lundi 4 mars 2019

"2009 a 2019, ayen pa shanjé"

"2009 a 2019, ayen pa shanjé"



vaval 2019 








Nan an bat-zie, anni de jou, Vandrèdi pou dimanch, Vaval 2019 la toumbile koulè chòt li, vèw la tounen blan-wòz, blan wozi oben wòz blanni, ek anni sa se an bidim toumbilaj nan sa eti chòt vèw la te ka fè’y mete an dikanman wouj-nwè-vèw, koulè bann-twel UNIA (Universal Negro Improvment Association, Etazini se lanne 1920 an) eti anchay brèbrè-mouton atè Matnik ka pran pou bann-twel Wouj-Vèw-Nwè natifnatal-matnik la, pa fouti konprann an bann-twel se pa anni se koulè a, se trase se koulè a (an rektang se pa an triyang, an kare se pa won-nan-won) ek se liannaj se koulè taha yonn bò lòt, se koulè ki bò baton pòte bann-twel la ki pi fondok. Sa te ke kanmenm an sakre kout-isenb òt politik pou se vini brile Vaval ek se "koulè Matnik" taha mèkrèdi-le-sann, douvan anchay moun boule an sann ka bay-lavwa, mas-lanmò ek bòlòkò, papa-djab ek makoumè-nan-pijama "bo fè a, bo fè a, yo pete bonda vaval".
Djab woujSe te ke prèmie kou otila moun Matnik (nèhè se anni moun Fòdfrans) te ke ni pou, se anni an trase-djing, tjwe Matnik tankon peyi, nan an kannaval. Nan wach-lavi toulejou, se bagay ka fèt aleliwon-wacha, pou tout djing politik peyi taha ki pa nan peyi a men toulong An-Frans, nan lèspri piplis moun atè Matnik, palantjè-peyi tankon konpayel plodari natifnatal-matnik la, sosialis-ranboulzayè tankon kominis-pòpòf la. Kannaval la se tankon an vire-djok wach-matnik la anba se mas franse a, se pa anni pou tout se zanpalan-kannaval taha (ansèsel, babiyèz, bann-zawa, bebe, bòbò-vaval, b òlòkò, bradjak, brose-klere, bwabwa, djab-wouj, djabloten, djablotin, file-kouto, gran-jile-piti-pantalon, katrin-pitjan, kawolin-zie-loli, ladjablès, lapo-farin, magrit-an-ranyon, makoumè-pijama, makoumè-kaka-foule, malpròp, manawa, mas-gwo-makak, mas-kaka, mas-kilili, mas-labou, mas-lanmò, mas-makak-ti-latje, mas-mal-makak, mas-wototo, matlo-sou, mawyàn-lapo-fig, mèdsen-lopital, moko-zonbi, nèg-gwo-siwo, papa-djab, pòpòt-lacho, tèt-mabolo, touloulou, wangan-vaval, zawa, tout se mas taha epi anchay dòt ka sòti lòtbòtsay debatje fè an won, an ti sose nan kannaval matnik la, delè fè chous, se dèhè mas ki ni mas) eti ka apiye an natifnatal-matnik, an tan-ka-pase atè Matnik ek ki pa pe ka pase nan menm balan an ek se menm matjoukann lan (mès-fondok, sosial, politik, lèspri-bat-lavi, kout-zie-asou-lavi, sapatony) atè An-Frans oben atè Gwadloup la konsa, se pou, nan twa/kat jou  taha, rive kore oben tizi balan-pase sosial tan-ka-pase taha.
