jeudi 21 juin 2018

Nan dekou jounen gloriye mizik oliwon-latè

Mizik lang lan,
langayele mizik la






Fok pa se ale pran dlo mousach pou lèt oben koko pou zabriko, se toulong nan an lang otila an moun ka wosiyole an mizik ek menm matje toumbele an mizik, menm si mizik ta'a te ke san lavwa-douvan, san lavwa-regle. Nan mizik setoulong an lang ka pale, an bay-lavwa ek se nèhè sa ka fè tout lang asou latè ni mizik yo, an lavwa-note eti moun ka gade wè kanmouzaza longsay-ale, nan tan-ka-pase. Ek si nou se vini kabeche sa eti se anni mizik la, ek pi won-ladje-won se djezinay la (se anni kont ek mizik ki te djezinay nan dekou sistenm ninang-founang lan), ki te pe mete se prèmie moun-l’afrik ta'a ansanm atè laliwonn karayib ek l'amerik, se pou se tann ek konprann mizik la se an pale-langayele ka defarouche, ka fredi djenm eti laliwonn/tan-ka-pase a te djenm, rache-koupe.
Lang natifnatal-matnik la ni anchay tit mizik oben tit bay-kalinda ka kouri lawonn adan ek chak tit ta'a ka pe depenn plis pase an son, anchay doubout-moun, anchay lèspri woule nan lavi toulejou, an kout-zie asou lavi a, weltanschauung ek wè-feeling.  Nan   se lakou-moun peyi-karayib ek, pi won-ladje-won, lakou-moun peyi-l’amerik ta’a eti ki pase pàs sistenm ninang-founang lan, mizik la se an  djezinay  ka  kouri nouvel, jik  delè  pòte  nouvel,  ek nan larel kouri-nouvel ta’a, se pou an liannaj  kalibiche  nawflaw  epi  lang-natifnatal la se kouri lawonn. Pi douvan, nan liannaj djok nan mitan mizik ek lang lan, an fondasay kanman-fondalnatal la ek doubout-moun an otila mizik la ka bat tankon lang-matje a ; nan dekou eti se lakou-moun ta'a pòkò te ka matje lang-natifnatal yo dri, mizik la te ka woule tankon an memwa bòdò (memwa rarate a) lang lan, sa eti ka fè liann-mare nan mitan gangan ek yich/ti-yich-dèyè.     
Mizik la ka pe fè moun tann ek konprann  bililik-aleliwon eti lang lan ka chaye,  nan toumbele pawol li, nan  pawol-pale’y, nan  rete-kwata'y, tousa ki fè an lang se plis pase an  woltonn tit (tit-fondas-lang, tit-nonmen, tit-depenn, tit-montraye-tenkant, tit-montraye-distenkant, tit-dekou-ye, tit-mete-nan-brann, tit-liannaj-mabial, tit-rel-mete-nan-brann, tit-sonnen-dann, tout tit se tit, ek se dèyè tit ki ni tit), men se  an liannaj, yonn-tou-yonn, nan mitan tout se tit ta'a, larel-ale yo ek kote yo ka pe fè jwenti, chous yo ki pa ka desann nan fondok tan-nanninannan ek ka kouri anlè rel-do tan-kòtok la, tousa. Se pou se tann ek konprann fondok eti se liannè-mabial la fondok, se yo ka fè se jwenti ta'a ek ka pe ba wonn-tit la tankon an larel-ale, an potjel-doubout.  Mizik la ka wouvè chimen ba lang lan, delè se anni pou an tras, delè an chimen-dekoupe, delè anchay chimen-kochi, menm mannikou ka pe depale.
Nan ki sa lang natifnatal-matnik la ka pe faktore, machokete, toumpotjole, potjelize, djezinen mizik matnik la ?  Es an lang-an-frans pa se pe fè sa, atè Matnik ? Ki fondok mizik la te ke fondok nan kouri lawonn lang lan ?  Ki potjel-doubout lang ka fè kilès mizik ?  Ki divini se mizik la lè lang lan ka toumbile, dekati oben djigilòp ? An kannan mande-sav eti la pou klere jik fè chimen ba plodari a pou moun se tann ek konprann lang ek mizik toulong liannen nan pawol ek djezinay men pa pe ni menm karetel divini ek pi douvan, pa pe ni menm divini. Si mizik la ka pe trase chimen aleliwon-galba san gade dèyè, lang lan mande an bidim kalibich nan mitan lang-pale nanninannan an ek lang-pale/lang-matje atjolman an pou se pran seraj divini an, pou se pran an ti letjèt nan divini. Lide ta’a eti tan-ka-pase trape plis boulin pase nan mizik, menm nan mizik-nanninannan an, bèlè-kalennda-danmie, pase nan lang lan pou teknoloji krache-dife ek/oben teknoloji lòtbòtsay ki ka debatje flouz nan an latè-wonn san laliman-peyi trase kòtok. Se anchay tit, anchay wonn-tit, anchay pawol-pale tankon de lavwa-regle (lavwa-dèyè, lavwa-djole, lavwa-egal, lavwa-note) eti moun ka pe toumpotjole, jik depotjole, vire ba'y an potjel, anchay filin, an djing mabial asou wach sosial la, eti se lang lan ka chaye, pianmpianm oben dawlakataw delè konsa.
Tout lang se lang, tout mizik se mizik !  Nan tout peyi oliwon-latè, si mizik siwal vann-genyen-machandiz la ka pe ladje se lang-natifnatal la asou chimen ek pran adan an angle-wichpitinglish, an langann ki pa ka apiye anlè p’an wach-kòtok atè-lakay, se mizik-nanninannan an (banboula, bèlè, bonmba loyisa, Djouba-Matinik (nan bay-kalinda rada Ayiti a), gwoka, juba, kalinda, kase-kò, nayabinghi, palo abajo, pattin yube (hambone Etazini an), rara, rumba, yubá (Pòtoriko a), tousa) eti ka chaye an laliwonn-tan-ka-pase, ka toulong palantje an kouri-nouvel asou lavi se gangan an, pa anni pou ale tjoke tan-ki-pase ek plenyen asou pàs eti gangan te pase men pou gade wè kote pou wouvè chimen divini an, pou karetel tan-ka-pase a pa j’en diskoupe.  Se sa, ek anni sa, ka pe ba mizik-nanninannan lèspri kadafa ta’a, lèspri tèt-kole ta’a, eti ka ladje yonn-a-lòt la, kole-zepol la, nan chimen pou tout moun ki adoumanman epi sa. La-pou-la, nan se mizik-nanninannan ta’a eti moun ka fè ek an bwa-sonnen mafoudja, an tanbou-djouba, an djenmbe, an tibwa, an banbou-toumpakte, se pa anni an son nanninannan ka pe pase men an teknik, anchay langann, an lèspri tan-nanninannan, an kalibich, otila yonn-tou-yonn lan pòkò te desèvle moun.  
Se anni lang natifnatal la eti ka pe machokete, delè pianmpianm, delè towtow, doubout-moun (personality, well-marked character) nan lavi toulejou, jik kanman-fondalnatal (identity, who or what a person is) an moun. Se lang lan ek anni lang lan eti ka wouvè chimen toumbilaj kanman-fondalnatal la. Man ja kabeche, toulong apre Frantz Fanon ek Edouard Glissant, kanman-fondalnatal an moun se sa an moun pe toumbile ek se pousa koulè lapo-djel an moun pa pe kanman-fondalnatal li. An moun ki pa te ke fouti pale yorouba (ń s èdè yorùbá) pa te ke pe teste kanman-fondalnatal li se yorouba men doubout-moun li ka pe ladje lang, tankon mès-fondalnatal, nan chimen. Kifè, pa pe ni mizik-nanninannan an peyi nan lang peyi-lòtbòtsay, pi won-nan-won, mizik-nanninannan pa pe ladje lang natifnatal la epi pran'y nan an lang peyi lòtbòtsay ; owala diskoupaj ta'a te ke fèt, se tout teknik la, tout langann oliwon mizik-nanninannan an, tout lèspri kole-tèt epi se gangan an, tout fè-yonn sui generis ta'a, ki te ke djigilòp. Pa pe ni mizik-nanninannan Gwadloup oben mizik-nanninannan Matnik nan an lang an-frans, menm an lang franse-bannann, "jè n'a pa ka kay". Se pou mizik-nanninannan ta'a te ke vini lòlòy, tounen mizik genyen-vann-machandiz ek pa rive pèse epi sa.
Nan peyi-karayib otila se lang yoruba a oben tjek lang l’Afrik anba-solèy (se senk lang tenkant akan an, se ven-e-yonn janjol lang igbo a) pa rive tjenbe nan tan-ka-pase, djigilòp oben fonn nan tjek lang kreyol avan tounen lang natifnatal piòpiò oben vire djigilòp, an dènie kou, nan tjek angle-lakay oben panyol-karayib, si se pa franse-bannann ; mizik-nanninannan an pa trape tout djokte mizik-nanninannan’y ek pa toulong sèvi fondas djok ba mizik genyen-vann-machandiz oben mizik lajounen-jòdi a. Se mizik-nanninannan an ka vire bay, delè konsa moun ka le vire mete yo larel lè yo ka pèdi pie nan lakou-peyi lajounen-jòdi a, men menm lè ni an tjè-senyen ba mizik ta’a, tankon tjè-senyen moun Matnik leve ba bèlè a lajounen-jòdi, sa pa ka chaye an leve-doubout moun-lakou-peyi-politik eti te ke pòte lang-natifnatal la, mès-kanbizin lan, yonn-a-lòt natifnatal la, doubout-moun lan, sa-sav fondalnatal la, tousa, anlè. Toupatou oliwon-latè, pou latè-wonn ka bay, pou teknoloji krache-dife ka kouri lawonn, pou tan-ka-pase ka pran toulong plis boulin pase, pou mès-fondalnatal an lakou-moun ki pe rive kouri lawonn latè owala màs-media batje'y, sa eti ka pe demitannen, denèfle, tjobole se sa-sav natifnatal la, se lang-natifnatal la tou, se mizik-nanninannan an ka bay pi rèd nan an vire-anchouke nan tan-douvan, revivalism, matjoukann l'Afrik la pou Bèlè Matnik la oben Gwoka Gwadloup la, oben lòtbòtsay vire kouri lawonn tan-ka-pase nan se peyi a, trape tjouns krache-dife jik delè pou leve an fè-tilili (Bèlè-Baspwent, Marin-Bèlè, karese, tousa) ka tizi matjoukann l'Afrik ta'a nan menm balan eti'y ka apiye bililik-aleliwon an, bililik-aleliwon Karayib la.


