidentielles) oben anni pou fè palmarès asou pawol ki pran epi gouvelman La-Frans oben pawol kabwatè-repiblik an-frans eti kabwatè-politik MIM lan gobe. Nan lanne epi lanne rete koute, Le mot du MIM oben La Parole au Peuple asou RLDM (Radio Leve doubout Matinik, sel radio ki -te ke- kantekant epi pèp - moun-natifnatal - Matinik), kabwatè-politik MIM lan se anni an rapòtè-pawol, an badjolè asou plan gouvelman la-frans atè Matnik. Owala se pou pran an pawol politik asou Matnik se anni pou fè kankan, anni pou depenn an goumen otila an moun yonn-tou-yonn, Chaben fondalnatal la, an mapipi-kabwatè-piayè (Charismaträger, Max Weber la, dapre rarataj an konpanyi nouvelis ek kabechè-politik atè-lakay, sousèkè pase an sisibòwdo ki pa ni an mayengwen a-la-kòd), lèspri pi mabial pase ta tout moun, mapipi nan sa-sav matematik, mapipi nan sa-sav ekonomi, ka vini la pou vire doubout peyi a apre dezas1 eti dòt moun te ke simen. Charismaträger Max Weber la mande an Charismagläubigen pou sa, an lakou-moun-natifnatal (volk) eti ki anchouke nan an liannaj rete-anba-jouk (einer Herrschaftsbeziehung), bagay pou konprann moun Matnik te ke ladje lèspri mabial doubout-djok yo anni nan lanmen kabwatè MIM lan ki te ke, li tou-yonn, sa fè doubout-djok taha fè tilili pou klere chimen ba yo ; plis pase an mapipi-kabwatè-piayè, an mayimbe. Men mi se gouvelman la-frans, a 8.000 tjilomèt, epi sobreka-repiblik li atè Matnik, ki ka gouvelnen peyi a, ki ka sitire piplis yonn-a-lòt la adan, ki ka ba’y an divini sosial ek menm politik, man tou djòsol epi sa.
Nan depenn Max Weber te ka depenn djoktòch politik la tankon an liannaj rete-anba-jouk nan mitan moun ka kabwate ek moun ki anba kabwataj kabwatè-politik la, fok se tann ek konprann an fondasay politik nan tan-ka-pase ek pi douvan an jout nan mitan moun ka bat pou trape an tòt pou ta yo ; fok mwen se matje sa eti bat pou trape an tòt pou ta yo ka pe fè yo fèmen zie asou tòt tala nan an tan fann, ladje asou an lanmen pou rale asou lòt la, ladje anlè politik pou mete an lanmen djok asou sosial, se moun ki la, chak chen ka niche bout… ehe… zotèy li an gou kò’y, tousa. An kare-politik oben an lawonn-mete-nan-brann sosial oben politik, se, bwa-pou-ale, chak moun ka gade trape an faro, ek se la eti ni anchay tèp ka toumpakte yonn epi lòt, an goumen toulong-ale pou ni tout nouvel-pòte a anba lanmen, bèf douvan brè dlo klè. Nan dekou teknoliji nouvel-pòte ek kouri-nouvel ka dekatonnen nan an bat-zie, chenn-liannaj sosial epi tousa, nouvel-pòte a ka kouri lawonn epi anchay boulin, toulong epi plis boulin, ek an moun yonn-tou-yonn pa pe trape tout lanmen-djok pou kabwate an kare-politik oben an lawonn-mete-nan-brann sosial oben an lawonn-mete-nan-brann politik, tou-yonn lè kare-politik taha oben lawonn-mete-nan-brann taha, ka bat nan sistenm-gouvelnaj an peyi oben an kare-bouk, an bouk, an kare-kay. Nan dekou nouvel-pòte ka debatje aleliwon, sòti nan tout peyi oliwon-latè, nan tout ti kote anba-bwa, an-tjou-man-deviran, pa pe ni mapipi-kabwatè-piayè ankò, ni nèg-fondalnatal, ni chaben-fondalnatal, ni zie betje brile zie nèg, tout zie-dou ka piaye moun ki ka gade, menm an chabin zie-klè mande tann an pawol dous avan de janm fè tibilap-tibilap
Si nan Sèptanm 1870, Lwi Telga epi prèmie lawonn konpayel li a (moun eti, nan rarate tan-nanninannan Armand Nicolas a, yo te kabeche asou an leve-doubout sosial nan mwa douvan dekou ta’a) pa te menm rive kabechinen an plan-divini asou tout Matnik, an plan-divini ka janbe laliman Lawviè-Pilòt ek O-Maren, ek nan janbe eti’y te ke janbe laliman taha se te ke pou’y te ladje lonje-dwèt asou rayi-ras nèg-ginen pou rive nan an plan-divini politik (gouvelman natifnatal-matnik, tè ba moun ka djabalapte, moun ka boure, tè, larel-gouvelman natifnatal-matnik pou sispann pijay betje a asou moun peyi a, vire sitire yonn-a-lòt la nan peyi a, anfwa, tousa) ; nan lanne dèyè mwa Me 1981 an, MIM epi mapipi-kabwatè-zeskayè’y la, te tizi Matnik nan bouk Lawviè-Pilòt (gouvelnaj bouk Lawviè-Pilòt te ka pe ba’y an faro kòtok asou se konpayel MIM li an), ek memwa gran-penteng Sèptanm 1870 la se te anni Lawviè-Pilòt. Penteng-nanninannan Sèptanm 1870 la, se te ta anni Lawviè-Pilòt ek MIM tankon kare-politik, tankon wach-dèyè Sèptanm 1870, se te anni kawbe-gouvelnaj Lawviè-Pilòt. Nan pwenyen lanne ki pase nan mitan Jwiye 1978 lè MIM fondase ek Jwen 1981 a Maws 1983 (gouvelman sosialis an-frans Pierre Mauroy a), ni tankon an topay fòse nan kabwataj politik MIM otila tout se konpayel MIM lan te ladje tout tjouns politik, blo, nan lanmen gouvelnayè Lawviè-Pilòt la ek tout kabwataj sosial la nan lanmen Marc "Loulou" Pulvar ki te gade wè pran lanmen nan CSTM (Centrale Syndicale des Travailleurs Martiniquais) anlè Frantz Agasta jik pou te rive pete lawonn-mete-nan-brann sosial ta’a nan de CSTM ki te vire kole, nan 1980, apre djoubap sosial se chofè-kanmiyon an. Asou an bò, pete-chenn sosial la epi CSTM, dèyè Marc Pulvar ek Daniel Marie-Sainte (isiya la se te pou mande pou larel-gouvelman sosial an-frans, -lois Auroux-3, te gouvelnen sosial la atè Matnik) ek lòtbòtsay, an kouri-faro politik, A. Marijàn yonn-tou-yonn te ka kabwate, eti te ka bat pou an kawbe-gouvelnaj atè-lakay yonnife, ARU (Assemblée régionale Unifiée), an bagay san larel-ale, eti moun-politik atè Matnik pa te ke pe rive demare an bèf nan savann betje ni pou ta yo epi sa.
Atè Matnik, leve-doubout sosial la ka toulong chaye lide taha eti Matnik pa ni p’an divini pou ta’y, pa ni p’an divini politik tankon peyi asou-latè ; se toulong anni pou mande an liy sosial kantekant epi La-Frans (Aimé Césaire epi se kominis la, tout kare-politik ka bat nan jeray kawbe-gouvelnaj la-frans atè Matnik, lajounen-jòdi, tout lawonn-mete-nan-brann trape an tòt-ranmande pou pàs eti gangan ninang-founang te pase san bat pou an gouvelman natifnatal-matnik pou sa), tout bagay ka depotjole lèspri se konpayel Ehèn Lakay la nan leve-doubout sosial 1870 la. Se pa te anni pou mande trape plis branbrann, plis tè anba madjoumbe yo, plis dousin-lavi, se te pou anchouke nan an peyi, ladje wach sosial ninang-founang lan (an moun san p’an djokte apiye-asou-pwa-kò’y) nan chimen, anfwa, ek doubout tankon mayonmbo, an krèy sosial ki, nan peyi anba jouk ka pòte plan-divini toumbilaj sosial la ek, pi douvan, pete-chenn politik la.    