"2009-2019, ayen pa toumbile", man se pè… Si pa te ni p’an toumbilaj kawbe-gouvelnaj politik ki te ka bay (ek PPM -Parti Progressiste Martiniquais-, se "progressiste" ki tout nan tousa, te fè anpil vie-jès pou sa), se an bidim dekati, ki dekati esa, dechèpiaj sosial, ki ka kouri lawonn atè Matnik, se tout laliwonn sosial nanninannan matnik la (kannaval matnik la adan laliwonn sosial nanninannan taha) ki te vini wòkòkòy nan menm balan eti sistenm sosial an-frans lan limenm te ladje seraj li anlè Matnik pianmpianm pou gouvelman an-frans ki ka vire kabeche sosial la toulong nan dekou an jout ekonomi ek sosial san manman oliwon-latè ek debantje gouvelman taha debantje tankon tout gouvelman oliwon-latè. Kannaval la limenm vini an bidim faktorel ekonomi drivayaj la nan dekou an bidim "matjoukannizay" (se tankon an machandaj an konpanyi branbrann kannaval matnik la) ki ka kouri lawonn latè pou vini "matjoukann debranbrannize moun-oliwon-latè", UNESCO, tousa. Lamenm la, nan vini faktorel ekonomi drivayaj la, se pou pòte-kabès la, lawonn-laj-moun douvan pou lawonn-laj-moun dèhè, ayel pou yich-dèhè, menm si'y se ka chaye an sa-sav teknik pa te ke fouti chaye lèspri sa-sav teknik taha, aprann an tibray djezinen an djab-wouj men san rive fè'y konprann lèspri djab-wouj la, plas li adan kannaval la, tout mès-fondok ek lèspri-ladje-laliwonn ki pe ka bay adan.  
Kannaval 2019 zero pwazonChak lanne moun atè Matnik te ka kouri kannaval (kouri vide) dèhè an bwabwa eti ka trase djing gwo penteng politik ek sosial ki rive nan peyi a longsay lanne ki pase douvan kannaval la. Bwabwa a vini djigilòp ek an vaval eti se pa anni an bwabwa, pran lanmen tankon wangan kannaval la, se an gouvelnaj-wangan ka kouri anlè anni 4 jou, tout se mas la anba jouk li, ek ka pe toumbile liannaj nan mitan se mas la adan kannaval la, nan mitan moun ka kouri kannaval ek moun ka "gade mas pase" kon Marius Cultier te ka bay lavwa nan yonn adan se tit li a ;  ek sa tou-yonn ka pe fè an toumbilaj, se mas la, yo menm, ka pe toumbile, an lanne pou anlòt (nan tout toumbilaj ni de janjol fondok, kannan an epi rel-kòdjòm la), kawolin zie-loli pe piplis pase katrin-pitjan oben bòbò-vaval, ek pou latè-wonn mès-fondok ek ekonomi ki ka bay dri oliwon-latè (Entèrnèt, chenn-liannaj sosial, media kouri-kanmo ki pran lanmen anlè media pòte-nouvel), se pou tout peyi oliwon-latè rete pri adan an bidim welele toumbilaj sosial ek politik towtow, la-pou-la, eti se anni se lang natifnatal la ka pe kore'y. Men pou kannan moun machifonnenn ki piplis atè Matnik ek ki pa sa wè lang natifnatal-matnik taha nan zie jik pou mare’y ek an tit "kreyol" debililikè oben an tit "lang-afrik" anni pou koulè lapo-fidji, se pou moun-matnik pa fouti kabeche ek doubout matjoukann politik krache-dife ek matjoukann sosial, se se pou kabeche ek faktore màs-kannaval krache-dife oben nèfte menm si Spicy Pòpòt la se vini chaye an mas bidjoul, plastik lòtbòtsay nan kannaval la, menm si zewopwazon-"klòwdekòn nan tjou nou" se vini pòte an djing politik nan kannaval la.