mardi 22 mai 2018

Plodari 22 Me a.

Black Panther
Wakanda, peyi-natifnatal nèg-ginen doubout 
Black Panther Marvel Studios
“Why, so you can lock me up? Nah. Just bury me in the ocean with my ancestors who jumped from ships, 'cause they knew death was better than bondage” se asou pawol ta’a tankon “Pou fè kisa, pou’w ke pe mare mwen ? An-an. Anni jete mwen nan lanmè-ble a epi gangan mwen ki janbe lis bato a, yo te sav mò-neye te pi dous pase mare-nan-chenn” eti film lan ka bout. Wakanda, solèy-kouche pi nawflaw oliwon-latè, an peyi l’Afrik ka kouri nan lèspri moun, delè l’Afrik limen, an kontinan-peyi nan kabèch piplis nèg-ginen oliwon-latè. Black Panther ta’a eti pa pe ka teke epi kare-politik la, Black Panther Party for Self-Defense, si se pa sa eti zanpanlan ek mas Black Panther a kabeche-djezinen nan menm bouk Oklann lan, nan menm lanne, an pwenyen mwa douvan, fondasay kare-politik la, Black Panther Party, nan 1966. An peyi-natifnatal nèg-ginen doubout, krann, se anni nan Etazini otila nèg-ginen an ti-piti, tankon lakou-moun, ek peyi l’Amerik anba-jouk zawa-l’ewòp, otila sa pe ka kouri lawonn.