Pimpe : Isiya la 

dimanche 2 septembre 2018

Nan ladje pòte-nouvel mwa d’Awout la, Bazil chaye






  



Sir Vidiadhar Surajprasad Naipaul
(1932-2018)

Se nèyè The Enigma of Arrival plis pase The Middle Passage oben Miguel Street, oben plis, A House for Mr Biswas, ki ka chaye lèspri Sir Vidiadhar Surajprasad Naipaul asou lavi a tankon an driv sòti an kote-rete pou rive anlòt kote-rete, sòti Trinidad otila’y te leve atè Chaguanas nan 1932 rive Anglitè atè Wiltshire an ti kare-kay alsa tout gran-bouk ; an kare-kay otila « tout rarate-lavi te rete pri nan laglas depi nanninannan» ; an driv ladje an lèspri-bat-lavi pou anlòt lèspri-bat-lavi ; tjek bagay ka sonnen tankon an gade san wè Endja, “a looking and not seeing Indian way” pou an kout-zie angle “an English way of looking”, bagay pou an moun peyi-karayib se tann ek konprann V.S Naipaul pa te menm rive wè Trinidad-ek-Tobago te la nan de koko-zie’y, tousa ka apiye lide ta’a eti plodari mès-peyi flògòdò atè Trinidad ek Tobago a, ek peyi-karayib oliwon, ki ka kouri lawonn nan se prèmie rarate-kabechinen eti’y matje a, The Middle Passage pase tout, se tankon fè an ganm lang-matje-angle pou krache anlè, tanyen, moun se peyi-karayib la.