Bwabwa a djigil òp nan kannaval la, ladje ba an vaval yonn-tou-yonn, ki ka trase nan kannaval la ek mas matnik la ka pann dèhè'y kon yo pe, se anni an karetel fè drivayajè ki ka pase nan peyi a, wè mas pase. Mas la se toulong twa moun nan yonn adan kannaval matnik la. Se djing sosial mas la, djab-wouj la eti se mas pi fondok kannaval matnik la pa pe ni menm djokte epi an mas-lanmò oben an mas-sal, oben menm djabloten an eti fok pa ale konprann se anni an yich papa-djab la. Nan kannaval matnik la, djab se plis pase an malfentè ki te ke ka manje tjanmay san batenm kretjen yo oben tjanmay ki pa ni tit, se gouvelnè sosial la nan kannaval la, se kabwatè liannaj sosial la nan mitan tout se mas la, djab-wouj la se pa anni an sa-sav nanninannan eti’y te ke ni pou ta’y, se mèt gouvelnaj politik la (domestic policy) nan kannaval la, nan se kat jou kannaval taha, gouvelman-wangan Vaval la ka pran lanmen anlè gouvelman an-frans lan. Pou wangan kannaval eti'y wangan kannaval, Vaval la ni an djokte nan lèspri-ladje-laliwonn, an bagay ka tjoke mès-kriye djanmbel pou tout kadafa a ki bay oliwon'y ek nan menm balan an bagay ki pa politik pase eti'y ka pase towtow nan tan-ka-pase.  Mas la se fidji moun an dèhè mas la, moun eti’y ye, an fanm se pa an nonm, an tjanmay se pa an gran-moun menm si kannaval la se ka toumbile se katjòt la ek laj se moun an, nan lendi-mawyaj-vaval la. Dabò-pou-yonn, moun ka kouri kannaval se moun djok, moun doubout nan lavi a, moun ki pa kalbòy kouche an kabann yo oben kabann-lopital, moun ki pa kanyan oben enpiok ; lòtbòtsay, moun ka kouri kannaval se moun ki nan lèspri kannaval la, moun ki pa pri djok anba an mès kriye-bondje-kretjen oben mizilman an, menm si an moun pe sere dèhè an mas-kannaval, alagadigadaw ; an mapipi djezinè-tanbou, tanbou-toumpak, defen, nan Latrinte wabap se lanne 70 la eti te rantre alvantis te ka vini kouri kannaval la ek an mas-mal-makak anlè fidji’y pou "alvantis la pa te wè’y", epi an slip-tarzan anlè'y. Mas la se dikanman an ki anlè moun an eti ka pòte mas la, an gol-lannwit se pa menm djing sosial ni mès-fondok epi an gran-jile-piti-pantalon. Ek, se pou dikanman an toulong nan depareyaj epi mas la pou apiye dekou toumbilaj sosial la, kouri-lawonn san chenn lan.
Kannaval 2019 taha, atè Fòdfrans Matnik, nan an lèspri Wakanda Black Panther, menm si mwen menm pa nepi wè wòch-mineral-vibolo a (vibranium) nan p’an mas oben dikanman, an ti lèspri nèg-ginen-krann eti kannaval-matnik la ja ladje depi nanninannan ek ka tounen anni pou kò’y, Matnik pa nepi nan kontinan Afrik la men nan kontinan Amerik la ek se pou konprann plodari-divini-afrik (afrofuturism, as a cultural aesthetic) taha ka ladje anzobraytaj ras nèg-ginen an nan chimen, jik larel-kabeche Afrik anni-yonn taha pou an tilili peyi, an tilili mès-fondok, ek an tilili lang-natifnatal eti ka depareye, kare-bare, epi lide ras-moun an, ras nèg-ginen an. Kannaval matnik la se pa an vire-leve, an vire-kouri-lawonn, tjek mès-fondok afrik ki te ke sere depi nanninannan ek te ke ka sòti nan tou'y anni nan kannaval tankon touloulou ka sòti nan tou yo lè dekou tann ratiè ka bay. Se mas kannaval-matnik la se pa nepi mas afrik ki te ke pèd lakat, gare lèspri yo ek vini fè an won atè Matnik, sa pi bililik pase sa, se pa mas ew òp ki debatje atè Matnik, se an sa-doubout-moun-matnik eti ka gare tan-nanninannan afrik, wach-ewòp nan se chimen-dekoupe matnik la.  Wouj-nwè-vèw UNIA a, se pa Wouj-Vèw-Nwè Matnik la eti se an peyi, lakou-moun afro-ameritjen an nan Etazini se anni an lakou-moun, ek se pou Matnik rete Matnik menm si nan 10-20 lanne ka vini se te ke yenki pòpòt-lacho, chabin-kalazaza ek lapen-chode ki te ka brè dlo yo adan.