Black Panther, film ta’a se anni an film, an faktoraj djezinen (artistic production) eti pou lahan genyen branbrann ki ni dèyè’y, pe bagay tout moun ki ale lekol aprann Teknik sinema. An rarate asou tan-ka-pase eti ka toulong katawoute tan-ka-pase a ek blòblòtjò laliwonn lan pou zanpanlan-sinema a se toulong rete limenm ki limenm, se pou moun ka gade film lan rete pri nan lakol kanman-fondalnatal kantekant epi zanpanlan-sinema a. Se pou madanm lan, nan Ciné Théâtre Fòdfrans lanne 1979 la, kriye, lanmen-asou-tjè, "man pèd tout lespwa" lè zanpanlan nèg-ginen an ki te ka sanm se li ki te mèt-piès jik nan mitan an film-etazini, vini alelouya anba an kout-fizi lapopo. Wakanda, se Batouto Edouard Glissant an, an lakou-moun-natifnatal eti pèsonn pa sa wè ki fondase bouk Onkolo a nan tjek kote mitan l'Afrik, nan lanne 500 avan se mil-lanne ta'a, eti yonn adan yo Oko te kouri lawonn latè pou sansle soufè moun ka soufè ek anlòt Odono Odono ki, nan 17enm siek la, jete kò'y nan djakè-siplis la (kon moun Ayiti ka di), yo kabeche Eléné, an laliwonn/tan-ka-pase otila tout moun asou latè ke pe sanble, tousa adan Sartorius, rarataj se batouto a.   
Nan koze-a-de wabap Black Panther la (isiya la pa pe ni nèg-ginen pou zawa-kokazen ki ti-piti kare moun, anni de ti zanpanlan-sinema), ni an bidim katawoutaj tan-ki-pase ; se ta’a ki janbe lis bato a pa jenhen rive anlè kontinan-l’amerik la, men yo te ladje lakou-moun yo atè l’Afrik, ek yo pa se pe gangan Erik Killmonger nan film lan men se pou konprann tankon Frantz Fanon oben Edouard Glissant ka fè nou kabeche’y, gangan an limenm se pa pe an moun kòtok, se toulong an anzobraytaj lèspri-kabeche (construction intellectuelle) ek nèhè menm plis, anni nan plodari E. Glissant an, an anzobraytaj politik, “nou sòti nan divini ka rive ek se ba nou lè pou nou pase”. Se pou se tann ek konprann, nan film ta’a otila pa ni p’an kout-tanbou djouba (bęlę  Nembe a) oben an kout-tanbou djenmbe (kā twene Twi-Asante a), anni an ti dekou thula n’divile (tankon an "rete dous, man tann ou") se khosa a, se gangan-l’afrik la eti moun pe konnèt anni pou pawol yo te pale nan zorèy moun, iwì egúngún dùn létí, flòkò, si se pa lòlòy, ale wè bwabwa, magre an film ka bat nan mitan an djoubap mès-nanninannan/mès-lajounen-jòdi, teknoloji tan-divini, men se anni an film. Tousa pou mande sav, dwe isiya la konsa, ki peyi-natifnatal-e-sa, se pe ka bay san an rarate-tan-nanninannan an, mabial jik kare-bare, la ka patate ek ka malakse se tan-nanninannan an yonn epi lòt ; tan-nanninannan yorouba a pa pe tan-nanninannan igbo eti limenm pa pe tan-nanninannan hawousa a, tousa tousa, menm si se lakou-moun ta’a nan menm lantouraj-l’afrik-anba-solèy la ; ek tan-nanninannan matnik pa pe an tan-nanninannan l’afrik eti limenm se pa an peyi men an kontinan, se pa menm "peyi-san-laliman lòtbòtsay dlo-aleliwon an", Edwa Glisan ;  ek pou tann ek konprann, lamenm, pa pe ni an rarate-tan-nanninannan l’Afrik, nan menm wap eti pa pe ni an rarate-tan-nanninannan l’Amerik.
Men an film, tankon tout dekou rarate, tout rarate-djezinen, ka woule nan an langann eti nan sinema lajounen-jòdi, ka devere (fè siyak nan mitan an kare moun, an kare bagay, nan lang-natifnatal-ayiti a) longsay-ale nan mitan an lang-matje ek an lang-pale. Si nan film lan eti an moun ka size pou gade, lang-matje a anba, nan anzobraytaj film lan, se anni li ka pòte. Nan sinema san-son pipirit 20enm siek la, te ni toulong an nouvel-pòte matje nan bay-adan chak dwel-film ek delè nan wabap tou. Se pou se tann ek konprann sa eti, nan faktoraj film etazini an, chak film lan se toulong an vire-li karetel sinema a, atè Etazini, depi nanninannan jik jòdi ek pou, nan rarate sinema a, an djoubap-dèyè teknik-nanninannan ek teknik-lajounen-jòdi bay aleliwon, se pa ti zie-dou eti Ryan Coogler, kabwatè film lan, ka fè ba sinema douvan, Hollywood la ka peze pou sa (Cat People Paul Schrader la, The Emerald forest John Boorman lan, Panther Mario Van Peebles la, tou) ek film ta’a limenm nan an trale eti Marvel Studios ka faktore.
Black Panther filmBlack Panther se anni an film ek Wakanda se anni an peyi kabechinen-djezinen, san p’an wach-kòtok men pou l’Afrik ka fè tilili ta’a eti film lan ka chaye epi’y la ; an tilili lang menm si angle a se lang-douvan nan film lan, ni 6 lang-l’afrik dèyè (Izi-Khosa, Swahili, Oromo, Shona, Igbo ek Yorouba) ek tout moun sav nan se mizik-l’afrik la, se lavwa-dèyè a ka pòte toumbele a ; an tilili laliman-laliwonn menm si pa ni de dwel-film kole ki filmen nan l’Afrik men anni nan kawbe-sinema Atlanta ek nan Amerik Latin (so Igwazu a nan laliman Arjantin ek  Brazil, nan dwel-film goumen trape djoktòch politik la), “sinema mantè” eti Sourkouf, an gran-nonm te ka badjole nan sinema-Eden Latrinte se lanne 70 la ; an tilili dikanman, anchay koulè bòdò, depi l’Afrik atè-solèy jik l’Afrik anba-solèy pase l’Afrik anba-so-viktoria men moun pa ka djè wè l’Afrik anlè-sahara adan (Magrèb ek Machrèk, anni nan djellaba Zuri a), eti se an dwel l’Afrik fondalnatal pou se vire doubout tout an kontinan ; an tilili trase-djing asou se masonn lan, an malaksaj matje nsibidi a (yonn adan 4 lang-matje nan l’Afrik anba-solèy oliwon 4 pou 7enm siek la, nolfok douvan mès-kriye Allah debatje, nolfok douvan se zawa-l’ewòp la debatje) eti ka bay nan trase-vèvè vodou Ayiti a ek nan Anaforuana (matje abakwa) Kouba a pou lakou-moun Igbo a ki mennen’y nan l’Amerik (te ni an mès-kriye Chukwu ibo a atè Gwadloup jik nan wabap se lanne 70 la), ni matje se Dogon an ek Mirsi a, matje Arab eti te ja ka kouri lawonn l’Afrik anba-solèy dwe 8enm siek la, jik matje chinwa, tou, pou Zheng he ki debatje nan kare-tè oliwon Kenya lajounen-jòdi, nan mitan 14enm siek la ; pa ni an tilili mès-kriye-djanmbel blo nan film lan, se anni tilili lang ek tilili trase-djing (mès-gloriye-gangan) ki ka pe fè  an moun rete-sonhe tilili mès-kriye-djanmbel nan l’Afrik menm si mès-anni-an-djanmbel la ka swelele ; pa ni an tilili mès gouvelnaj-politik se anni wangan an ka kabwate tou-yonn ek ka pran lanmen dèyè papa’y, sistenm eti pa te ka djè bay nan l’Afrik douvan zawa-l’ewòp debatje, nan piplis gran-bouk-gouvelnen (Allada, Ara Chuku, Begho, bouk-wangan Nupe a, Djenne, Gao, Ife, Kalaba, Katsina, Kumasi, ljebu, Oyo, Owo, tousa epi dòt) se an kare gran-moun kabechè te ka nonmen wangan an ek yich li pa te pe vini pran lanmen dèyè’y konsa ; nan Kalaba ek Brahas, pa te ni wangan men an kabwatè kawbe-gouvelnaj dapre sa an matjè-rapòtè pòtigal teste nan lanne 1482, lè yo kouri lawonn l’Afrik-anba-solèy ; pou tout tilili l’Afrik ta’a se an film ka janbe an laliman ladje kout-zie anni-lanmizè a ek pa-ni-divini an pou kouri lawonn an divini wouvè, nan tjenz a ven lanne ka rive se Àpap̀ Olómìnira il̀ Nàìjíríà ki ke rale ekonomi peyi-oliwon-latè si zawa l’ewòp-etazini an pa ni tan  rive dwelele’y.
Tout tilili-l’afrik ta’a nan film lan pou wouvè zie moun asou an bililik-aleliwon-l’afrik jòdi-jou, lide ta’a eti tout se lakou-moun l’Afrik la pa trape menm divini an tankon lakou-moun (yo ni pou veye pou trape an tòt, beneficum sine cura, pou ta yo, si se pa sa yo pa doubout nan wach-lavi a tankon lakou-moun) tout se mès-nanninannan ta’a pa pe anchouke nan menm fondok tè a ek pou se gangan an, yo menm, pa se pe ka pale epi menm djokte a nan kabèch se tibray la lajounen-jòdi. Pi nan fondok, se pou fouye an yanm bokodji, tilili-l’afrik ta’a ki te ja ka bay dri nan konpanyi moun ki debatje l’Amerik, tankon ninang-founang, ka apiye pou se yich-dèyè l’amerik la koupe liann-mare-ansanm lan ek toulong gade pou apiye anlè pwa kò yo ; ladje lèspri matjoukann-l’afrik la (african heritage) eti ka toulong chaye an mafoudja l’afrik (African survival) tankon si nan tousa tan ki pase, nan tousa chimen yo trase nan laliwonn l’amerik la, tousa laswè, tousa plere gwo-dlo, tousa fè-kakol douvan zawa-lewòp, Katriyenm Siek Edouard Glissant an, se peyi l’Afrik ta’a pa te dekatonnen nan lòtbòtsay yo a, toumbile karetel, ladje lide vire wè se “yich-l’afrik” ta’a an jou, gade pou vire-pimpe-doubout toulong, ladje ti-lèspri anba-jouk zawa-l’ewòp la, an kouri fanm-debiele nan mitan kabèch, nan chimen-wòch krache-dife anba an solèy-wonzè. Ki moun, lakou-moun te ke rete nan menm lèspri a, menm kanman an, apre zawa  lòtbòtsay debatje ek mete tout bagay anba jouk yo nan 3 a 4 siek tan ?
L’Afrik se an wòch-nannninannan, ek pou wòch-nanninannan eti’y wòch-nanninannan an, l’Afrik ta’a chaje epi wòch-mineral, wòch-bidjoul, anchay tè-ralba (skandiòm, Itriyòm epi se 15 lanthanid la), tousa ka fè metal divini an. Vibranionm Black Panther la pa adan se 15 lanthanid la, es sa pe ka bay an wòch-mineral ki te ke djok kont djok li pou angloupe vibolo laliwonn lan, menm Ehèn Mona, gran mèt toutoun-banbou a, ki te kabeche tit “vibolo” tanbou a (E. Mona Tanbou Serie, 1984) pa se pe konnèt vibranionm lan oben vibolonionm pou rete nan tèt-kole epi Ehèn Mona. Teknoloji ki kouri lawonn nan Black Panther pòkò pare bay nan p’an peyi oliwon-latè ek pi won-nan-won nan l’Afrik  ki kontinan pi nan lanmizè-ble a pou brayès li ki ka batje abò kanno ale neye kò yo nan lanmè-oliwon pou ale èche lavi nan l’Ewòp ek se te ke pou Black Panther mande moun l’Afrik ale èche nan fondok lèspri yo, nan fondok kanman-fondalnatal yo, nan fondok mès-fondalnatal yo, nan fondok kontinan-peyi yo, tankon an wòch-ralba oben an wòch-bidjoul ble yonn-a-lòt la, an fè-yonn nan tilili lakou-moun ta’a pou vire leve an kontinan.     
Se pa nepi an film, tou-yonn, ki te ke sa toumbile lèspri ek kout-zie moun anlè kontinan yo ki ta yo, se se menm anlè peyi yo ki ta yo, nan an jou pou anlòt, an film ki sòti lòtbòtsay debatje epi sa, se toulong an faktorel Hollywood ka vini leve an jout ek faktorel Nollywood (dezienm mapipi faktorè sinema oliwon-latè dèyè Bollywood Endja a) fok pa ale pran dlo mousach pou lèt, men Black Panther te ke pe ba an doumbegedoun nan kout-djouba gade-pou-douvan oben menm vire-pimpe-doubout eti Nollywood ka apiye asou pwa tjouns li ki ta’y, san patate, depi twa dis-lanne. Black Panther ka chaye an ti brizèt teknik-sinema eti pe pòte an gabel ba tout sinema-l’afrik ek rarate-l’afrik la nan bat yo ka bat pou palantje an rel-kanman  afro-divini-aleliwon.