Without past, without ancestors, without ties, without roots ... I have no enemies, no rivals, no masters. I am free and do not fear anyone” eti’y apiye nan tjek size-koze tankon an “san wach-nanninannan, san gangan, san liannaj, san chouk… san majò pou siye kòn mwen, san konbòch, san mayimbi…”, an moun san-chenn ki pa nan kakarel douvan p’an moun. Sir Vidia Naipaul (se konsa yo te ka kriye’y pou pa te fè tout londjè tit li sonnen) te ka rive depenn kò’y tankon si se anni lang-matje a (lang-matje-angle) te ka pe fè an raratè-kabechinè ek lang-matje ta’a te ke pann nan van-oliwon pa ka pran wotè p’an lòt lang, ni menm tan-ka-pase. Se pa pou ale di nou pa te ke lakay Edouard Glissant, G. Laming, Derek Walcott oben Theodore Wilson Harris pou tankon malelive lang angle a, se se fè’y landji ; se flòkò eti se prèmie zanpanlan rarate-kabechinen V.S Naipaul la flòkò, jik bwabwa nan lang angle ta’a. Se moun dechouke ki pa te ke jenhen ka èche vire anchouke an kote, moun ki pa te ke jenhen ka èche, nan tjek vire-sansle-tan-nanninannan (revivalism, a desire to revive former ways), nan tjek vire-doubout-pimpe (resiliency lang angle a), tjek vire-atè-lakay, tjek home sweet home, lakay dous lakay.   
Kimafouti lèspri moun esa ? Desèvle anba sistenm-anzawaye-moun angle a de kou, dechouke de kou, moun ki pa fouti sav kote yo ye, se anni an tjoke-lavi-lòtbòtsay longsay-ale, san diskoupaj, san jenhen èche vire lakay, san jenhen bouske tjek kanman-fondalnatal natifnatal. Mi se la rarate-kabechinen V.S Naipaul ka pe defaltje an moun, sa frèt kon nen chen, pa ni p’an blo, p’an bok, p’an blogodo, p’an katel, p’an rache-prel, prel-prel-prelele gade leta manman’w mete mwen, menm lè kabeche’y ka bat asou dechoukaj moun, pwa-peze desèvlaj ek tjè-sote eti sistenm-anzawaye-moun ka pe leve nan Anglitè tankon nan peyi anba-jouk. Nan se prèmie rarate-kabechinen’y lan, tankon si, limenm V.S Naipaul te pri an sa, moun ka rive nan Anglitè ni pou fonn adan kannan-fondalnatal moun peyi-eya-la a. Vidia Naipaul ka matje angle’y la tankon an angle chouk-fè-chouk te ke matje’y, pa ni p’an tit lang-pale oben lang-matje lòtbòtsay te ka tjobole angle a, p’an pale-lang òwdinè, p’an pawol ki tjwe labe a ek ansent masè a, an “pale-patwa” te ka rete an “pale-patwa” ek pa pe te ni plas li nan an rarate-kabechinen. Vidia Naipaul te adan an lèspri “Citizen of the World” epi tout kanman gran-jan-prelè sa pe ka chaye, lide ta’a eti se anni moun an peyi sistenm-anzawaye-moun oben an peyi ka swelele anchay dòt peyi oliwon latè ki pe trape “Citizen of the World” ta’a, se lang-matje a ka pe fè an moun rive nan rel sosial “Citizen of the World” ta’a.
Se pou se tann ek konprann sa anfwa nou pa adan lèspri Frantz Fanon an otila an konsians yonn-tou-yonn ka rive chape anlè pwa-peze tan-ka-pase a, tan-nanninannan an, “man pa nepi ninang-founang sistenm ninang-founang ki te demounize gangan mwen” se sa'y te matje nan wabap Peau noire, masques blancs ; lide ta’a eti an moun pe rive chape anlè divini-trase’y ek pi won-ladje-won, anlè lakou-moun otila’y fondase kanman-natifnatal li. Lakay Frantz Fanon, an moun pa pe pa ni gangan men tout bagay la se rive ladje gangan an nan chimen, nan lèspri ta’a eti gangan an se toulong an anzobraytaj/dezanzobraytaj, delè menm jik vire-anzobrayte, nan plodari ; lajounen-jòdi, nan dekou kontaj kannan-moun Etazini, anchay adan kannan-moun afro-ameritjen ek kannan ewo-ameritjen ka konte gangan amerendjen “native americans” ba kò yo, ek se pa anni pou trape an tòt “affirmative action”. Se pa anni pou konprann sa eti Vidia Naipaul te ja konprann, apre Frantz Fanon, kanman-fondalnatal an moun se pa pe an matjoukann (matjoukann ras nèg-ginen Eme Sezè a epi nèg-ginen-krann li an, oben ta se plodari fondok-l’afrik la ek se plodari l’afrik-anni-yonn lajounen-jòdi a) men toulong an mete-nan-brann otila moun ka ladje bagay, vire pran dòt bagay, pran lòtbòtsay pou anchouke, delè menm vire pran sa yo te ja ladje.
Se pa nepi pou lonje an lanmen yonn-a-lòt karayib ba Vidia Naipaul men menm si nou pa adan kare-kabeche Edouard Glissant an “nou sòti nan divini ka rive” (se mwen menm ka pòte konparezonnri mete dèyè’y “ek se ba nou lè pou nou pase, epi sa”), kabeche tras la, kanman-fondalnatal nan liannaj la, an kare-peyi krache-dife oliwon-latè, tousa ; se rarate-kabechinen V.S Naipaul, apre se lanne 90 la, A Way in the World, eti raratè-kabechinè nan lang angle a te depenn tankon an “rarate-dekou” ek pa an rarate-kabechinen nan lèspri toulong-ale’y, ka wouvè ba anchay ti toumbilaj mès-fondalnatal, wach ekonomi, kanman politik ek sosial eti ka pe kouri lawonn wach-lavi angle ta’a. Es se pou ale li Vidia Naipaul te ale li Stuart Hall epi “Culture is always translation” li an, tankon an li-liv ek vire-li-liv Frantz Fanon ek Edouard Glissant nan lide ta’a eti kanman-fondalnatal la ek mès-peyi a se toulong an anzobraytaj ? Se limenm Frantz Fanon ki matje nan Les Damnés de la Terre : "Se dabò-pou-yonn goumen pou doubout peyi-natifnatal la ka depri mès-peyi a, ka wouvè chimen kabeche-djezinen ba’y". Men Vidia Naipaul te ka rete la tankon nan tjè-senyen, nan kapon-jare-koupe, si se pa nan kakarel, douvan se wach-dèyè malaksay lakou-moun ta’a ek se anni an lang-matje-angle kare-bare ki te ka pe mete an mitan-kalibiche nan sa. Se anni Edouard Glissant ki te rive konprann fondalnatal eti lang-natifnatal la fondalnatal nan tousa epi lide mete tout lang asou menm rel lang lan, "tout lang se lang" ek se pou konprann tilili-lang (multilinguisme lang-an-frans lan eti mapipi raratè a te sa depareye epi piziè-lang-pale, plurilinguisme, tankon sa pale eti an konpanyi moun sa pale de oben piziè lang nan an dekou mès-fondalnatal kòtok, se anni lang-an-frans lan ka depareye tilili-lang ek piziè-lang-pale) ta’a ka wouvè karetel ba kanman-fondalnatal nan liannaj. Nan karetel tilili-lang li a, Edouard Glissant te rive wè menm si’y te t’ak fèmen zie asou sa, se lang-matje ta’a ka fondase laliman se mande-sav-kabeche a adan an rarate-kabechinen ek owala an raratè se pran lang-angle oben lang-an-frans lan pou rarate, se pou’y se vire lang oben fè wol pa wè se gran mande-sav-kabeche natifnatal ki pe ka kouri lawonn lan, delè se pou ale èche de mande-sav-kabeche oliwon-latè, si’y se pran an mande-sav-kabeche natifnatal se pou’y bwabwatize’y, tounen’y nan tjek sistenm-vie-fanm atè-lakay. Kanman-fondalnatal la oben mès-peyi a, atè Trinidad-ek-Tobago, pa pe ka depenn epi se menm tit la, pa pe ka kabeche epi se menm mande-sav-kabeche a, nan Anglitè, peyi otila ni an gouvelman-natifnatal (an sistenm-gouvelman wangan) depi nanninannan eti Trinidad-ek-Tobago rete anba jouk li twa siek oliwon jik jou doubout Repiblik Trinidad-ek-Tobago a (lanne 1976) ni 38 lanne.  