Menm si Vaval la, wangan kannaval la, se rive fè bwabwa a, se bwabwa a, djigilòp nan kannaval matnik, ek menm si se mas kannaval-matnik la ka sanm sa ki mantje afòs kouri dèhè Vaval la eti ka toumbile fidji chak lanne ek ka kouri lawonn latè, menm si nan djigilòp se bwabwa a djigilòp, se tout djezinay vide a (teyat lari a, kouri kannaval la), mete kannaval la nan brann douvan zie moun (ni moun ka kouri kannaval ek ni moun ka "gade mas pase") ki ka dekati ek ka mete an laliman nan mitan Vaval la ek moun ka kouri kannaval la, menm si Spicy Pòpòt la rive trape Paprika avan an piman-sèt-koubouyon oben an fèy-gwo-diten, menm si bwadjak-récolteuse la pa ka sanm an kanodè menm ek se pran an chan zèb an-frans pou tjek chan-kann atè Matnik, menm si Red Godess la pa ni piès bidjoul-matnik an kò'y ek kannaval la se dabò-pou-yonn an ranje-kò-an-lari a, menm si se Wakanda a bwabwa epi se bwa-pwenti yo a, menm si kannaval la se pa an laliwonn pou ladje an plodari politik lonje dwè asou machann-klòwdekòn, menm si sisi sese'w se si kon siwo siri, kannaval-matnik la ka kouri lawonn tan-ka-pase a alagadigadaw, Tanbou-Bò-Kannal ni 46 lanne anlè tèt li, Plastic System Band ni 35 lanne, Gwanaval ni 32 lanne, ek tan-ka-pase se pa anni tan ki pase.   
   

mardi 5 février 2019

Se pou genyen moun ka goumen



Leve-doubout sosial Fevriye 2009 la





Leve-doubout sosial la ka toulong pran tankon an balan, nan mwa fevriye a, atè Matnik. Se nèhè pou sistenm ekonomi-bitako a ki te fondase liannaj sosial la nan peyi a, depi nanninannan. Se depi premie ekonomi-bitako a, an laliwonn sosial otila plodari politik la pa ka rive fè chous ek, atè Matnik, se anni  nan leve-doubout sosial la eti an pawol asou divini ka pe leve ek kouri lawonn, toulong pou an tan-kout-dèhè, djigilòp anfwa. Ek pou rel-rive tout plodari sosial ki ka bat anni anlè matjoukann-kòtok, la-pou-la ; se pou leve-doubout sosial atè-matnik la rete pri anba janjol dekou men pa fouti gade douvan lonviye divini oben gade wè toumbile sikti sosial la, an peyi ki pa ka rive ladje sosial pou pran politik nan de lanmen’y.