Pimpe isiya la konsa 

mardi 8 mai 2018

Nan dekou rete-sonhe dezas Senpiè 8 me 1902 a



Lavalas-matjaka fret/Lavalas-matjaka cho

Lavalas-labou anba pon Prechè  Karayib
Lavalas-labou Prechè  karayib








Apre lavalas-matjak ki te koule nan Lawviè Prechè nanmwa Janvie ek Fevriye ki pase, anchay moun Matnik te ale konprann se te an wach-ek-kratjak volkan an ki te ke bay nan kavalaj pou deblozonnen nan jou dèyè, si se pa anfwa. Tout pawol lòlòy ki te fè moun tann ek konprann yo rive mete nan kabèch yo sa eti volkan an pa ka anni rete la ka pete an jou konsa san'y se ba moun anchay djing douvan. Men ni de wach lavalas-matjaka a, yonn frèt, lè sann ek wòch deblozonn nolfok douvan ki antipile anlè mòn ek nan koule volkan an ka denngole apre an gwo gren ; epi anlòt cho, lè an deblozonn neblin (oben deblozonn dlo-cho) ka rive avan an deblozonn-magma (deblozonn-magma-tije oben deblozonn peleyen an) oben tou-yonn konsa, man ja matje sa eti tout deblozonn-magma ni an deblozonn-neblin douvan yo men tout deblozonn-neblin pa toulong ni an deblozonn-magma dèyè yo.