Se pou se tann ek konprann, sa eti an raratè-kabechinè se toulong an sobreka an lang-matje fann, lang-matje angle a pa se pe lang-matje franse a eti limenm pa pe nan menm lèspri ek lang-matje natifnatal-matnik la, « natifnatal » pou peyi Matnik ta’a ki anba jouk La-Frans ek lang-pale atè Matnik ki pi nan kavalaj pase lang-pale An-Frans oben lang-pale nan Anglitè, sa eti pou ka flanbonnen tout mete-nan-brann matje an lang natifnatal-matnik. An bililik-aleliwon eti ka klèsi lide-douvan Stuart Hall la, moun pe ka pale chwichwi djol-prenti nan tjek lang gran-jan-prelè l’Ewòp (lang angle, lang franse, lang panyol, lang pòtifje) men se toulong nan lang natifnatal yo otila yo ka pe konprann an pawol nan an koze, sa eti Edouard Glissant te plodayele nan an pawol rarate bidjoul, "je te parles dans ta langue et c’est dans mon langage que je te comprends". Vidia Naipaul pa te èche chape anlè lang angle a, ni menm toumpotjole’y, karibeyennize’y, leve chalè an wining bone adan, fè an jagabat (oben an jamèt, an volpòn nan pale atè-lakay Trinidad-ek-Tobago a) malelive’y, "patwa" Trinidad-ek-Tobago a te ka rete nan laliman "patwa"’y ek pa te pe janbe laliman vini pran lang (an lang-dous, an blaf-kracha, an sise-lang, an tobago love) epi lang angle a. Nan se prèmie rarate-kabechinen Vidia Naipaul la, se rarate-lavi Trinidad-ek-Tobago a oben tjek peyi-karayib, se zanpanlan an te toulong moun ki pa rive nan lavi yo, moun ki pa fouti fè an bagay asou pwa kò yo, moun san an sa-fè, delè menm san an sa-doubout-moun. Se pa anni pou Trinidad-ek-Tobago ek peyi-karayib oliwon eti ka dekalkomani se peyi-djok l’Ewòp la, se tout peyi l’Afrik otila’y te pase, se peyi l’Azi tou, tankon Endja oben Pakistan otila, o-devire-chimen, se tras mès angle a ka djigilòp. Menm si nan rarate-kabechinen dèyè, Vidia Naipaul te moli anlè kout-zie "isenbòt" ta’a, ek te jete an zie, ann’ di fouyaya, asou kannan-moun ka debatje Anglitè, ki pa ni kont sa-sav ek pa adrèt nan an sa-fè teknik, moun ka trimen anba oben ka tjoke nan tilili-mès-peyi angle a (vire li Stuart Hall, the godfather of multiculturalism), Vidia Naipaul pa te rive pran wach-lavi ta’a nan de lanmen’y ek konte kòtok, tout toumbilaj mès-fondalnatal, ekonomi, sosial ek politik eti sa te ka chaye.
Rarate se toulong depenn ek kabechinen pasay ta’a (plis pase an pasay, se an driv pou vire-wonn ki toulong anchouke adan) depi lakou-moun rive nan moun-yonn-tou-yonn lan, tou-touni anlè de pie'y, delè menm pran’y a-la-deviran. Se pa anni pou depenn karetel an zanpanlan ki te ke ladje lakou-moun eti’y anchouke adan pou trase chimen yonn-tou-yonn li (individuation lang an-frans lan, lide ta’a eti an moun pe rive nan lavi menm si lakou-moun eti’y ka apiye anlè’y se pe ka bat bè oben menm djigilòp), se pou se fè moun li, tann ek konprann, an dekou otila laliwonn/tan-ka-pase a ka pe tizi, ka pe vini piti anlè kò’y, pou pran boulin eti tan-ka-pase ka pe pran boulin pase (chenn-liannaj sosial, Entèwnèt, media kouri-nouvel, teknoloji krache-dife, deepmind, tousa) pou siyale ek pran lang epi tout wach-kòtok ki pe rive ; rarate se pa anni kabechinen se pòte konparezonni toumpotjole wach-lavi, toumpotjole kanman-fondalnatal ek/oben doubout-moun toulong. Se pou se tann ek konprann rarate-kabechinen Sir Vidia Naipaul se toulong an driv nan mitan se kontinan an (l’Amerik-Karayib, l’Erazi-Anglitè-Endja, l’Afrik-Ouganda, tousa) ek/oben nan mitan tan-ka-pase (tan-kòtok la epi tan-nanninannan), an driv eti limenm te fè, lè’y te ladje Trinidad-ek-Tobago ek vini rete Anglitè, an driv kavale nan èche eti’y te ka èche tankon an middle ground, an mitan kalibiche, nan tout kanman-fondalnatal-peyi ta’a, nan tout doubout-moun ta’a.
Ehe, nan latè-wonn divini anni dijital ta’a otila se machin-kabeche-mabial la eti ka tounen longsay-ale ek san rete, nan boulin rel-limiè a, ka pran lanmen, se anni pasay ta’a, depi an doubout-moun pou anlòt doubout-moun, pa ke pe ni kanman-fondalnatal-peyi ka bay, depi an kote-doubout la pou anlòt kote-doubout (mande-sav se psikanalis la, lè man ka pale kote man doubout moun pou pale pawol la eti man ka pale a), se anni pasay ta’a ki fondok. Aha ! Nan tout se raratè-kabechinè Karayib tè-danme-nan-lanmè a, eti nou ke kole Gwiyàn, Gwiyana ek Sirinanm anlè yo, se anni Edouard Glissant ki te kabeche depareyaj kote-doubout ek kote-rete, epi rive langayele an plodari kote-doubout eti menm si lang li se te lang-an-frans lan (an lang-l’ewòp, an lang lòtbòtsay ki ka toulong delantiraye peyi-kòtok la) te ka rive ladje lèspri ras-moun an nan chimen ek ba se peyi ta’a, se lakou-moun-peyi ta’a, tankon an divini asou pwa kò yo. Vidia Naipaul ek piplis raratè-matjè Karayib la (nèhè menm Bidim-Karayib la) te plodaye anni anlè an kote-rete, an kote moun ka pase, "se pase n ap pase, nou pa vin pou n rete"1, otila pa pe ni p’an divini ka kouri lawonn ek se anni nan an "mother country" oben "mother nation" tankon an konpanyi moun san doubout-krann-jamayik ka di, an "madre patría" anchay moun san konsians-natifnatal-dominikana oben "lametropol" piplis moun-desèvle atè Matnik la, otila ni an divini tankon moun-asou-latè.