Fevriye 2009 C5FLamenm la, ki lakou-moun, oliwon-latè, se ka rive bat lari 38 jou, yonn-dèhè lòt, se pou "laviktwa" yo te ka ale, pèsonn pa nepi konnèt "viktwa", menm si sa pe fè an tit bidjoul ba an katrin-pitjan, moun ka bat pou genyen, san mande se se an lanmen-djok gouvelnaj pou pa vire pèd, nan an kou ek an bat-zie, tousa eti'y te ke genyen an, pou yich-dèhè pa se pèd sa eti gangan yo te genyen nan goumen sosial douvan  ? Nan rive genyen moun ka pe rive genyen matjoukann-kòtok sosial, delè konsa, men an gouvelnaj-ekonomi pou anlòt, an kare-laj pou anlòt, yo pe vire pèdi tout, se pou yo leve an plodari politik, se se pou gade wè trape an lanmen-djok politik pou se ka apiye oben vidjoze se matjoukann-kòtok sosial taha. Ehe, mi atè Matnik, moun ka ale, "wouj pou laviktwa", men anni pou genyen 50 € palpa machandiz asou gran tre se betje a ek chenn gran-boutik franse yo ; ek nan an ekonomi-anni-machandiz, an ekonomi ki pa ka faktore ayen adan bagay-kòtok ek pal-depri-moun eti’y ka mete asou tre'y, ek an ekonomi ka voye tousa eti’y ka faktore nan an menm peyi-lòtbòtsay ; nan ekonomi-anni-machandiz taha, tankon an sèbi-douvan-dèyè, tousa eti an konpanyi moun  atè-lakay se genyen douvan, se pou anlòt konpanyi moun atè-lakay se pèdi'y dèhè. An djendjen a tontin-zero, se pou konprann, dwe isiya la, sa eti, atè Matnik, si betje a se ladje an tjò matjoukann-kòtok nan an leve-doubout sosial, se pou gouvelman an-frans vire lonje pal ba’y (toumpotjole lahan-prete nan lahan-palantje-ekonomi, wè sa nan film-rarate televizion an-frans lan) pou’y vire genyen lahan-debantje taha, tousa eti ka fè’y tjenbe larel tankon krèy sosial anni-kout-swel.
Lè an konpanyi moun atè Matnik, man pe ke menm sa matje lakou-peyi matnik la oben lakou-moun natifnatal-matnik la, genyen tjek faro sosial oben tjek ti lahan-makak apre an leve-doubout sosial, se lakou-peyi matnik la, won-ladje-won, ki pèdi nan matjoukann-kòtok politik, matjoukann mès-fondok, matjoukann lèspri doubout-moun-asou-latè, jik matjoukann sapatony, se laliwonn sosial nanninannan natifnatal-matnik la ki ka bat dèyè blo, ek se pa pou ayen si se apre larel-gouvelnaj demitannaj gouvelman an-frans lan (larel-gouvelnaj Defferre 2 Maws 1982 ek 7 Janvier 1983 a) eti  lavi politik ek sosial atè Matnik vini pi franse, se la moun koumanse ka pale franse nan lari Fòdfrans ek nan kawbe-tre Latrinte a, "ki m’a mandé le yàm" ; se pa pou ayen eti se apre leve-doubout sosial Fevriye 2009 la otila piplis adan se ti djoubatwa atè-lakay-matnik la te djigilòp ek ladje ba djoubatwa la-frans ka debatje oben ta se betje a ek otila tout pimpe-douvan politik se lanne 70 eti se palantjè-peyi a te dekatonnen an vini bat dèyè, rive atè menm,  jik pou ale vote a 80%, se kabwatè-politik PPM (Parti Progressiste Martiniquais) ki te mande yo sa, pou koubare tèp Matnik nan sistenm gouvelman La-Frans lan, dezas politik 10 Janvie 2010 la.