Pou kabeche sa kòdjòm, deblozonn 1889/1905 lan, 08 Me 1902 se jou pi gran bawda deblozonn lan, te ni anchay lavalas-matjaka, douvan tankon dèyè, frèt tankon cho ; nan 30 Avril 1902, Falaise Samperrelawviè Twa-Pon (eti yo te ka kriye Lawviè Blannisè avan Me 1902 ek yo ka kriye Lawviè-Rokselàn, tou) 9,5 tjilomèt depi kan anni-solèy volkan an, Zelronn, jik bwak lanmè-bò-tè Tiren an, te chaye anchay souch piebwa, bwa-doubout piebwa, bwa-lonji piebwa, anchay wòch ek sann frèt ("tou-vènan moun ka kriye sa atè Matnik) ; nan menm 30 Avril ta'a, Lawviè-Ti-Papa, nan laliman Senpiè ek Prechè, 7,42 tjilomèt depi Mòn Zelronn jik lanmè An-Perinel la, te chaye anchay sann ek ti-piebwa desann nan an matjaka frèt. Nan 5 Me, an deblozonn matjaka sann ek wòch te fè an lavalas-matjaka cho ki fè koulis nan tout koule volkan an ek te depotjole Lizin-Geren, alelouya 25 moun, se te 25 prèmie  moun-alelouya deblozonn 1889/1905 lan. Nan 06 Me 1902, te ni lavals-matjaka frèt  nan tout se lawviè a ek menm se koule a oliwon volkan an, an gwo-gren te atè, nan mòn volkan an, eti se te anni an toumpotjolaj neblin dlo cho ki te adan barank-sek la lè wòch-doubout la (bouchon an) vini tije, magma a te ka boure'y anba. Nan lannwit 07 pou 08 Me a, kote 3 a 4 hè nan pipirit, anchay lavalas-matjaka cho kavalkade nan tout lawviè oliwon eti yonn kavale Lawviè Prechè ki,ka kouri dlo'y asou 7,68 tjilomèt ek alelouya 400 moun nan kare-kay Zabim atè Prechè. Nan tan-rarate ki pase, se lavalas-matjaka ta'a ki fè plis dezas atè Prechè.   
Se pou se tann ek konprann, lamenm la, fok depareye lavalas-matjaka frèt ek lavalas-matjaka cho eti yonn ka rive anni nan dekou deblozonn volkan an, deblozonn neblin (deblozonn-dlo-cho) ki pa toulong ni an deblozonn-magma dèyè'y (men tout deblozonn-magma ni an deblozonn-neblin douvan'y toulong), tankon deblozonn La-Soufriyè Gwadloup nan 08 Jwiye 1976 pou 1e Maws 1977 ; ek, lavalas-matjaka frèt la ka rive lè an gwo gren atè asou se mòn ek koule volkan an, ka chaye desann tout wòch ek sann deblozonn douvan ki pa te anchouke djok ek tout vejetal ki te leve anlè ek oliwon yo (ti-piebwa, bwa-doubout gwo-piebwa, liann, razie, gran-zèb, vie-zèb) tousa anni nan kannal-koule lawviè a. Se pou konprann, lamenm tou, nan dekou an deblozonn volkan an, lavalas-matjaka cho pa ka devalkade anni nan an kannal-koule lawviè men nan tout koule (ravin) oliwon djol-bwak la.
Nan anchay dekou douvan se lavalas-matjaka frèt Janvie 2018 la, Lawviè Prechè (Lawviè Sanpè a eti ka jete dlo'y adan lawviè Prechè a ka pran dlo'y nan koule nan mitan Piton Mawsel ek Mòn Sanpè a ek lawviè Prechè a ka pran dlo'y iliwon Mòn Makouba, toupre djol-bwak volkan an) te ja chaye sann ek wòch, bwa-doubout piebwa, ti-piebwa, liann ek vie-zèb desann tankon nan ta 17 Me 2010 ek 19 pou 20 Jwen 2010 la eti te kraze an 15-epi kay atè Zabim ek te, tankon ta 2008 la, demantibile pon Prechè a. Nan Novanm ek Desanm 1980, an lavalas-matjaka frèt te demantibile pon an ek an 20-epi kay oliwon Zabim ; nan 1997-1998 te ni lavalas-matjaka frèt tou, men yo pa te debòde ek pon an te rete doubout. Nan 1951, nan menm Lawviè Prechè ta'a, an mapipi lavalas-matjaka frèt te alelouya an moun, debaba pon an ek chaye kay oliwon lawviè a.
Nan 7,68 tjilomèt Lawviè Prechè a, lavalas-matjaka frèt la ka chaye owonzon 430 m3 sann-volkan, wòch-volkan, ti-piebwa, bwa-doubout gwo-piebwa, liann ek razie, 1 a 2 mèt wotè epi wòch-volkan (bonm-volkan) ki pe peze jik 50 tòn, tousa ka koule nan 10 a 12 mèt chak sigond rive, se 10 hè tan pou koule depi pie bim Mòn Sanpè jik bwak lawviè a. "Tou-vènan" ki anba Pon prechè a, nan kannal-koule lawviè a, se owonzon 5 a 7 mèt wotè, 100 epi 100 m3 sab ek wòch ; nan dekou lawviè a ka debòde, owa kannal-koule a, se 100 m3 owonzon. Tousa pou se tann ek konprann lavalas-matjaka frèt la, li tou, se an wach-ek-kratjak laliwonn nan menm rel epi lavalas-matjaka cho a, deblozonn volkan, kout-van oben hurakàn, ale wè latè-tranble menm si moun pe wè'y rive, kriye ago an lavalas-matjaka frèt ; menm si kare-gouvelnaj an bouk, an kare-bouk, an peyi, pe rive trase karetel li, flouz.
Nan sistenm-lang-matnik la, lavalas la ka toulong kouri lide an dlo ka koule desann epi anchay boulin ek ka chaye tousa ki asou chimen'y. Lavalas-matjaka frèt la pa nepi ka desann ek anchay balan men anni pou tout bagay eti'y ka chaye, tout sann ta'a, tout se wòch-volkan ta'a se pou se wè'y tankon an bagay anchay bòdòy, bagay ka pe fè an moun fèmen zie asou boulin lan ki pa ka fetaye gran rel. Tankon tout sistenm-lang oliwon-latè, sistenm-lang-matnik la bililik-bililik lè'y ka liannen de tit distopayè, si lavals ka kouri desann ek anchay boulin, ka chaye tousa ki anlè chimen'y, matjaka a, limenm, se lide an bagay ka kole anlè moun, anlè tousa ki nan laliwonn li, ka pri an pie moun. 
Menm si lavalas-matjaka frèt ta’a pa se pe ni ayen pou wè kòtok epi an deblozonn volkan, se te ke pou tann ek konprann piplis matjaka eti’y ka chaye desann fèt epi wòch-volkan ek sann-volkan ki sòti nan deblozonn douvan ek pa te rive anchouke nan tè se mòn ek koule volkan an. Se pou mande-sav, lamenm la, si karetel eti lavalas-matjaka frèt ta’a trase pa ka pe flouze politik gade-pou-wè ek ago deblozonn dèyè ? Lòt bidim mande-sav la se pou wè si chak dekou lavalas-matjaka frèt pa ka pòte ek apiye an sa-sav pi mabial anlè volkan an, deblozonn li tousa ek pi wondong tout lavalas-matjaka oliwon-latè ?  Nan lavalas-matjaka deblozonn-volkan (ni frèt, ni cho men wad) eti ki rete nan memwa moun oliwon-latè se ta bouk Armero atè Kolonmbia, nan 1985, apre an deblozonn volkan an Nevado del Ruíz eti magma a te fonn laglas ki nan fetay volkan an ek fè an lavalas-matjaka delozonn-volkan 8 mèt wotè ki te alelouya 25.000 moun nan bouk ek kare-kay pi ba.
Chak deblozonn volkan an ka vire trase koule-oliwon dlo a nan se mòn ek koule (ravin) volkan an ; se pou an konpanyi lawviè djigilòp oben pase anba tè epi anlòt konpanyi lawviè koule dlo. Si an deblozonn neblin ka toulong voye plis dlo nan se koule a ek ka pe fè lawviè ek/oben lasous, an deblozonn peleyen eti ka rache djol volkan an ka pe fè plis dlo anlè an kan, kan atè-solèy la (Makouba, Baspwent, Loren) pase kan anba-solèy la ((Prechè, Senpiè) apre deblozonn 1889-1905 ta'a, kabechè-volkan ek jeològ te konte 29 lasous ek lawviè an plis nan laliwonn volkan an. Nan tan ka pase, an konpanyi adan se lasous ek lawviè ta'a ka dekati, ka sek, ka djigilòp oben de lawviè ka pe fè yonn, jik nan deblozonn dèyè dèyè oben an gwo gren ka pe fè yo vire fè dlo.  