jeudi 21 juin 2018

Nan dekou jounen gloriye mizik oliwon-latè

Mizik lang lan,
langayele mizik la






Fok pa se ale pran dlo mousach pou lèt oben koko pou zabriko, se toulong nan an lang otila an moun ka wosiyole an mizik ek menm matje toumbele an mizik, menm si mizik ta'a te ke san lavwa-douvan, san lavwa-regle. Nan mizik setoulong an lang ka pale, an bay-lavwa ek se nèhè sa ka fè tout lang asou latè ni mizik yo, an lavwa-note eti moun ka gade wè kanmouzaza longsay-ale, nan tan-ka-pase. Ek si nou se vini kabeche sa eti se anni mizik la, ek pi won-ladje-won se djezinay la (se anni kont ek mizik ki te djezinay nan dekou sistenm ninang-founang lan), ki te pe mete se prèmie moun-l’afrik ta'a ansanm atè laliwonn karayib ek l'amerik, se pou se tann ek konprann mizik la se an pale-langayele ka defarouche, ka fredi djenm eti laliwonn/tan-ka-pase a te djenm, rache-koupe.
Lang natifnatal-matnik la ni anchay tit mizik oben tit bay-kalinda ka kouri lawonn adan ek chak tit ta'a ka pe depenn plis pase an son, anchay doubout-moun, anchay lèspri woule nan lavi toulejou, an kout-zie asou lavi a, weltanschauung ek wè-feeling.  Nan   se lakou-moun peyi-karayib ek, pi won-ladje-won, lakou-moun peyi-l’amerik ta’a eti ki pase pàs sistenm ninang-founang lan, mizik la se an  djezinay  ka  kouri nouvel, jik  delè  pòte  nouvel,  ek nan larel kouri-nouvel ta’a, se pou an liannaj  kalibiche  nawflaw  epi  lang-natifnatal la se kouri lawonn. Pi douvan, nan liannaj djok nan mitan mizik ek lang lan, an fondasay kanman-fondalnatal la ek doubout-moun an otila mizik la ka bat tankon lang-matje a ; nan dekou eti se lakou-moun ta'a pòkò te ka matje lang-natifnatal yo dri, mizik la te ka woule tankon an memwa bòdò (memwa rarate a) lang lan, sa eti ka fè liann-mare nan mitan gangan ek yich/ti-yich-dèyè.     
Mizik la ka pe fè moun tann ek konprann  bililik-aleliwon eti lang lan ka chaye,  nan toumbele pawol li, nan  pawol-pale’y, nan  rete-kwata'y, tousa ki fè an lang se plis pase an  woltonn tit (tit-fondas-lang, tit-nonmen, tit-depenn, tit-montraye-tenkant, tit-montraye-distenkant, tit-dekou-ye, tit-mete-nan-brann, tit-liannaj-mabial, tit-rel-mete-nan-brann, tit-sonnen-dann, tout tit se tit, ek se dèyè tit ki ni tit), men se  an liannaj, yonn-tou-yonn, nan mitan tout se tit ta'a, larel-ale yo ek kote yo ka pe fè jwenti, chous yo ki pa ka desann nan fondok tan-nanninannan ek ka kouri anlè rel-do tan-kòtok la, tousa. Se pou se tann ek konprann fondok eti se liannè-mabial la fondok, se yo ka fè se jwenti ta'a ek ka pe ba wonn-tit la tankon an larel-ale, an potjel-doubout.  Mizik la ka wouvè chimen ba lang lan, delè se anni pou an tras, delè an chimen-dekoupe, delè anchay chimen-kochi, menm mannikou ka pe depale.
Nan ki sa lang natifnatal-matnik la ka pe faktore, machokete, toumpotjole, potjelize, djezinen mizik matnik la ?  Es an lang-an-frans pa se pe fè sa, atè Matnik ? Ki fondok mizik la te ke fondok nan kouri lawonn lang lan ?  Ki potjel-doubout lang ka fè kilès mizik ?  Ki divini se mizik la lè lang lan ka toumbile, dekati oben djigilòp ? An kannan mande-sav eti la pou klere jik fè chimen ba plodari a pou moun se tann ek konprann lang ek mizik toulong liannen nan pawol ek djezinay men pa pe ni menm karetel divini ek pi douvan, pa pe ni menm divini. Si mizik la ka pe trase chimen aleliwon-galba san gade dèyè, lang lan mande an bidim kalibich nan mitan lang-pale nanninannan an ek lang-pale/lang-matje atjolman an pou se pran seraj divini an, pou se pran an ti letjèt nan divini. Lide ta’a eti tan-ka-pase trape plis boulin pase nan mizik, menm nan mizik-nanninannan an, bèlè-kalennda-danmie, pase nan lang lan pou teknoloji krache-dife ek/oben teknoloji lòtbòtsay ki ka debatje flouz nan an latè-wonn san laliman-peyi trase kòtok. Se anchay tit, anchay wonn-tit, anchay pawol-pale tankon de lavwa-regle (lavwa-dèyè, lavwa-djole, lavwa-egal, lavwa-note) eti moun ka pe toumpotjole, jik depotjole, vire ba'y an potjel, anchay filin, an djing mabial asou wach sosial la, eti se lang lan ka chaye, pianmpianm oben dawlakataw delè konsa.
Tout lang se lang, tout mizik se mizik !  Nan tout peyi oliwon-latè, si mizik siwal vann-genyen-machandiz la ka pe ladje se lang-natifnatal la asou chimen ek pran adan an angle-wichpitinglish, an langann ki pa ka apiye anlè p’an wach-kòtok atè-lakay, se mizik-nanninannan an (banboula, bèlè, bonmba loyisa, Djouba-Matinik (nan bay-kalinda rada Ayiti a), gwoka, juba, kalinda, kase-kò, nayabinghi, palo abajo, pattin yube (hambone Etazini an), rara, rumba, yubá (Pòtoriko a), tousa) eti ka chaye an laliwonn-tan-ka-pase, ka toulong palantje an kouri-nouvel asou lavi se gangan an, pa anni pou ale tjoke tan-ki-pase ek plenyen asou pàs eti gangan te pase men pou gade wè kote pou wouvè chimen divini an, pou karetel tan-ka-pase a pa j’en diskoupe.  Se sa, ek anni sa, ka pe ba mizik-nanninannan lèspri kadafa ta’a, lèspri tèt-kole ta’a, eti ka ladje yonn-a-lòt la, kole-zepol la, nan chimen pou tout moun ki adoumanman epi sa. La-pou-la, nan se mizik-nanninannan ta’a eti moun ka fè ek an bwa-sonnen mafoudja, an tanbou-djouba, an djenmbe, an tibwa, an banbou-toumpakte, se pa anni an son nanninannan ka pe pase men an teknik, anchay langann, an lèspri tan-nanninannan, an kalibich, otila yonn-tou-yonn lan pòkò te desèvle moun.  
Se anni lang natifnatal la eti ka pe machokete, delè pianmpianm, delè towtow, doubout-moun (personality, well-marked character) nan lavi toulejou, jik kanman-fondalnatal (identity, who or what a person is) an moun. Se lang lan ek anni lang lan eti ka wouvè chimen toumbilaj kanman-fondalnatal la. Man ja kabeche, toulong apre Frantz Fanon ek Edouard Glissant, kanman-fondalnatal an moun se sa an moun pe toumbile ek se pousa koulè lapo-djel an moun pa pe kanman-fondalnatal li. An moun ki pa te ke fouti pale yorouba (ń s èdè yorùbá) pa te ke pe teste kanman-fondalnatal li se yorouba men doubout-moun li ka pe ladje lang, tankon mès-fondalnatal, nan chimen. Kifè, pa pe ni mizik-nanninannan an peyi nan lang peyi-lòtbòtsay, pi won-nan-won, mizik-nanninannan pa pe ladje lang natifnatal la epi pran'y nan an lang peyi lòtbòtsay ; owala diskoupaj ta'a te ke fèt, se tout teknik la, tout langann oliwon mizik-nanninannan an, tout lèspri kole-tèt epi se gangan an, tout fè-yonn sui generis ta'a, ki te ke djigilòp. Pa pe ni mizik-nanninannan Gwadloup oben mizik-nanninannan Matnik nan an lang an-frans, menm an lang franse-bannann, "jè n'a pa ka kay". Se pou mizik-nanninannan ta'a te ke vini lòlòy, tounen mizik genyen-vann-machandiz ek pa rive pèse epi sa.
Nan peyi-karayib otila se lang yoruba a oben tjek lang l’Afrik anba-solèy (se senk lang tenkant akan an, se ven-e-yonn janjol lang igbo a) pa rive tjenbe nan tan-ka-pase, djigilòp oben fonn nan tjek lang kreyol avan tounen lang natifnatal piòpiò oben vire djigilòp, an dènie kou, nan tjek angle-lakay oben panyol-karayib, si se pa franse-bannann ; mizik-nanninannan an pa trape tout djokte mizik-nanninannan’y ek pa toulong sèvi fondas djok ba mizik genyen-vann-machandiz oben mizik lajounen-jòdi a. Se mizik-nanninannan an ka vire bay, delè konsa moun ka le vire mete yo larel lè yo ka pèdi pie nan lakou-peyi lajounen-jòdi a, men menm lè ni an tjè-senyen ba mizik ta’a, tankon tjè-senyen moun Matnik leve ba bèlè a lajounen-jòdi, sa pa ka chaye an leve-doubout moun-lakou-peyi-politik eti te ke pòte lang-natifnatal la, mès-kanbizin lan, yonn-a-lòt natifnatal la, doubout-moun lan, sa-sav fondalnatal la, tousa, anlè. Toupatou oliwon-latè, pou latè-wonn ka bay, pou teknoloji krache-dife ka kouri lawonn, pou tan-ka-pase ka pran toulong plis boulin pase, pou mès-fondalnatal an lakou-moun ki pe rive kouri lawonn latè owala màs-media batje'y, sa eti ka pe demitannen, denèfle, tjobole se sa-sav natifnatal la, se lang-natifnatal la tou, se mizik-nanninannan an ka bay pi rèd nan an vire-anchouke nan tan-douvan, revivalism, matjoukann l'Afrik la pou Bèlè Matnik la oben Gwoka Gwadloup la, oben lòtbòtsay vire kouri lawonn tan-ka-pase nan se peyi a, trape tjouns krache-dife jik delè pou leve an fè-tilili (Bèlè-Baspwent, Marin-Bèlè, karese, tousa) ka tizi matjoukann l'Afrik ta'a nan menm balan eti'y ka apiye bililik-aleliwon an, bililik-aleliwon Karayib la.