Pou gouvelman atè-lakay, ale wè an gouvelman natifnatal-matnik, eti Matnik pa ni pou ta’y (CTM se pa pe an gouvelman atè-lakay), pa ni piès kawbe-gouvelnaj, piès sistenm-gouvelnaj pou fè peyi taha pran letjèt nan divini, kabeche yonn, de, twa rel-rive, sosial ek/oben politik eti ka mete peyi a adan an pimpe-aleliwon kontaj matjoukann li ki ta’y.  Se pa anni pou ale badjole nou ni si, nou ni sa, nou ni sisi-mel ek yanm-sasa, "peyi se ta nou, se pa ta yo, an bann pofitè, vòlè, nou ke foute yo dewò", se pou kabeche an karetel dekatonnen se matjoukann taha, fè plis matjoukann epi matjoukann ki ja ni, fè matjoukann lan fè tilili. Pi nan fondok, se pou te ke rive fè matjoukann politik epi matjoukann sosial oben matjoukann mès-fondok, toumbile mès-nanninannan an, nan tjek mès-fondok, pran bèlè-cho "man ke lele’y ba’w", Ti-Emil, se lanne 1960/70 la, ek fè an bèlè-yonn-a-lòt "mi se sa Matinik manmay woy woy nou ni memwa" Edmon Mondezi, epi’y, fondase an peyi-natifnatal nan lèspri Franz Fanon an. Pou gouvelman atè-lakay eti Matnik pa ni pou ta’y (an gouvelman atè-lakay ni pou kabeche larel-gouvelnaj kòtok li, limenm, ek nan sa, ni lanmen-djok pou owonzonnen ek ranbonni, vire pase lanmen adan, larel-gouvelnaj eti’y te leve douvan), pa ni piès kawbe-gouvelnaj ka pare bok eti matjoukann nanninannan matnik taha (lang natifnatal la, mès-nanninannan an, mès tontin lan, mès rimèd-razie a, yonn-a-lòt se mòn lan, lèskap, lasotè, lawviè-leza, faktoraj djezinay ek lawonn bèlè a, teknik jaden-karayib ek teknik latche-zen an, tann nàs ek filèt, tousa) ka pran an toumpak depotjolè debatje-blo mès ek lang an-frans lan. Ek pou piplis palantjè-peyi ki adan mande-trape sosial la, pa fouti ale nan fondok an leve-zobray mès-fondok politik, se pou krèy sosial djoubakè a se ladje tout kanman krèy sosial li (plan-divini politik pou pran djoktòch politik la ek gouvelnen peyi a) nan an debielaj ale genyen machandiz pouri adan kawbe-gran-tre betje ek konfiolo franse yo, tout bagay ka fè atè Matnik pa ni p’an krèy sosial pou pòte tjek plan-divini politik, pou apiye nan tjek longsay-ale-depi-nanninannan-jik-dèmen. Se pou mande sav si se anni gouvelman La-Frans ki pe gade pou douvan an toumbilaj sosial ek politik atè Matnik ?
Se pou djoubap sosial eti se de kan an pa, avan-gwo-katjil, nan menm mès-fondok la (isiya la konsa koulè lapo fidji a ka bay tankon an "ras-moun" ek "ras-moun" an ka bay tankon an janjol  mès-fondok la, an betje atè Matnik pou koulè lapo-fidji blan’y ka pase pou an moun mès-fondok an-frans/ewòp ek an nèg-ginen pou lapo-fidji nwè’y la ka pase pou an moun mès-fondok atè-lakay-matnik oben delè menm tjek afrik-ginen ki pa ka bat-tjè piès kote oliwon-latè men piplis nèg-ginen an pi franse nan pale tankon nan mès-nanninannan pase betje a, limenm) ki fè si sosial la malakse epi politik la. Atè Matnik, plis pase an djoubap sosial nan mitan djoubakè asou an bò ek djoubakatè a, lòtbòtsay, men yo toulede adan menm mès-fondok sosial la, se toulong, blo oben pianmpianm, an djoubak nan mitan an model ekonomi ek sosial ewòp asou an bò, ek lòtbòtsay, an model otila sosial la (liannaj kòtok nan mitan moun) pi fondok pase ekonomi an limenm, man le matje, lèspri mabial jeray la. Se tankon si sistenm-bitako ninang-founang lan te, jik jòdi, nan an jout kòtòf epi an laliwonn fè-kakol (man pe ke matje sistenm pou sa) eti limenm ka mete nan brann. Man pe ke dekatonnen sa isiya la konsa, fok se li ek konprann Edouard Glissant (Le Quatrième Siècle, La Case du Commandeur ek Mahagony) pou rive anlè lide taha eti pou te fè kakol douvan sistenm ninang-founang lan, se gangan matnik nou an pa ale èche matjoukann nan "peyi lòtbò dlo a" men adan sistenm lan limenm, sa eti ka fè ni anchay welto adan mès-fondok fè-kakol taha, sa eti ka fè lang-langayele fè-kakol la ek won-ladje-won mès-fondok la, toulong nan an defondase/vire-fondase. Atè Matnik, leve-doubout sosial la nan an kous-kouri epi tan-ka-pase, se pran douvan avan douvan se pran lanmen.