Pou plis, Pimpe isiya la

lundi 2 avril 2018

Lèstè atlantik la, lèstè karayib

Wawèt agogo !
  Sargassum route Sargassum



Peyi ek kare-tè oliwon lanmè-karayib la, depi lèstè Meksik la jik lèstè Gwiyann pase lèstè atlantik Bawbàd, Matnik, Gwadloup, Kiskeya, Kouba, anba an bidim lanm-akouri wawèt eti ka debaba ekonomi drivayaj yo ek nan dekou matoutou-krab Lendi-Pak ta’a ka pe fè yo gare mès. Se mil-epi tjilomèt sab blan bò-lanmè ka vini kako rèch anba tòn ek tòn wawèt ki ka echwe ek ka pit. Depi apre bidim lanm-akouri wawèt lanne 2011 lan, se twazienm kou eti ni tousa wawèt ka echwe nan piplis peyi bòdaj Lanmè Karayib la.

Sargassum-seaweed-covering-east-coast-beach-barbadosKote wawèt ta’a ka sòti ? Lonyen-kabechè wach-ek-kratjak lanmè apiye sa eti lanm-akouri wawèt ta’a ka leve nan lanmè-andewò, Atlantik, l’Amerik-anni-solèy (Arjantin, Brezil) ek lè dekou gran kouran anba-lanmè ka faroze, wawèt lanmè-andewò ta’a pe fè an kare-fondas anlè-lanmè piziè hekta diamèt ek 1 mèt a 1,25 mèt fondok, se te ke boulin-desann dlo dous gran-lawviè Amazòn lan ki te ke ka voye’y monte. Wawèt la ka bat-lanmè nan tout rel sel-lanmè oben rel chalè-dlo-lanmè ; se nan tout lanmè-oliwon eti’y ka boulouwe menm si yo pa j’en wè’y nan lanmè-oliwon Antartika a.
Lòtbòtsay, lonyen-kabechè wach-ek-kratjak lanmè apiye sa eti lanm-akouri wawèt ta’a ka leve nan Lanmè Sargas la, an kare-fondas lanmè-andewò atlantik la, atè-solèy/anlè-solèy/atè-solèy Bahamas ek Kouba, otila, dapre kontaj kabechè wach-ek-kratjak lanmè ni owonzon 10 million tòn wawèt ka bat lanmè. Se tit lang-pòtidje Lanmè Wawèt ta’a, mar de sargaço (sargaço a se an piti ti-piebwa) ki fè tout moun Matnik rete pri adan tit "sargas" ta’a ek ladje tit lang-natifnatal-matnik la ki te konnèt "wawèt". An konpanyi lonyen-kabechè ka teste moun pe manje wawèt la, ek mèdsin-sel La-Chin 8enm siek la te ka fè an dite epi’y pou fè gwo-flim sòti oben pou kore rel yòd la nan sanh-venn moun. Moun La-Chin te ka ranmase’y pou ba bèt manje tou. Atè Matnik se anni pou wawèt la te fè fimie nan tè-fouye ek nèhè fok pa te mete twòp pou pa te fè tè a vini bwarenn epi twòp sel, tankon Enès "Dibri" Tayfon te ka teste.
Ni 37 janjol wawèt ka echwe anlè se sab peyi Karayib la eti se se wawèt-bale-savann lan ki toulong piplis. Se anni de janjol wawèt, sargassum natans ek sargassum fluitans, ka bat-lanmè ka kouri-lawonn Lanmè Karayib la. Ni anchay janjol wawèt-bale-savann eti pa ka kouri-lawonn anlè dlo, kontel sargassum hystrix, s. polyceratium, s. platycarpum, s. pteropleuron.
Tout se wawèt-bale-savann lan trape anchay ti tòtòt-flotè. Wawèt ta'a eti ki pe mizire jik kat mèt wotè ka leve la eti lanmè a pa fon, yonn jik senk mèt men sargassum pteropleuron an ka leve delè jik 110 mèt fondok lanmè-andewò Bahamas la. Nan se kare-fondas wawèt-bale-savann lan an ras krapo-lanmè, antennarius multiocellatus epi antennarius ocellatus ka bay, ni an ras ti sirik tou, portunus sayi, epi an ras zagriyen-lanmè, stenorhynchus seticornis. Se gran kouran lanmè a, Gulf Stream la eti ka chaye wawèt la depi lanmè-andewò Bahamas ek Kouba, atè-solèy jik nan mitan Atlantik la, lanmè-sargas la, ek van-alize epi kouran ka vire voye yo anba-solèy pou ale echwe asou sab-bò-lanmè lestè-atlantik peyi-karayib depi Bawbàd jik Kouba.   
wawèt-bale-savann lan echwe nan sab la ek pran solèy, se pou'y ladje an gaz souf ek hidrojèn eti ki pe tenmbolize jik toudi moun ki pa nan doubout-djann djok yo, moun ki ja kalbòy oben ki te ke la ka djeri pianmpianm. Poutji ni tousa, p’an lonyen-kabèchè pa pe bay an plodari kare-bare men pou depareyaj-aleliwon (totipotency) chak zoko-vivan, chak kou an dwel adan branch lan ka depareye se pou’y vire-faktore longsay-ale.

Pimpe anfwa
Simao moun Wanakera

lundi 26 mars 2018

Anni rete-sonhe !

"Plodari asou twa tonm







Lanmanten, Matnik :  Plodari Jòy Grasian an se anni an plodari, se pa an progranm politik, se an pawol eti kabwatè bouk Lanmanten an te voye tankon pou lafanmi se twa moun ta’a te tjenbe-tjè ek pou lavi toulejou te vire pran kous-kouri-ale’y. Se an plodari politik, se pou’y lonje dwèt anlè se fiziyè a ki te sere dèyè larel-gouvelman an-frans pou te tjwe twa moun ; se pou’y te lonje dwèt asou se zawa gante-fere a (61 jandàm franse eti an betje R. Oberi te fè kriye apre’y ki te vini pektekole djoumbatè dwel-ekonomi kann lan ki te leve doubout nan lari Lanmanten ka espere Jòy Grasian ki te fè eti plodayè larel-gouvelman an-frans atè Matnik pou’y te fè yo ladje de djoumbatè, M. Teodò ek K. Bonifas yo te mare lajol nan jou douvan) ki te ka depotjole peyi Matnik la, moun ka djoumbate, twa sèrkèy epi 21 oben 25 moun flandje a kout-fizi anni pou miyèt pen yo te ka mande trape.