mardi 22 mai 2018

Plodari 22 Me a.

Black Panther
Wakanda, peyi-natifnatal nèg-ginen doubout 
Black Panther Marvel Studios
“Why, so you can lock me up? Nah. Just bury me in the ocean with my ancestors who jumped from ships, 'cause they knew death was better than bondage” se asou pawol ta’a tankon “Pou fè kisa, pou’w ke pe mare mwen ? An-an. Anni jete mwen nan lanmè-ble a epi gangan mwen ki janbe lis bato a, yo te sav mò-neye te pi dous pase mare-nan-chenn” eti film lan ka bout. Wakanda, solèy-kouche pi nawflaw oliwon-latè, an peyi l’Afrik ka kouri nan lèspri moun, delè l’Afrik limen, an kontinan-peyi nan kabèch piplis nèg-ginen oliwon-latè. Black Panther ta’a eti pa pe ka teke epi kare-politik la, Black Panther Party for Self-Defense, si se pa sa eti zanpanlan ek mas Black Panther a kabeche-djezinen nan menm bouk Oklann lan, nan menm lanne, an pwenyen mwa douvan, fondasay kare-politik la, Black Panther Party, nan 1966. An peyi-natifnatal nèg-ginen doubout, krann, se anni nan Etazini otila nèg-ginen an ti-piti, tankon lakou-moun, ek peyi l’Amerik anba-jouk zawa-l’ewòp, otila sa pe ka kouri lawonn.