Desann pi nan fondok rete-kabeche a, se pou se tann ek konprann sa eti nan Fevriye 2009, se betje a ek se aboulikann ekonomi-anni-machandiz la te rete nan lèspri ekonomi kare-bare yo (gouvelman an-frans te ka apiye yo pou sa) ek moun atè Matnik te ladje kò yo, depi chive kabèch yo jik zong zotèy yo, nan an debòwnaj sosial otila pa te ni piès plan-divini politik pou te vire mete yo asou chimen wach-lavi a, men toulong djing tan-nanninannan taha eti yo te ka kouri sòti adan aleliwon, fè se gangan an tann yo te la ka rann kou eti, yo gangan, te pran anba betje a ("peyi a se ta nou, peyi se pa ta yo an bann pofitè vòlè nou ke foute yo dewò") men yo pa te konte ale pi douvan, se se lonje dwèt asou gouvelman an-frans lan, mande trape plis matjoukann politik se se pou kore pofitaj se pofitè/vòlè taha.  Se pa anni an lavwa-djole lòlòy, si se pa bwabwa, "se pou laviktwa nou ka ale", se an bidim delantirayaj eti te ka voye mande-trape sosial la An-Frans, toulong ; ek, pa te fouti wè sikti gouvelnaj atè-lakay ki mantje pou, se se pou kore rel-genyen machandiz adan se kawbe-gran-tre betje a. Fevriye-Maws 2009 se pa nepi Janvie-Fevriye 1974, se pa te menm djoubap sosial la, se pa te se menm krèy-sosial la ki te adan, nan 2009 pa te ni piès konsians krèy-sosial te ka bay menm si an konpanyi adan se konpayel leve-doubout sosial la te ka toulong liannen wach lajounen-jòdi epi ta se gangan ninang-founang yo a ; men se kabwatè-politik leve-doubout sosial 2009 la pa te wè sa ek yo te bat epi se menm zouti 1974 la. Yonn se te anni krèy sosial djoubakè-bitako a eti te de lanmen balan douvan se betje-bannann lan, san piès larel-gouvelman pou te pare kou betje-bannann lan te ka foute an tjou yo ; lòt se te tout lakou-peyi a ki te rete pri nan zatrap an sistenm genyen machandiz-debatje nan kawbe-gran-tre, fèy-stanmpe 101 faktorel fondok la, ek pa te fouti fè an kout-zie wè pou ekonomi kòtòf la, se pa anni jaden-karayib men latche-zen, tout masokadaj atè-lakay la (depi farin-manyok la jik mare-kachibou a oben trese-bakwa a) epi tout mès yonn-a-lòt eti moun-matnik te dekatonnen ek ranbonni depi oliwon 1850, lasotè, lèskap, lawviè-leza, tontin ek kole-lahan, tousa.   
La-pou-la, atè Matnik, leve-doubout-sosial la pa ka sanm sa ka pran laj nan tan-ka-pase, pou an kanman-fondok sosial se anchouke, se se fiankan-fiankan. Tousa se pou mès-fondok matje a (matje lang natifnatal-matnik la toukon lang an-frans lan) ki flòkò, delè menm pa ni p’an tras matje an kote. Si pa ni matje, pa pe ni mès-fondok se anni an mès-nanninannan ka bay ek se pou moun pa sa wè toumbilaj sosial oben ti toumbilaj sikti dèhè ki fèt, depenn yo, kabeche yo ek ranbonni yo oben fè yo djigilòp nan tan-ka-pase, se tousa ki politik la ek se nan sa eti sosial atè-matnik la pa sa ale san kole anlè politik la.
Pimpe Isiya la