Plodari ta’a se te an plodari politik tou nan sa eti’y te lonje dwèt asou an kadje-lavi rayi-ras-nèg-ginen ki te fèt anlè tit larel-gouvelman La-Frans ; pou kominis-matnik eti Jòy Grasian te ye, se te pou’y te rete dèkètè, rete-pou-la-plere, pou larel-gouvelman Maws 1946 la ki pa te fouti kore mès-djenm betje a, ek nan dekou ta’a, te ka apiye’y epi rayi-ras-nèg-ginen longsay-ale eti se jandàm la-frans lan te ka chaye epi yo. Joy plodari politik ! Jòy Grasian te, tankon sobreka gouvelman La-frans (se li te ka gouvelnaye Lanmanten eti se an bouk anba larel-gouvelman La-Frans), ka lonje dwèt asou an konpanyi moun ki te tjwe twa moun ek flandje 21 oben 25 anlè tit La-Frans eti limenm Jòy Grasian, se te an plodayè-politik la-frans.
Plodari politik ta’a ki fèt nan lang-an-frans, lang se fiziyè a, lang se zawa a, ka lonje dwèt asou an kadje-larel-lavi politik (an bagay ki te ke a-deviran larel-gouvelman Maws 1946 la), ka lonje dwèt tou asou an kadje-larel-lavi rayi-ras-nèg-ginen (betje a ek jandàm lan se zawa-l’ewòp) men douvan tousa ka lonje dwèt asou an kadje-larel-lavi polis la tankon djokte larel-gouvelman an-frans lan. Se pou se tann ek konprann, dwe isiya la konsa, plodari Jòy Grasian an te ka tjoke se de kare sweleley la, yonn ta betje eti ka fè bawouf anlè ekonomi peyi-matnik la epi lòt la, ta gouvelman la-frans lan eti te ka voye se jandàm li an fiziye djoumbatè natifnatal-matnik, se moun ta’a ki te la ka trimen pou fondase an peyi.
An plodari politik se pa nepi an lonyen-kabeche politik, dekou peze-mizire-konte kare-moun nan djoubap pou trase an rel-rive, se pou fè moun wè an depareyaj epi dòt kare-politik, isiya la, anni an depareyaj fann epi PPM (Parti Progressite Martiniquais) Enme Sezè a ki te ni anni twa lanne anlè tèt li, 22 Maws 1958. Men plodari politik Jòy Grasian an, tankon kabwatè-gouvelnaj bouk Lanmanten te ka menm debòde plodari politik PCM (Parti Communiste Martiniquais eti J. Grasian, R. Menil, L. Bisol ek V. Lamon te fondase nan 21 pou 22 Sèptanm 1957) te rete nan lèspri anchoukaj politik Maws 1946 la menm apre kase-lo PPM lan. Pou ladje eti’y te ka ladje plodari lòlòy Enme Sezè ek PPM li an tankon plodari PCM lan nan limenm, kabwatè kawbe-gouvelnaj sapatony la-frans te voye Jòy Grasian douvan tribinal pou plodari ta’a, sa tou yonn ja ka fè se te an plodari politik.
Nan lonje-dwèt asou gouvelman la-frans ta'a, jandàm lan se sapatony ek polis, nan menm balan an, la-frans, Jòy Grasian te ka fè moun atè Matnik sav se pa lapenn ale konprann gouvelman la-frans la pou pare bok ba yo, mande se yich-man-bans li a moli, ladje lanmen, lè yo ka foute kou an tjou moun Matnik, larel-gouvelman an-frans lan limenm pa epi nou, pa fèt pou nou moun natifnatal-matnik. Se pou sa, nan plodari'y la, Jòy Grasian te ka depenn moun atè Matnik tankon nèg-ginen (moun ka trimen asou-latè), anni nèg-ginen (betje a pa te pe moun Matnik) ek ka lonje dwèt anlè rayi-ras nèg-ginen an eti jandàm lan, men gouvelman la-frans tou, ka simen atè Matnik : "nou ka peze-mizire-konte pwa-peze kracha se kadjè-lavi-moun nan zout kaka-mangous yo a ek nou sav jòdi a plis pase yè, lèkètè pwa-peze lavi-moun lèkètè anlè balans-peze, lè se lavi-moun ta'a se ta nèg-ginen atè-lakay". Anni pawol ta'a, nan lang ek langayelay Enme Sezè a, (se pou se sobreka gouvelman an-frans lan te tann ek konprann kòdjòm), te ka fè moun sav, Jòy Grasian te le pran an karetel politik pi djok pase ti "jeray atè-lakay" PCM lan, progranm eti Enme Sezè ek se konpayel-politik PPM li an te dekalkomanie tèt-kole-kole.
Se pou Jòy Grasian te apiye, si gouvelman an-frans te fè wol pa tann, pa rive konprann, "Ek nan wach-nanninannan lakou nèg-ginen, ta'a ki le nannan pen an ke rete bouden ka kòne ek ta'a ki ka ba moun plon an ni lalwa epi'y. Mi se konsa lavi a ka woule pou nèg-ginen. Toulong pi rèd, lavi nèg-ginen". Se pa an plodari koko-zie-atè pou sa, ni an divini ke rive ek se la eti lèspri kominis la ka vire pran pi rèd, yonn-a-lòt tout nèg-ginen ka trimen oliwon-latè, anpil lèwdou ek dousin-sansle, ke sa fè rayi-ras-moun ek kout-swel soubawou a djigilòp, divini-reldjanse kominis la, "se madjendjen an ke sa fè ranboulzay la pou pase prèmie douvan", Jòy Grasian te bay lavwa: "Pou kriye nèg-ginen, se ta l'Afrik la, se ta Kongo a, se ta Kayenn lan, se ta isiya la, atè lakay, pa rive fè yonn ek eti se kouri-son an se fè anchay kalèch divini nan aye-aleliwon, dousin-sansle ek lèwdou pou fè rayi-moun, brizfè-gante-fere ek ankelele-moun djigilòp, fè an moun ka trimen vini adoumanman, pou kouri-son mapipi lavwa se djoumbatè a, tout ras-moun, fè-yonn ek kantekant nan lanmen-djok se doumbedoum ansanm-ansanm, yo ka baboutje, yo ka ankatibe, yo ka tjwe". Se an plodari nan dekou an ibènaj ek se pou tout se djoumbatè a, moun ka trimen anba larel-gouvelman la-frans, anba brizfè-gante-fere betje a, se leve tèt ek espere tankon an divini pi dous, an divini moun-asou-latè.
Pimpe anfwa

lundi 19 février 2018

Janvie-Fevriye 74

Sosial oben politik ?
Man Mòy  Kabrimol
Janv-Fevriye 74. Renò Ilmany ek Jòy Marilwiz Janv-Fevriye 74







O-Fanswa, Fevriye 1900 ; Basiyak, Janvie 1923 ; Kawbe, Maws 1946 ; Lanmanten, Maws 1961 ; Chalve, Fevriye 1974 ;  lavi sosial  Matnik te toulong woule epi anchay dekou sispann-djoumbate-anfwa otila jandàm gouvelman an-frans epi betje te ka fiziye djoumbatè ki te ka mande t'ak plis lahan genyen an lanmin-pen, ladje anlè rèchte lavi branbrann, ti bagay konsa eti pa te ka peze pwa an fèy zèbaj nan manhe dimanch-midi p'an betje, p'an gouvelnè oben tjek kabwatè bwabwa sistenm-gouvelman la-frans atè Matnik. Men pou konsians sosial ek konsians politik ki te flòkò, piplis konpayel leve-doubout Janvie-Fevriye 74 la pa te menm ni an konsians sosial, tout djoubap sosial te ka tounen goumen ras-moun ; nan bagay ta'a jandàm epi betje te ka fè yonn, tankon an lèspri fè-yonn sweleley gouvelman an-frans lan asou peyi-natifnatal Matnik la, an yonn-a-lòt zawa-l'ewòp, yich-dèyè l'Ewòp douvan nèg-ginen, yich-dèyè l'Afrik pou anchouke tjek anni-ras-moun nan liannaj sosial eti tout ekonomi ka chaye. Se djoubap anni-ras-moun ta'a te ka fè leve-doubout sosial la pran an karetel leve-doubout politik men pou lòlòy eti plodari djoubap ras-moun lòlòy, leve-doubout politik la pa ka pe tjenbe nan tan-ka-pase, ni menm pa ka pe rive pran letjèt nan divini ; ek, mi politik se toulong an plodari vire-kabeche-longsay asou divini ka rive blo anlè moun.