Black Panther, film ta’a se anni an film, an faktoraj djezinen (artistic production) eti pou lahan genyen branbrann ki ni dèyè’y, pe bagay tout moun ki ale lekol aprann Teknik sinema. An rarate asou tan-ka-pase eti ka toulong katawoute tan-ka-pase a ek blòblòtjò laliwonn lan pou zanpanlan-sinema a se toulong rete limenm ki limenm, se pou moun ka gade film lan rete pri nan lakol kanman-fondalnatal kantekant epi zanpanlan-sinema a. Se pou madanm lan, nan Ciné Théâtre Fòdfrans lanne 1979 la, kriye, lanmen-asou-tjè, "man pèd tout lespwa" lè zanpanlan nèg-ginen an ki te ka sanm se li ki te mèt-piès jik nan mitan an film-etazini, vini alelouya anba an kout-fizi lapopo. Wakanda, se Batouto Edouard Glissant an, an lakou-moun-natifnatal eti pèsonn pa sa wè ki fondase bouk Onkolo a nan tjek kote mitan l'Afrik, nan lanne 500 avan se mil-lanne ta'a, eti yonn adan yo Oko te kouri lawonn latè pou sansle soufè moun ka soufè ek anlòt Odono Odono ki, nan 17enm siek la, jete kò'y nan djakè-siplis la (kon moun Ayiti ka di), yo kabeche Eléné, an laliwonn/tan-ka-pase otila tout moun asou latè ke pe sanble, tousa adan Sartorius, rarataj se batouto a.   
Nan koze-a-de wabap Black Panther la (isiya la pa pe ni nèg-ginen pou zawa-kokazen ki ti-piti kare moun, anni de ti zanpanlan-sinema), ni an bidim katawoutaj tan-ki-pase ; se ta’a ki janbe lis bato a pa jenhen rive anlè kontinan-l’amerik la, men yo te ladje lakou-moun yo atè l’Afrik, ek yo pa se pe gangan Erik Killmonger nan film lan men se pou konprann tankon Frantz Fanon oben Edouard Glissant ka fè nou kabeche’y, gangan an limenm se pa pe an moun kòtok, se toulong an anzobraytaj lèspri-kabeche (construction intellectuelle) ek nèhè menm plis, anni nan plodari E. Glissant an, an anzobraytaj politik, “nou sòti nan divini ka rive ek se ba nou lè pou nou pase”. Se pou se tann ek konprann, nan film ta’a otila pa ni p’an kout-tanbou djouba (bęlę  Nembe a) oben an kout-tanbou djenmbe (kā twene Twi-Asante a), anni an ti dekou thula n’divile (tankon an "rete dous, man tann ou") se khosa a, se gangan-l’afrik la eti moun pe konnèt anni pou pawol yo te pale nan zorèy moun, iwì egúngún dùn létí, flòkò, si se pa lòlòy, ale wè bwabwa, magre an film ka bat nan mitan an djoubap mès-nanninannan/mès-lajounen-jòdi, teknoloji tan-divini, men se anni an film. Tousa pou mande sav, dwe isiya la konsa, ki peyi-natifnatal-e-sa, se pe ka bay san an rarate-tan-nanninannan an, mabial jik kare-bare, la ka patate ek ka malakse se tan-nanninannan an yonn epi lòt ; tan-nanninannan yorouba a pa pe tan-nanninannan igbo eti limenm pa pe tan-nanninannan hawousa a, tousa tousa, menm si se lakou-moun ta’a nan menm lantouraj-l’afrik-anba-solèy la ; ek tan-nanninannan matnik pa pe an tan-nanninannan l’afrik eti limenm se pa an peyi men an kontinan, se pa menm "peyi-san-laliman lòtbòtsay dlo-aleliwon an", Edwa Glisan ;  ek pou tann ek konprann, lamenm, pa pe ni an rarate-tan-nanninannan l’Afrik, nan menm wap eti pa pe ni an rarate-tan-nanninannan l’Amerik.
Men an film, tankon tout dekou rarate, tout rarate-djezinen, ka woule nan an langann eti nan sinema lajounen-jòdi, ka devere (fè siyak nan mitan an kare moun, an kare bagay, nan lang-natifnatal-ayiti a) longsay-ale nan mitan an lang-matje ek an lang-pale. Si nan film lan eti an moun ka size pou gade, lang-matje a anba, nan anzobraytaj film lan, se anni li ka pòte. Nan sinema san-son pipirit 20enm siek la, te ni toulong an nouvel-pòte matje nan bay-adan chak dwel-film ek delè nan wabap tou. Se pou se tann ek konprann sa eti, nan faktoraj film etazini an, chak film lan se toulong an vire-li karetel sinema a, atè Etazini, depi nanninannan jik jòdi ek pou, nan rarate sinema a, an djoubap-dèyè teknik-nanninannan ek teknik-lajounen-jòdi bay aleliwon, se pa ti zie-dou eti Ryan Coogler, kabwatè film lan, ka fè ba sinema douvan, Hollywood la ka peze pou sa (Cat People Paul Schrader la, The Emerald forest John Boorman lan, Panther Mario Van Peebles la, tou) ek film ta’a limenm nan an trale eti Marvel Studios ka faktore.
Black Panther filmBlack Panther se anni an film ek Wakanda se anni an peyi kabechinen-djezinen, san p’an wach-kòtok men pou l’Afrik ka fè tilili ta’a eti film lan ka chaye epi’y la ; an tilili lang menm si angle a se lang-douvan nan film lan, ni 6 lang-l’afrik dèyè (Izi-Khosa, Swahili, Oromo, Shona, Igbo ek Yorouba) ek tout moun sav nan se mizik-l’afrik la, se lavwa-dèyè a ka pòte toumbele a ; an tilili laliman-laliwonn menm si pa ni de dwel-film kole ki filmen nan l’Afrik men anni nan kawbe-sinema Atlanta ek nan Amerik Latin (so Igwazu a nan laliman Arjantin ek  Brazil, nan dwel-film goumen trape djoktòch politik la), “sinema mantè” eti Sourkouf, an gran-nonm te ka badjole nan sinema-Eden Latrinte se lanne 70 la ; an tilili dikanman, anchay koulè bòdò, depi l’Afrik atè-solèy jik l’Afrik anba-solèy pase l’Afrik anba-so-viktoria men moun pa ka djè wè l’Afrik anlè-sahara adan (Magrèb ek Machrèk, anni nan djellaba Zuri a), eti se an dwel l’Afrik fondalnatal pou se vire doubout tout an kontinan ; an tilili trase-djing asou se masonn lan, an malaksaj matje nsibidi a (yonn adan 4 lang-matje nan l’Afrik anba-solèy oliwon 4 pou 7enm siek la, nolfok douvan mès-kriye Allah debatje, nolfok douvan se zawa-l’ewòp la debatje) eti ka bay nan trase-vèvè vodou Ayiti a ek nan Anaforuana (matje abakwa) Kouba a pou lakou-moun Igbo a ki mennen’y nan l’Amerik (te ni an mès-kriye Chukwu ibo a atè Gwadloup jik nan wabap se lanne 70 la), ni matje se Dogon an ek Mirsi a, matje Arab eti te ja ka kouri lawonn l’Afrik anba-solèy dwe 8enm siek la, jik matje chinwa, tou, pou Zheng he ki debatje nan kare-tè oliwon Kenya lajounen-jòdi, nan mitan 14enm siek la ; pa ni an tilili mès-kriye-djanmbel blo nan film lan, se anni tilili lang ek tilili trase-djing (mès-gloriye-gangan) ki ka pe fè  an moun rete-sonhe tilili mès-kriye-djanmbel nan l’Afrik menm si mès-anni-an-djanmbel la ka swelele ; pa ni an tilili mès gouvelnaj-politik se anni wangan an ka kabwate tou-yonn ek ka pran lanmen dèyè papa’y, sistenm eti pa te ka djè bay nan l’Afrik douvan zawa-l’ewòp debatje, nan piplis gran-bouk-gouvelnen (Allada, Ara Chuku, Begho, bouk-wangan Nupe a, Djenne, Gao, Ife, Kalaba, Katsina, Kumasi, ljebu, Oyo, Owo, tousa epi dòt) se an kare gran-moun kabechè te ka nonmen wangan an ek yich li pa te pe vini pran lanmen dèyè’y konsa ; nan Kalaba ek Brahas, pa te ni wangan men an kabwatè kawbe-gouvelnaj dapre sa an matjè-rapòtè pòtigal teste nan lanne 1482, lè yo kouri lawonn l’Afrik-anba-solèy ; pou tout tilili l’Afrik ta’a se an film ka janbe an laliman ladje kout-zie anni-lanmizè a ek pa-ni-divini an pou kouri lawonn an divini wouvè, nan tjenz a ven lanne ka rive se Àpap̀ Olómìnira il̀ Nàìjíríà ki ke rale ekonomi peyi-oliwon-latè si zawa l’ewòp-etazini an pa ni tan  rive dwelele’y.
Tout tilili-l’afrik ta’a nan film lan pou wouvè zie moun asou an bililik-aleliwon-l’afrik jòdi-jou, lide ta’a eti tout se lakou-moun l’Afrik la pa trape menm divini an tankon lakou-moun (yo ni pou veye pou trape an tòt, beneficum sine cura, pou ta yo, si se pa sa yo pa doubout nan wach-lavi a tankon lakou-moun) tout se mès-nanninannan ta’a pa pe anchouke nan menm fondok tè a ek pou se gangan an, yo menm, pa se pe ka pale epi menm djokte a nan kabèch se tibray la lajounen-jòdi. Pi nan fondok, se pou fouye an yanm bokodji, tilili-l’afrik ta’a ki te ja ka bay dri nan konpanyi moun ki debatje l’Amerik, tankon ninang-founang, ka apiye pou se yich-dèyè l’amerik la koupe liann-mare-ansanm lan ek toulong gade pou apiye anlè pwa kò yo ; ladje lèspri matjoukann-l’afrik la (african heritage) eti ka toulong chaye an mafoudja l’afrik (African survival) tankon si nan tousa tan ki pase, nan tousa chimen yo trase nan laliwonn l’amerik la, tousa laswè, tousa plere gwo-dlo, tousa fè-kakol douvan zawa-lewòp, Katriyenm Siek Edouard Glissant an, se peyi l’Afrik ta’a pa te dekatonnen nan lòtbòtsay yo a, toumbile karetel, ladje lide vire wè se “yich-l’afrik” ta’a an jou, gade pou vire-pimpe-doubout toulong, ladje ti-lèspri anba-jouk zawa-l’ewòp la, an kouri fanm-debiele nan mitan kabèch, nan chimen-wòch krache-dife anba an solèy-wonzè. Ki moun, lakou-moun te ke rete nan menm lèspri a, menm kanman an, apre zawa  lòtbòtsay debatje ek mete tout bagay anba jouk yo nan 3 a 4 siek tan ?
L’Afrik se an wòch-nannninannan, ek pou wòch-nanninannan eti’y wòch-nanninannan an, l’Afrik ta’a chaje epi wòch-mineral, wòch-bidjoul, anchay tè-ralba (skandiòm, Itriyòm epi se 15 lanthanid la), tousa ka fè metal divini an. Vibranionm Black Panther la pa adan se 15 lanthanid la, es sa pe ka bay an wòch-mineral ki te ke djok kont djok li pou angloupe vibolo laliwonn lan, menm Ehèn Mona, gran mèt toutoun-banbou a, ki te kabeche tit “vibolo” tanbou a (E. Mona Tanbou Serie, 1984) pa se pe konnèt vibranionm lan oben vibolonionm pou rete nan tèt-kole epi Ehèn Mona. Teknoloji ki kouri lawonn nan Black Panther pòkò pare bay nan p’an peyi oliwon-latè ek pi won-nan-won nan l’Afrik  ki kontinan pi nan lanmizè-ble a pou brayès li ki ka batje abò kanno ale neye kò yo nan lanmè-oliwon pou ale èche lavi nan l’Ewòp ek se te ke pou Black Panther mande moun l’Afrik ale èche nan fondok lèspri yo, nan fondok kanman-fondalnatal yo, nan fondok mès-fondalnatal yo, nan fondok kontinan-peyi yo, tankon an wòch-ralba oben an wòch-bidjoul ble yonn-a-lòt la, an fè-yonn nan tilili lakou-moun ta’a pou vire leve an kontinan.     
Se pa nepi an film, tou-yonn, ki te ke sa toumbile lèspri ek kout-zie moun anlè kontinan yo ki ta yo, se se menm anlè peyi yo ki ta yo, nan an jou pou anlòt, an film ki sòti lòtbòtsay debatje epi sa, se toulong an faktorel Hollywood ka vini leve an jout ek faktorel Nollywood (dezienm mapipi faktorè sinema oliwon-latè dèyè Bollywood Endja a) fok pa ale pran dlo mousach pou lèt, men Black Panther te ke pe ba an doumbegedoun nan kout-djouba gade-pou-douvan oben menm vire-pimpe-doubout eti Nollywood ka apiye asou pwa tjouns li ki ta’y, san patate, depi twa dis-lanne. Black Panther ka chaye an ti brizèt teknik-sinema eti pe pòte an gabel ba tout sinema-l’afrik ek rarate-l’afrik la nan bat yo ka bat pou palantje an rel-kanman  afro-divini-aleliwon.

Pimpe isiya la konsa