Bitako dèyè bitako, leve-doubout Janvie-Fevriye 74 la te ka dawne pou fè moun konprann leve-doubout sosial CHALVET - Manifla ek sanble moun pou pran chimen sispann-djoumbate-anfwa ; se potjel sispann-djoumbate-anfwa ta'a ki te ka woule atè Matnik depi Janvie 1882, jou prèmie sispann-djoumbate-anfwa atè Sentmari ek Latrinte. Pa te ni p'an kare-djoumbatè nan kare-tè ekonomi bannann lan pou CGT te bat-dèyè. 17 jik kote 23 janvie se nan kare-tè anlè-solèy Matnik, tou-yonn, otila leve-doubout la te ka bay ek se anni kannan djoumbatè-bitako te ka goumen. Se te nan bout mwa Janvie a ek se nan prèmie jou mwa Fevriye a otila bouk kare-tè mitan ek kare-tè anni-solèy Matnik bay antre nan leve-doubout sosial la ; Robè, Latrinte, Sentmari, Marigo, Lanmanten, O-Fanswa, Senjozef, Lawviè-Pilot, leve-doubout sosial Janvie-Fevriye 74 la te pri nan tout Matnik ek anchay kare-djoumbatè te bay adan.
Se te dènie kou otila sanh-nan-venn moun te koule nan an leve-doubout sosial ek/oben an sispann-djoumbate-anfwa atè Matnik pou sistenm sosial franse a eti ki, depi dekou ta'a, ka kouri lawonn, se se klòtok-klòtok, nan tout Matnik. Owala an sistenm sosial se ka kouri lawonn nan an peyi, an laliwonn, an lakou, se pou lang ek mès-fondalnatal sistenm sosial ta'a se fè chouk menm si piplis moun peyi debatjaj la pa fouti kole de tit sistenm-lang zawa ta'a yonn dèyè lòt san fè anchay makakri epi fidji yo ; se sa ki fè menm si  sistenm sosial ta'a se ka pòte plis tjouns kòtok ek anfwa, se limenm ka depotjole peyi-natifnatal la, nan menm balan an nan sa eti ka pran chak moun an yonn-tou-yonn (individuating), ka fè moun ladje larel lakou-moun an.
Janvie-Fevriye 74 ka branbrannize kòtok, bat-dèyè laliwonn sosial nanninannan Matnik la douvan sistenm sosial franse a eti te debatje blo anlè lakou-moun matnik apre larel-gouvelman 19 Maws 1946 la. Laliwonn sosial nanninannan Matnik la (jaden karayib, tontin, lasotè, leskap, swen-bèt, lakou, bèlè, lang-natifnatal-matnik la, lawviè-leza, toloman an, sistenm-sa-sav, graje-manyok la, mès-fondalnatal, rimèd-razie a, djoumbat-lanmè, djoumbat douvan hurakàn, tout yonn-a-lòt nanninannan, sistenm pòte-nouvel la, patati patalòt) tout mete ekonomi ek sosial nan brann eti te ka anchouke Matnik tankon peyi-natifnatal, men plis, te ka apiye an karetel fè-kakol depi nèg-mawon sistenm ninang-founang lan jik lajounen-jòdi, an brennen peyi a asou kò'y menm, toulong pianmpianm, ki te ka pe fredi semeda-oliwon nan peyi a, pòkò te sa leve tjouns politik depi dal sapatony ek politik Sektanm 1870 la men te ka antipile tjouns, sa-sav ek kanman pou sa.
Se te anni kannan djoumbatè-bitako eti te toulong fè yonn epi mayonmbo Matnik la ki te ka pòte laliwonn sosial nanninannan matnik ta'a. Se pou se konprann laliwonn sosial nanninannan ta'a flòkò nan Janvie-Fevriye 1974, pòkò fouti vire-doubout, apre dal politik Sektanm 1870 la ek bidim blòf politik ek sosial se komilis Maws 1946 la, Aimé Césaire la départementalisation. Laliwonn sosial nanninannan matnik ta'a pa te fouti kore sistenm-bitako a oben koubare'y, tjotjo'y, ale wè vare'y, depotjole'y. Djoumbatè-bitako oben mayonmbo Matnik la, te ka bat asou de bòdaj, an kou nan ekonomi-anni-machandiz an-frans lan, anlòt kou, nan ekonomi vivri ek laliwonn sosial Matnik la pou ekonomi-anni-machandiz an-frans lan eti pa fouti ba yo an lanne djoumbat kole. 
An djoumbatè-bitako se toulong an mayonmbo ki pa ni tè djabalapte, fouye, oben ki pa te ni kont tè ba wou ek madjoumbe'y. Men nan tout dekou, bitako te ka toulong ba moun o-plis 3 jik sis mwa djoumbate nan an lanne. Larestan lanne a, se pou djoumbatè a toumpotjele nan anlòt brannzè sosial, anlòt djoumbatè, djobè, moun-san-djoumbat-djoumbate ; ek, sa tou-yonn pe te ka tjobole, si se pa koubare, wakle an konsians sosial, pi douvan, an konsians politik. Pi nan fondok ankò, sa ka ba djoumbat la limenm anlòt ledjans sosial nan lèspri moun, ek anlòt zandja nan lavi sosial la otila moun pa te ka djè rive depareye djoumbat epi djòb ; tout bagay ka fè an anchoukaj nan lavi sosial, nan lakou-peyi a tou, ki pa ka rive pri ek an konsians politik, ta'a ka pe fè moun leve-doubout toumbile lakou-peyi a, pran tè a nan menm balan epi tan-ki-pase a nan lèspri plodari Franz Fanon an, ki pa ka tjenbe nan tan ka pase menm lè'y ka pe rive leve nan dekou an leve-doubout sosial rache-koupe, se pou'y towblip blo konsa gouvelman zawa-l'ewòp la epi se dòg atè-lakay li a ladje an ti pwenyen tjouns pou kore an ti konpanyi adan se mande-trape leve-doubout sosial la.
Se asou pasay ta'a, depi konsians sosial jik konsians politik, eti man se plodaye isiya la, dabò-pou-yonn pou anchay kare-politik natifnatal-matnik (Rassemblement de Saint Joseph) oben palantjè-peyi-matnik (GAP, GS70) oben menm sosial-ranboulzayè (GRS) ki te lonje pal san patate ba se djoumbatè ta'a ek ki fè an ti konpanyi djoumbatè-bitako leve-doubout sosial la te rive, fap fap, nan an konsians sosial (defen Man Tòy, Kolonel Barbara, Gi "Chat" Kretinwa, Renò Ilmani, tout se kabwatè leve-doubout sosial la) epi lòtbòtsay, pou anchay gran karetel politik ki sitire nan dekou ta'a, se isiya la konsa anchay kare-djoumbatè mete "M" Matnik la nan tit yo ek delè pete chenn la-frans te ka mare yo epi lang-natifnatal-matnik la ki rive, pou prèmie kou, kouri lawonn plodari sosial ek politik la.